Chương 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU Theo thống kê gần đây của FAO, quần thể trâu (Bubalus bubalis) trên thế giới hiện nay vào khoảng 168 triệu con. Trong đó châu Á có khoảng 161 triệu con (95,83%); châu Phi có khoảng 3,7 triệu con (2,24%) phần lớn tập trung ở Ai Cập; ở Nam Mỹ có khoảng 3,3 triệu con (1,96%); ở Australia có khoảng 40.000 con (0,02%) và ở châu Âu có khoảng 500. Trâu nhà – trâu nước (Bubalus bubalis) ở châu Á bao gồm hai dưới loài là trâu sông và trâu đầm lầy. Hai dưới loài này khác nhau về hình thái cũng như đặc điểm di truyền (số lượng NST).
Tên “trâu đầm lầy” được sử dụng cho tất cả các giống trâu bản địa ở vùng Đông Nam Á, Nam Trung Quốc và một số nước khác. Tên “trâu sông” được sử dụng cho tất cả các giống trâu phân bố ở Ấn Độ, các nước vùng Tây Á và Châu Âu [106]. Về mặt hình thái, trâu đầm lầy giống trâu hoang dã hơn trâu sông, chúng được sử dụng chủ yếu để cày kéo và cung cấp thịt. Về mặt di truyền, trâu sông có 50 nhiễm sắc thể trong đó 5 cặp cân tâm, 20 cặp lệch tâm.
Trâu đầm lầy có 48 nhiễm sắc thể trong đó 19 cặp cân tâm. Sự khác biệt trong số lượng nhiễm sắc thể của bộ lưỡng bội chỉ là không rõ ràng. Thực tế, nhiễm sắc thể lớn số 1 của trâu đầm lầy hình thành từ sự chuyển đoạn giữa nhiễm sắc thể số 4 (đoạn cuối của cánh p) và số 9 (tâm động) của trâu sông [44]. Trong suốt quá trình này, vùng tổ chức hạch nhân (NORs) trong nhiễm sắc thể số 4p của trâu nước đã bị mất đi và tâm động của nhiễm sắc thể số 9 bị bất hoạt [44].
Hai phân loài trâu này có thể lai với nhau tạo ra trâu lai với 49 nhiễm sắc thể. Hình thái của hai dạng trâu có khác biệt đáng kể. Trâu đầm lầy nhẹ cân hơn, trâu đực trưởng thành nặng khoảng từ 325 tới 450 kg, trong khi ở trâu sông con đực trưởng thành nặng từ 450 tới 1000 kg. Trâu đầm lầy thường có cấu trúc cơ thể thấp, chắc, sinh sống 4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com ở các vùng đất ẩm ướt, lầy lội, chúng cũng tạo ra một lượng sữa không đáng kể (khoảng 600 kg sữa một năm).
Trâu đầm lầy được sử dụng chủ yếu để cày kéo trên các cánh đồng lúa và chuyên chở hàng, để lấy phân bón và lấy thịt. Trâu đầm lầy phân bố chủ yếu ở Trung Quốc và các nước Đông Nam Á. Một phần nhỏ phân bố ở các bang Đông Bắc của Ấn Độ và một số quốc gia khác. Trâu sông thường lớn về kích thước, có sừng xoắn, phân bố chủ yếu ở Ấn Độ, Pakistan, một số nước ở Tây Á và Châu Âu.
Chúng thích tắm trong nước sạch, được nuôi để lấy sữa, nhưng cũng thường được dùng để cày bừa và lấy thịt. Mỗi phân loài trâu lại bao gồm rất nhiều giống khác nhau [26]. Hoạt động sinh sản và mang thai của trâu đầm lầy 1. Chăn nuôi trâu ở Việt Nam Trâu bản địa Việt Nam là trâu đầm lầy.
Chưa có tài liệu chính thức nào về phân loại giống trâu ở Việt Nam, nhưng một số tác giả dựa vào hình thái mà chia thành hai giống: trâu ngố là giống có kích thước lớn và trâu Dé là giống có kích thước nhỏ hơn [105]. Nước ta lần đầu tiên nhập nội trâu sông vào năm 1970 gồm 30 trâu thuộc giống trâu Murrah từ Trung Quốc được nuôi ở Trại thí nghiệm trâu Ngọc Thanh (thuộc Vĩnh Phú cũ). Sau đó, trâu Murrah đã được nhập khẩu từ Ấn Độ. Hiện nay, đàn trâu Murrah ở Việt Nam có khoảng 2000 con, được nuôi chủ yếu ở một số trung tâm nghiên cứu của nhà nước và các hộ nông dân xung quanh các trung tâm này [87].
Số lượng và phân bố đàn trâu ở nước ta được thể hiện trong bảng 1.1, chủ yếu tập trung ở vùng núi và cao nguyên phía Bắc (52%) [4; 53; 3; 1]. 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Phân bố quần thể trâu ở Việt Nam Vùng Số lượng Tỷ lệ trên toàn quốc (%) Tổng cộng 2.734 100 Vùng núi và cao nguyên phía Bắc 1.2 Đồng bằng sông Hồng 107.7 Bắc Trung Bộ 733.7 Duyên hải Trung Bộ 163.6 Đồng bằng Tây Nam Bộ 88.0 Đông Nam Bộ 73.5 Đồng bằng sông Mekong 43. Hình ảnh trâu đực 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.
Hình ảnh trâu cái mẹ và con Trâu đầm lầy ở Việt Nam có ngoại hình tương tự như trâu đầm lầy ở Trung Quốc, Thái Lan, Campuchia,. Chúng có kích cỡ cơ thể nhỏ, tăng trưởng chậm, trưởng thành sinh dục muộn, khoảng cách giữa hai lứa đẻ dài và sản lượng sữa thấp, nhưng lại có sức đề kháng tốt và thích nghi rất tốt với điều kiện sinh thái địa phương. Trâu ở Việt Nam phần lớn có màu đen, chỉ có một số ít có màu trắng. Khối lượng sơ sinh của trâu đầm lầy ở Việt Nam dao động từ 20 tới 29 kg.
Khối lượng bình quân của trâu cái trưởng thành dao động từ 310 tới 500 kg, phụ thuộc vào giống và điều kiện chăn nuôi (Bảng 1. Nguyễn Đức Thạc (1983) [7] cho biết một chu kỳ sữa của trâu dài khoảng 210 tới 360 ngày với 1,2 tới 3,5 kg sữa trong 1 ngày. Tỉ lệ thụ tinh của trâu là khoảng 30%. Ở các vùng núi, nơi mà trâu không phải làm việc nhiều, tỉ lệ này có thể lên tới 36%, trong khi chỉ là 20% ở các vùng châu thổ, nơi mà trâu phải làm việc nhiều hơn.
Lứa đẻ đầu tiên thường xảy ra khi 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com trâu đạt 48 - 52 tháng tuổi, và khoảng cách giữa 2 lứa đẻ thường là 27 - 30 tháng (810 - 900 ngày) [87]. Đặc điểm tăng trưởng khối lượng của trâu đầm lầy Việt Nam Loại to Loại nhỏ Tháng tuổi Đực (kg) Cái (kg) Đực (kg) Cái (kg) Sơ sinh 28-29 27-28 21-22 20-21 12 180-190 170-180 110-120 100-110 24 260-270 250-260 190-200 170-180 36 350-360 330-340 240-260 210-220 48 390-410 370-390 280-300 250-260 60 440-450 420-430 310-330 290-300 Trưởng thành 450-500 440-450 350-380 310-330 [4] 1. Chu kỳ sinh sản của trâu đầm lầy Các đặc điểm sinh sản của động vật phụ thuộc không chỉ vào giống mà còn vào điều kiện môi trường. Không có chế độ dinh dưỡng thích hợp, vật nuôi không thể trưởng thành sinh dục đúng theo quy luật phát triển sinh lý hoặc sẽ không có hoạt động sinh sản đều đặn như mong muốn.
Trong điều kiện được quản lý tốt và chăm sóc chu đáo, trâu đực có thể trưởng thành sinh dục vào khoảng 18 tháng tuổi, sớm ngang với bò [20]. Theo Kamonpatana và cộng sự (1987) [92] trâu đầm lầy thường trưởng thành sinh dục khi được 24 - 25 tháng tuổi và đạt trọng lượng khoảng 300 kg. Đối với trâu đầm lầy Việt Nam, tuổi trưởng thành sinh dục thường là 30 - 36 tháng tuổi [106], muộn hơn so với trâu Australia, có tuổi trưởng thành thường là 14 - 19 tháng [25]. Tuổi thành thục sinh dục của trâu sông cũng có thể tương đương so với bò.
Tuổi đẻ lứa đầu của đàn trâu được nuôi dưỡng tốt ở Đại học Ain Shams-Ai 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Cập là khoảng 27 tháng 22 ngày [25; 20]. Trong khi ở Venezuela, phần lớn trâu cái có thai lần đầu vào 20 - 24 tháng tuổi và đẻ lứa đầu vào khoảng 30 tháng tuổi, có trường hợp trâu đẻ lúc 23 tháng tuổi. Khảo sát ở Queensland, Australia và ở Papua New Guinea, các nhà khoa học nhận thấy trong khi bò không thể động dục do điều kiện khí hậu khắc nghiệt và thức ăn không đầy đủ thì các trâu cái (trâu đầm lầy) vẫn động dục thậm chí khi chúng bị giảm cân. So sánh trâu và bò nuôi trong các điều kiện khắc nghiệt, nghé con vẫn có thể trưởng thành sinh dục sớm và trâu cũng có tỉ lệ sinh đẻ cao hơn cũng như khoảng cách giữa các lứa đẻ ngắn hơn bởi vì chúng động dục trở lại sau khi sinh sớm hơn so với bò.
Tuổi đẻ lứa đầu trung bình của hơn 60 cá thể trâu bị nuôi thiếu dinh dưỡng là 38 tháng [25]. Thông tin so sánh một số đặc điểm sinh sản ở bò, trâu sông và trâu đầm lầy được trình bày trong bảng 1.3: Đặc điểm sinh sản ở bò, trâu sông và trâu đầm lầy Bò Trâu sông Trâu đầm lầy Thông số TB (khoảng) TB (khoảng) TB (khoảng) Mùa sinh sản Quanh năm Quanh năm Quanh năm Tuổi thành thục (tháng) 15 (10 - 24) 16 (15-18) 21 (15 - 36) Động dục Chu kỳ động dục (ngày) 21 (14- 29) 21 (18-22) 21 (18 - 22) Thời gian động dục (giờ) 18 (12 - 30) 21 (17-24) 24 (11 - 72) Rụng trứng Dạng rụng trứng Tự nhiên Tự nhiên Tự nhiên Thời gian (giờ) 30 (18 - 48) 32 (25-46) 32 (18 - 45) Số lượng trứng 1 1 1 Thời gian tồn tại của thể 16 16 16 vàng (ngày) 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Thời gian chửa (ngày) 280 (276 - 293) 315 (305 - 330) 330 (322-341) Tuổi đẻ lứa đầu(tháng) 30 (24 - 36) 36 (30 – 45) 42 (36 - 56) Khoảng cách động dục lại (ngày) Thời gian co lại của tử cung 45 (32 - 50) 33 (25-58) 35 (16 - 60) Động dục lại lần đầu 30 (10 - 110) 40 (30-60) 75 (35 - 180) Khoảng cách lứa đẻ (tháng) 13 (12 - 14) 15 (12-19) 18 (15 - 30) [19] 1. Môi trường và biểu hiện động dục trên trâu đầm lầy Mặc dù trâu là loài động vật động dục liên tục, nhưng hiệu suất sinh sản của chúng có khác biệt rất lớn vào các thời điểm khác nhau trong năm. Rất nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng quá trình động dục, tỉ lệ đậu thai và tỉ lệ đẻ của trâu thay đổi rõ ràng theo mùa.
Điều này có thể do thời kỳ “nghỉ” kéo dài giữa hai lứa đẻ, bởi vì buồng trứng của trâu đẻ trong khoảng thời gian ngoài mùa sinh sản thường chỉ có thể khởi động hoạt động lại vào mùa sinh sản tiếp theo. Điều kiện môi trường khắc nghiệt cộng với dinh dưỡng không đầy đủ có thể là nguyên nhân của hiện tượng xuất hiện thời kỳ không động dục theo mùa kéo dài (anoestrus) ở trâu. Nghiên cứu hoạt động sinh dục của trâu đầm lầy ở Australia, McCool và cộng sự (1987) [113] nhận thấy tại vùng có khí hậu gió mùa, số lượng trâu có chu kỳ động dục lớn nhất vào cuối mùa mưa và đầu mùa khô (mùa mưa từ tháng 12 tới tháng 3, mùa khô từ tháng 4 tới tháng 11).