Chương 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ VIỆC LÀM CHO NÔNG DÂN BỊ THU HỒI ĐẤT 1. Khái quát một số nghiên cứu trong nước liên quan đến đề tài 1. Các công trình nghiên cứu liên quan đến việc làm Vấn đề việc làm nói chung, việc làm của người có đất bị thu hồi nói riêng, là một vấn đề rất quan trọng trong phát triển KT - XH, đồng thời cũng rất nhạy cảm và tác động sâu rộng đến thành công của tiến trình CNH, HĐH, đô thị hóa nên là chủ đề nhận được sự quan tâm rộng rãi.
Dưới đây là các công trình nghiên cứu tiêu biểu đã công bố: Bên cạnh việc Bộ Luật Lao động nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam được ban hành năm 1994, sửa đổi, bổ sung vào các năm 2002, 2006, 2007 và năm 2012. Luật Việc làm đã được Quốc hội khóa XIII thông qua tại kỳ họp thứ 6, ngày 16 tháng 11 năm 2013, với 62 điều, trong đó chương 2: Chính sách hỗ trợ tạo việc làm (từ điều 10 đến điều 22) liên quan trực tiếp đến việc làm của lao động khu vực nông thôn nói chung, nông dân bị thu hồi đất nói riêng. Nhà nước ta cũng đã chú ý đầu tư nghiên cứu để tìm kiếm các chính sách giải quyết việc làm cho người lao động ngày một hữu hiệu hơn [63]. Những nghiên cứu có tính cơ bản và hệ thống đầu tiên phải kể đến công trình nghiên cứu “Vấn đề việc làm, tăng thu nhập, nâng cao địa vị người phụ nữ nông thôn hiện nay” của Lê Thi [84].
Trong nghiên cứu này tác giả đã chỉ ra tính bức xúc của vấn đề giải quyết việc làm ở khu vực nông thôn và vấn đề việc làm phát huy vai trò của người phụ nữ ở khu vực này. Vấn đề lao động - Việc làm chuyển dịch cơ cấu lao động nông nghiệp, nông thôn trong quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa được chú ý nghiên cứu từ nhiều năm nay, đặc biệt là các công trình nghiên cứu của Viện Khoa học Lao 8 động và Xã hội, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội; Viện Chiến lược phát triển, Bộ Kế hoạch và Đầu tư; Viện Nghiên cứu Quản lý kinh tế Trung ương; Trường Đại học Lao động - Xã hội; Trường Đại học Kinh tế quốc dân và nhiều nhà nghiên cứu khác. Một số công trình tiêu biểu có thể kể đến như sau: - Đề tài cấp Nhà nước KX 04.04 về "Luận cứ khoa học cho việc xây dựng chính sách giải quyết việc làm ở nước ta khi chuyển sang nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần" [23], đây là một công trình lớn trong Chương trình KX 04 nằm trong hệ thống 10 chương trình khoa học công nghệ được Nhà nước triển khai nghiên cứu giai đoạn 1990-1995. Kết quả nghiên cứu của đề tài này đã đóng góp một số luận cứ, cơ sở khoa học cho Đảng và Nhà nước ta trong việc hình thành các chủ trương, chính sách về giải quyết vấn đề việc làm thời kỳ đẩy mạnh CNH, HĐH đất nước.
- Ngân hàng thế giới (2011) “Cơ chế Nhà nước thu hồi đất và chuyển dịch đất đai tự nguyện ở Việt Nam: Phương pháp tiếp cận, định giá đất và giải quyết khiếu nại của dân” [56]. Ấn phẩm là kết quả nghiên cứu trong nhiều năm của Ngân hàng Thế giới tại Việt Nam với chủ đề “Xã hội và các xung đột đất đai” nhằm hỗ trợ Bộ Tài nguyên và Môi trường cải thiện chính sách và thực tiễn về thu hồi và chuyển dịch đất đai để đạt được sự tăng trưởng bền vững trong quá trình đô thị hóa và CNH diễn ra nhanh chóng hiện nay. Nội dung của tác phẩm bao gồm ba báo cáo: Đề xuất về hoàn thiện chính sách Nhà nước thu hồi đất và cơ chế chuyển dịch đất đai tự nguyện ở Việt Nam; Nghiên cứu về cơ chế xác định giá đất phục vụ bồi thường, hỗ trợ và tái định cư tại Việt Nam; Nghiên cứu hoàn thiện cơ chế giải quyết khiếu nại về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất tại Việt Nam. - Công trình "Điều tra về thực trạng lao động và việc làm ở Việt Nam" được Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội phối hợp với Tổng cục Thống kê triển khai thực hiện [13], đã cung cấp một hệ thống số liệu, dữ liệu về hiện trạng lao động, việc làm hàng năm trên bình diện quốc gia cũng như từng tỉnh (thành phố) trong cả nước, qua đó, các nhà khoa học, các nhà quản lý, các nhà nghiên 9 cứu có thể tham khảo, phục vụ cho các đề án, các công trình nghiên cứu về các vấn đề lao động, việc làm một cách thuận lợi hơn.
- Nguyễn Duy Phương (2013), Quan điểm và giải pháp giải quyết việc làm ở nước ta hiện nay [62]. Tác giả phân tích bốn nguyên nhân dẫn đến tình trạng thiếu việc làm ở nước ta, trong đó có nguyên nhân do việc đẩy nhanh công cuộc CNH, HĐH gắn với quá trình đô thị hóa đang diễn ra mạnh mẽ ở tất cả các thành phố lớn và các vùng phụ cận. Tác giả cho rằng, việc làm và giải quyết việc làm cho người lao động đã trở thành một chính sách xã hội quan trọng hàng đầu của Đảng và Nhà nước ta. Để thực hiện thành công mục tiêu giải quyết việc làm giai đoạn 2011-2020, theo tác giả cần quán triệt và thực hiện đồng bộ bốn quan điểm và giải pháp sau: Một là, giải quyết việc làm phải thực hiện một nguyên tắc cơ bản là đảm bảo công bằng xã hội; Hai là, cần cụ thể hóa các qui định tại điều 12, 13 và 14 Bộ luật Lao động năm 2012; Ba là, tiếp tục đẩy mạnh cải cách và tái cơ cấu nền kinh tế; Bốn là, tiếp tục nâng cao hiệu quả công tác đưa lao động đi làm việc ở nước ngoài.
- Trần Ngọc Diễn (2013), Chất lượng việc làm ở Việt Nam: Thách thức và giải pháp [25]. Trên cơ sở những nghiên cứu ban đầu của Chương trình Xếp hạng Quốc gia về Việc làm (BestViet), tác giả nhận thấy một số thực trạng đáng lo ngại trong vấn đề việc làm và môi trường làm việc tại các doanh nghiệp như: Chất lượng việc làm đáng lo hơn tình trạng thất nghiệp? Nhu cầu của người lao động đang thay đổi? Người lao động tập trung kỳ vọng vào các lợi ích ngắn hạn? Tác giả đề xuất năm giải pháp cải thiện chất lượng việc làm trong doanh nghiệp là: xây dựng môi trường làm việc an toàn, ổn định và thân thiện; khai thác và phát huy hiệu quả nguồn lực lao động; doanh nghiệp cần chú trọng tới gây dựng thương hiệu nhà tuyển dụng; không ngừng nâng cao trình độ tay nghề và ý thức của người lao động; đảm bảo hài hòa lợi ích giữa người lao động, nhà đầu tư và Nhà nước. Các công trình nghiên cứu liên quan đến việc làm cho người bị thu hồi đất - Lê Du Phong (Chủ biên), Thu nhập, đời sống, việc làm của người có đất bị thu hồi để xây dựng các khu công nghiệp, khu đô thị, kết cấu hạ tầng kinh tế - 10 xã hội, các công trình công cộng phục vụ lợi ích quốc gia [60]. Nội dung cuốn sách nêu một số vấn đề lý luận, thực trạng về thu nhập, đời sống, việc làm của người dân có đất bị thu hồi để xây dựng các KCN, khu đô thị, kết cấu hạ tầng KT - XH, các công trình công cộng phục vụ lợi ích quốc gia trong thời gian qua ở nước ta, đồng thời cho thấy những khó khăn, tồn tại.
Qua đó, tác giả đưa ra những quan điểm, giải pháp và kiến nghị nhằm giải quyết việc làm, đảm bảo thu nhập và đời sống của người dân có đất bị thu hồi để xây dựng các KCN, khu đô thị, kết cấu hạ tầng KT - XH, các công trình công cộng phục vụ lợi ích quốc gia trong thời gian tới. - Nguyễn Thị Thơm - ThS Phí Thị Hằng (Đồng chủ biên), Giải quyết việc làm cho lao động nông nghiệp trong quá trình đô thị hóa [86]. Từ nghiên cứu thực trạng một số tỉnh trọng điểm đồng bằng sông Hồng mà Hải Dương là tiêu biểu, các tác giả đã bàn sâu về quá trình CNH, HĐH, đô thị hóa, các KCN, cụm công nghiệp mọc lên khắp nơi đã làm cho đất đai sản xuất nông nghiệp bị thu hẹp. Người nông dân mất đất, mất tư liệu sản xuất đồng nghĩa với mất hoặc thiếu việc làm.
Giải quyết việc làm cho lao động nông nghiệp lúc này là vấn đề bức thiết đặt ra; từ đó các tác giả đưa ra phương hướng và giải pháp giải quyết việc làm cho lao động nông nghiệp trong quá trình đô thị hóa ở Hải Dương đến năm 2010 và những năm tiếp theo. - Đề tài khoa học cấp Bộ (2010), Giải quyết việc làm cho nông dân bị thu hồi đất ở ngoại thành Hà Nội [57]. Đề tài tìm hiểu thực trạng thu hồi đất và giải quyết việc làm cho người dân bị thu hồi đất ở ngoại thành Hà Nội, phát hiện những nguyên nhân, mâu thuẫn nảy sinh trong quá trình thu hồi đất và giải quyết việc làm cho nông dân, trên cơ sở đó đề tài đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả giải quyết việc làm cho người dân bị thu hồi đất. - Đề tài khoa học cấp Bộ (2010), Việc làm và thu nhập của nông dân vùng Đông Nam bộ dưới tác động của quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa [50].
Đề tài phân tích, đánh giá những tác động của quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa tới phát triển KT - XH nói chung và tới việc làm thu nhập của người dân 11 nông thôn vùng Đông Nam bộ nói riêng. Đánh giá đúng thực trạng về việc làm và thu nhập của người dân nông thôn vùng Đông Nam bộ trong quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa, khó khăn và những vấn đề còn tồn tại, phân tích nguyên nhân của những vấn đề đó; làm rõ vai trò của nhà nước, các chủ thể tạo việc làm và người lao động trong giải quyết việc làm cho lao động nông thôn của vùng Đông Nam bộ. Phân tích tác động của một số chính sách liên quan đến tạo việc làm cho nông dân. Đề xuất phương hướng và giải pháp giải quyết việc làm và tăng thu nhập nhằm hạn chế những khó khăn, nâng cao đời sống kinh tế của người dân nông thôn trong quá trình đẩy mạnh CNH, HĐH, đô thị hóa và hội nhập kinh tế quốc tế ở vùng này.