Chương 1: Những vấn đề lý luận chung về tiếng động trong phát thanh Chương 2: Thực trạng sử dụng tiếng động trong các chương trình trên kênh VOV1 và VOV2, Đài TNVN Chương 3: Một số giải pháp khuyến nghị nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng tiếng động trong phát thanh hiện đại 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ TIẾNG ĐỘNG TRONG PHÁT THANH HIỆN ĐẠI 1. Những khái niệm cơ bản 1. Phát thanh Ngay sau khi nước Việt Nam dân chủ cộng hòa - Nhà nước công nông đầu tiên ở Đông Nam châu Á được thành lập, ngày 7 tháng 9 năm 1945, Đài Tiếng nói Việt Nam ra đời đã đánh dấu sự có mặt của loại hình báo chí mới ở nước ta - “báo nói”. 11 năm sau đó, dưới sự giúp đỡ trực tiếp của Liên Xô (cũ), nước ta bắt đầu xây dựng các Đài Phát thanh cấp tỉnh và đến những năm 60 của thế kỷ XX, hệ thống đài huyện ở nước ta từng bước được tăng cường về số lượng.
73 năm sau ngày thành lập, đến nay hệ thống phát thanh bốn cấp, từ trung ương đến địa phương đã phát triển rộng khắp; bên cạnh Đài phát thanh quốc gia (Đài Tiếng nói Việt Nam), cả nước có 63 Đài Phát thanh, Đài Phát thanh - truyền hình tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương, hơn 600 đài phát thanh, truyền thanh, truyền hình quận, huyện, thị xã, thành phố trực thuộc tỉnh và hàng ngàn Đài truyền thanh xã, phường, thị trấn.TS Tạ Ngọc Tấn trong giáo trình Truyền thông đại chúng đã đưa ra khái niệm: “Phát thanh (radio) là loại hình truyền thông đại chúng, trong đó nội dung thông tin được chuyển tải qua âm thanh. Âm thanh trong phát thanh bao gồm lời nói, âm nhạc, các loại tiếng động làm nền hoặc minh hoạ cho lời nói như tiếng mưa, gió, nước chảy, sóng vỗ, chim hót, tiếng vỗ tay, tiếng ồn đường phố, v. Thuật ngữ phát thanh (radio) thực ra bao gồm cả hai loại hình nhỏ trong đó là phát thanh qua làn sóng điện và truyền thanh qua hệ thống dây dẫn” [35, tr. Phạm Thành Hưng trong cuốn “Thuật ngữ báo chí truyền thông” cũng đã định nghĩa phát thanh như sau: “Phát thanh là một phương tiện 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com truyền thông đại chúng dựa trên nguyên tắc kỹ thuật truyền âm thanh để chuyển tải các chương trình tin tức, tri thức, nghệ thuật tới đông đảo công chúng thính giả cũng như cho các nhóm thính giả đặc thù” [26, tr.
Còn theo giáo trình “Báo phát thanh” của Học viện Báo chí và Tuyên truyền, khái niệm báo phát thanh được dùng từ việc mở rộng và phát triển khái niệm báo chí: “Báo phát thanh được hiểu như một kênh truyền thông, một loại hình báo chí điện tử hiện đại mà đặc trưng cơ bản của nó là dùng thế giới âm thanh phong phú và sinh động (lời nói, tiếng động, âm nhạc) để chuyển tải thông điệp nhờ sử dụng kỹ thuật sóng điện từ và hệ thống truyền thanh, tác động vào thính giác của công chúng” [24, tr. Tiếp cận Phát thanh là một loại hình báo chí, PGS.TS Nguyễn Văn Dững đưa ra khái niệm: Phát thanh là kênh truyền thông đại chúng sử dụng kỹ thuật sóng điện từ và hệ thống truyền dẫn truyền đi âm thanh tác động trực tiếp vào thính giác người tiếp nhận. Chất liệu chính của phát thanh là nghệ thuật sử dụng lời nói, tiếng động và âm nhạc trong việc tái hiện cuộc sống hiện thực [14, tr. Chiến lược phát triển thông tin đến năm 2010 ban hành kèm theo Quyết định số 219/2005/QĐ-TTg ngày 09/09/2005 của Thủ tướng Chính phủ đã định nghĩa về phát thanh như sau: “Phát thanh là loại hình thông tin đại chúng mà nội dung thông tin được chuyển tải bằng âm thanh, tiếng nói qua làn sóng vô tuyến điện và truyền thanh qua hệ thống dây dẫn”.
Từ các khái niệm và định nghĩa nêu trên, tác giả luận văn có thể rút ra khái niệm chung: Phát thanh là một trong các loại hình báo chí mà nội dung thông điệp được truyền tải đến người nghe bằng âm thanh tổng hợp, gồm lời nói, tiếng động, âm nhạc để phản ánh hiện thực cuộc sống, phục vụ mục đích thông tin. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo PGS. TS Đức Dũng, tác giả của cuốn Lý luận Báo phát thanh thì trong tương quan so sánh với các loại hình báo chí khác đặc trưng cơ bản, đồng thời cũng là phương thức tác động duy nhất của báo phát thanh là sử dụng âm thanh tổng hợp (bao gồm: lời nói, tiếng động, âm nhạc) tác động vào thính giác của đối tượng tiếp nhận [9, tr. Báo phát thanh có những đặc trưng cơ bản như: Tỏa sóng rộng khắp: Sóng phát thanh là sóng điện từ, có diện phủ sóng trên phạm vi rộng lớn với tốc độ tương đương tốc độ của ánh sáng (xấp xỉ 300.000 km/s), nên phát thanh không có giới hạn về khoảng cách và mang tính xã hội hóa rất cao.
Thông tin nhanh, tiếp nhận đồng thời: Thông tin được truyền qua sóng điện từ và hệ thống truyền thanh có thể rút ngắn mọi khoảng cách ở phạm vi toàn cầu. Trong một số trường hợp như tường thuật trực tiếp, cầu truyền thanh… phát thanh có thể ngay lập tức thông báo cho công chúng biết được về sự kiện ở chính cái thời điểm mà nó đang được thông tin. Vì thế mà hàng triệu thính giả phát thanh đồng thời được lắng nghe thông tin ở cùng một thời điểm. Thông tin phụ thuộc vào quy luật thời gian: Thính giả phát thanh bị phụ thuộc hoàn toàn vào quy luật của quá trình thông tin qua radio.
Họ phải nghe chương trình tuần tự từ đầu đến cuối một cách hoàn toàn bị động. Sống động, riêng tư, thân mật: Công chúng được nghe thông tin qua giọng đọc, gắn liền với những yếu tố của kỹ năng nói như: Cao độ, cường độ, tiết tấu, ngữ điệu; do đó nó tạo nên tính chất sống động, hấp dẫn và lôi kéo thính giả đến với chương trình. Mặc dù mỗi chương trình phát thanh đều hướng tới số đông công chúng, nhưng mỗi thính giả lại chỉ lắng nghe radio với tư cách cá nhân, nên đòi hỏi những người thực hiện chương trình phát 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thanh phải lựa chọn cách nói sao cho thật riêng tư, thân mật như đang nói trực tiếp với từng người. Sử dụng âm thanh tổng hợp, bao gồm: Lời nói, tiếng động và âm nhạc.
Công chúng của báo phát thanh rộng lớn, đa dạng và không phân biệt trình độ học vấn. Mọi đối tượng, chỉ trừ người bị điếc, đều có thể tiếp nhận thông tin qua radio. Với kênh tác động là tai nghe nên bên cạnh việc truyền tải thông tin bằng lời nói, những người thực hiện chương trình phát thanh nếu sử dụng hợp lý âm nhạc, tiếng động sẽ luôn tạo được sự hưng phấn, thích thú cho người nghe. Lời nói chiếm một tỷ lệ lớn trong âm thanh tổng hợp, là dạng ký hiệu đặc trưng nhất tạo ra sự khác biệt cơ bản giữa báo phát thanh với các loại hình báo chí khác.
Lời nói trong báo phát thanh được thể hiện bằng nhiều đối tượng khác nhau: Phát thanh viên, phóng viên, các nhân chứng. Việc huy động các nhân chứng trực tiếp tham gia cung cấp thông tin cùng với tác giả sẽ tạo ra tính khách quan, xác thực, sinh động cho tác phẩm. Xu hướng chung của phát thanh hiện nay là tăng cường các hình thức đối thoại để hạn chế tối đa sự nhàm chán, tẻ nhạt của lối nói độc thoại đơn điệu. Tiếng động là những âm thanh của cuộc sống được thu giữ và được phát ra trong các chương trình phát thanh.
Có hai dạng cơ bản là tiếng động tự nhiên và tiếng động nhân tạo. Tiếng động góp phần tạo nên hơi thở và nhịp điệu của cuộc sống, làm tăng tính chân thực của thông tin, giúp người nghe xác định được không gian, thời gian và hình dung ra bối cảnh của vấn đề, sự kiện. Âm nhạc trong các chương trình phát thanh không chỉ có chức năng giải trí đơn thuần mà còn có thể tạo ra nội dung và không khí thông tin. Âm nhạc trên sóng phát thanh có thể chia thành hai dạng thức: Chương trình âm nhạc độc lập chỉ phát sóng một loại nhất định và âm nhạc như một yếu tố phụ trợ.
Trong dạng thức thứ hai chứa đựng một số dạng như: nhạc hiệu, nhạc 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chuyên mục, nhạc cắt, nhạc nền, nhạc minh họa… Việc sử dụng hài hòa, hợp lý âm nhạc trong chương trình phát thanh sẽ tạo ấn tượng, sức hấp dẫn và lôi cuốn đối với thính giả. Như vậy có thể khẳng định: lời nói sinh động, âm nhạc chọn lọc và tiếng động phong phú là những phương tiện cơ bản, đồng thời cũng là thế mạnh đặc trưng để tạo nên sự khác biệt của báo phát thanh so với các loại hình báo chí khác. Khai thác hiệu quả những yếu tố này sẽ thực sự tạo nên những chương trình phát thanh chân thực, sinh động, gần gũi và tạo bản sắc, dấu ấn riêng của từng chương trình phát thanh, của từng đài phát thanh. Phát thanh hiện đại Theo đại từ điển Tiếng Việt, “hiện đại” là thuộc về thời đại ngày nay có áp dụng những phát minh, những thành tựu mới nhất của khoa học kỹ thuật; đối lập với cổ điển.
“Phát thanh” là phát và truyền âm thanh bằng sóng vô tuyến điện. Theo cuốn Nghề phát thanh do Đài Tiếng nói Việt Nam biên dịch và giới thiệu, Tài liệu lưu hành nội bộ thì chương trình phát thanh hiện đại là những chương trình có nhiều đổi mới so với phát thanh truyền thống. Đổi mới từ cách thông tin, cách thể hiện, cải tiến chương trình. đến nâng cao chất lượng âm nhạc và âm thanh, vừa phát huy bản chất truyền thống Việt Nam, vừa mau chóng hội nhập vào thế giới đang có nhiều chuyển biến mạnh mẽ trong thời đại bùng nổ thông tin [18, tr.
* Sự xuất hiện của phát thanh hiện đại Từ những năm 90 của thế kỷ XX, khi kỹ thuật số ra đời, phát thanh cũng đã có những bước phát triển mới, nhảy vọt. Đặc biệt, từ năm 1993, nhờ dự án SIDA của Thụy Điển và các khóa tập huấn kỹ năng làm phát thanh trực tiếp, nhiều đài phát thanh địa phương và cả Đài TNVN bắt đầu áp dụng 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phương thức trực tiếp vào sản xuất chương trình. Phát thanh hiện đại có thể được tính từ đây. Phát thanh hiện đại ra đời là sự kế thừa và phát triển của phát thanh truyền thống.