Chương 1 NHỮNG QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ VIỆC ĐƯA BẢN ÁN HÌNH SỰ VÀO THI HÀNH 1. KHÁI NIỆM VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA VIỆC ĐƯA BẢN ÁN HÌNH SỰ VÀO THI HÀNH 1. Khái niệm Thi hành án hình sự (hay còn gọi là thi hành bản án, quyết định của Tòa án) là hoạt động có ý nghĩa hết sức quan trọng, có liên quan trực tiếp tới việc thực hiện quyền lực nhà nước, đến trật tự xã hội, tinh nghiêm minh của hệ thống pháp luật, đến công lý và công bằng xã hội. Việc đảm bảo cho các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án được thi hành một cách chính xác, kịp thời có ý nghĩa góp phần khôi phục những thiệt hại do tội phạm gây ra, cũng như đảm bảo quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể tham tố tụng có liên quan.
Tuy nhiên, đưa bản án hình sự vào thi hành là một trong hoạt động xã hội cần phải có sự thống nhất về nhận thức. Cụm từ "Thi hành", theo Hán - Việt từ điển của tác giả Đào Duy Anh là: "đem các việc đã trù định sẵn mà làm ra cho có hiệu quả" [1, tr. Theo đó, thi hành bản án được hiểu là việc đem bản án có hiệu lực pháp luật của Tòa án ra thi hành và thi hành án hình sự là việc đưa các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án ra thi hành trong thực tiễn [15, tr. Đó là các bản án, quyết định hình sự đã có hiệu lực pháp luật được quy định tại khoản 1 Điều 255 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003, nhưng chưa quá thời hiệu thi hành bản án theo quy định tại Điều 55 Bộ luật Hình sự năm 1999 và các bản án, quyết định chưa có hiệu lực pháp luật nhưng được phép thi hành ngay theo quy định tại khoản 2 Điều 255 Bộ luật Tố tụng hình sự bao gồm: những bản án, quyết định hình sự của Tòa án cấp sơ thẩm không bị kháng cáo, kháng nghị theo trình tự phúc thẩm; những bản án, quyết định hình sự 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của Tòa án cấp phúc thẩm; những quyết định của Tòa án giám đốc thẩm hoặc tái thẩm.
Theo quy định tại tiểu mục 1.1 mục 1 Phần I Nghị quyết số 02/2007/NQ-HĐTP ngày 2/10/2007 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao Hướng dẫn thi hành một số quy định trong Phần thứ năm "Thi hành bản án và quyết định của Tòa án" của Bộ luật Tố tụng hình sự, thời điểm có hiệu lực của bản án, quyết định của Tòa án hoặc những phần bản án, quyết định sơ thẩm của bản án không kháng nghị, kháng cáo thì có hiệu lực sau khi hết thời hạn kháng nghị kháng cáo, tức là ngày kế tiếp sau kể từ thời điểm kết thúc kháng nghị, kháng cáo. Thời điểm hết kháng nghị, kháng cáo là thời điểm kết thúc ngày cuối cùng của thời hạn. Nếu ngày cuối cùng của thời hạn là ngày nghỉ cuối tuần (thứ bảy, chủ nhật) hoặc ngày nghỉ lễ, thì thời hạn kết thúc tại thời điểm kết thúc ngày làm việc đầu tiên tiếp theo ngày nghỉ đó. Thời điểm kết thúc ngày cuối cùng của thời hạn vào lúc hai mươi tư giờ của ngày đó.
Trong trường hợp đình chỉ việc xét xử phúc thẩm thì bản án, quyết định sơ thẩm có hiệu lực pháp luật kể từ ngày Tòa án cấp phúc thẩm ra quyết định đình chỉ việc xét xử phúc thẩm (khoản 2 Điều 238 Bộ luật Tố tụng hình sự). Bản án phúc thẩm có hiệu lực pháp luật kể từ ngày tuyên án. Quyết định phúc thẩm có hiệu lực kể từ ngày ra quyết định (khoản 3 Điều 248 Bộ luật Tố tụng hình sự). Quyết định của hội đồng giám đốc thẩm hoặc tái thẩm có hiệu lực pháp luật kể từ ngày ra quyết định (khoản 1 Điều 288 và khoản 1 Điều 299 Bộ luật Tố tụng hình sự).
Về các bản án, quyết định của Tòa án chưa có hiệu lực pháp luật, nhưng được phép thi hành ngay được quy định tại khoản 2 Điều 255 Bộ luật Tố tụng hình sự. Theo hướng dẫn tại tiểu mục 1.2 mục 1 Phần I Nghị quyết số 02/2007/NQ-HĐTP các trường hợp bản án hoặc quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm được thi hành ngay mặc dù có thể bị kháng cáo, kháng nghị là trường hợp Thẩm phán ra quyết định đình chỉ vụ án trong thời hạn chuẩn bị xét xử 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com theo quy định tại các Điều 39, 176 và 180 của Bộ luật Tố tụng hình sự; trường hợp Hội đồng xét xử sơ thẩm ra quyết định đình chỉ xét xử vụ án theo quy định tại Điều 199 của Bộ luật Tố tụng hình sự; trường hợp Hội đồng xét xử sơ thẩm ra bản án sơ thẩm theo quy định tại Điều 199 Bộ luật Tố tụng hình sự (về việc bị cáo không phạm tội) và Điều 227 Bộ luật Tố tụng hình sự (về việc trả tự do cho bị cáo) của Bộ luật Tố tụng hình sự; và trường hợp bị cáo bị phạt tù nhưng được hưởng án treo và khi bản án đã có hiệu lực pháp luật mà thời gian thử thách vẫn còn. Ngoài ra, theo quy định tại Điều 2 Luật Thi hành án hình sự số 53/2010/QH12 được Quốc hội khóa XII thông qua ngày 29/6/2010 sẽ có hiệu ngày 1/7/2011 ngoài các bản án, quyết định nêu trên, các bản án, quyết định được thi hành sẽ có thêm: quyết định của Tòa án Việt Nam tiếp nhận người đang chấp hành án phạt tù ở nước ngoài về Việt Nam chấp hành án và đã có quyết định thi hành; quyết định chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù tại Việt Nam cho nước ngoài; bản án, quyết định về áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh, giáo dục tại xã, phường, thị trấn, đưa vào trường giáo dưỡng. Theo quy định của pháp luật hiện hành, công tác tổ chức thi hành bản án, quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật trong thực tiễn được tiến hành theo thủ tục chặt chẽ được quy định tại Điều 256 Bộ luật Tố tụng hình sự và được thực hiện bởi hệ thống các cơ quan, tổ chức trên cơ sở phân công trách nhiệm thi hành án đã được quy định cụ thể tại Điều 257 Bộ luật Tố tụng hình sự cùng các văn bản quy phạm pháp luật thi hành án hình sự.
Đây là một đặc trưng hết sức quan trọng của thi hành án hình sự, phản ánh rõ nét đặc thù trong các quan hệ thủ tục về thi hành án, bao gồm cả quan hệ tố tụng và các quan hệ khác mang tính hành chính - tư pháp [28, tr. 14] (đặc trưng này sẽ được phân tích cụ thể tại phần 1.2 của luận văn về đặc điểm của thi hành án hình sự). 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hơn nữa, Điều 136 Hiến pháp năm 1992 (đã được sửa đổi, bổ sung năm 2001) quy định: "Các bản án, quyết định của Tòa án nhân dân đã có hiệu lực pháp luật phải được các cơ quan nhà nước, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội, các đơn vị vũ trang nhân dân và mọi công dân tôn trọng; những người và đơn vị hữu quan phải nghiêm chỉnh chấp hành" [23]. Nguyên tắc Hiến định nêu trên đã cho thấy tầm quan trọng của công tác thi hành án hình sự với tư cách là hoạt động thực thi pháp luật sau khi bản án, quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật.
Tầm quan trọng của công tác thi hành án hình sự được thể hiện tập trung ở các những nhiệm vụ của thi hành án hình sự. Xét tổng thể, thi hành án hình sự có các nhiệm vụ là: trước tiên, đảm bảo bản án và quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật được thực hiện nghiêm chỉnh. Đây được coi là nhiệm vụ quan trọng hàng đầu, vì nếu bản án, quyết định đã có hiệu lực của Tòa án không được thực hiện hoặc thực hiện không triệt để thì toàn bộ hoạt động tố tụng trước đó gồm khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử sẽ không có ý nghĩa. Hơn nữa, việc đảm bảo thi hành nghiêm chỉnh các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án sẽ là cơ sở đạt được mục đích của hình phạt, biện pháp tư pháp được thực hiện trong thực tế.
Thứ hai, giáo dục, cải tạo người bị kết án trở thành người lương thiện, có ích cho xã hội, tạo điều kiện để cho người bị kết án tái hòa nhập với cộng đồng và phòng ngừa họ tiếp tục phạm tội mới. Theo đó, việc thi hành bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án là cơ sở để đánh giá hiệu quả của các hình phạt, biện pháp pháp tư pháp được quy định tại Bộ luật Hình sự, cũng như đảm bảo mục đích của hình phạt. Và cuối cùng, giáo dục ý thức tôn trọng, tuân thủ và thực hiện nghiêm chỉnh quy định của pháp luật góp phần thực hiện đấu tranh phòng, chống tội phạm trong thực tiễn. Như vậy, thông qua phân tích nêu trên về nội dung, nhiệm vụ của hoạt động thi hành án hình sự, có thể hiểu đưa bản án hình sự vào thi hành là một hình thức hoạt động thực thi quyền lực nhà nước thông qua việc tổ chức thi hành các bản án và quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật của các 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cơ quan, tổ chức có nhiệm vụ thi hành bản án và quyết định của Tòa án theo một thủ tục do pháp luật quy định, nhằm bào đảm người bị kết án phải chấp hành án để họ tự giáo dục trở thành người lương thiện, có ích cho xã hội, phòng ngừa họ tiếp tục phạm tội mới và góp phần giáo dục ý thức tôn trọng, tuân thủ pháp luật của người dân.
Những đặc điểm của việc đưa bản án hình sự vào thi hành Hiện nay, trong khoa học pháp lý ở nước còn tồn tại nhiều quan điểm khác nhau về bản chất của thi hành án hình sự. Nguyễn Hữu Thư và một số nhà luật học khác cho rằng, thi hành án hình sự là một giai đoạn của tố tụng, bởi nếu tách ra thì sẽ không thực hiện được mục tiêu chung của toàn bộ quá trình tố tụng. Khi chân lý được làm sáng tỏ thể hiện trong bản án, quyết định của Tòa án thì mới dừng lại ở việc làm rõ đúng hay sai, phải hay trái trên văn bản, giấy tờ. Muốn nó được thực hiện trên thực tế, cần phải chờ ở hiệu quả công tác thi hành án hình sự.