Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHUNG PHÁP LUẬT VỀ PHÕNG, CHỐNG BẠO LỰC GIA ĐÌNH 1. Khái niệm gia đình và bạo lực gia đình 1. Khái niệm gia đình Dưới góc độ xã hội học, gia đình được coi là tế bào của xã hội. Không giống bất cứ nhóm xã hội nào khác, gia đình có sự đan xen các yếu tố sinh học, kinh tế, tâm lý, văn hóa.
Những mối liên hệ cơ bản của gia đình bao gồm vợ chồng, cha mẹ và con, ông bà và cháu, ngoài ra còn có những mối liên hệ khác như cô, dì, chú, bác với cháu, cha mẹ chồng và con dâu, cha mẹ vợ và con rể. Mối quan hệ gia đình được thể hiện ở các khía cạnh như: có đời sống tình dục, sinh con và nuôi dạy con cái, lao động tạo ra của cải vật chất để duy trì đời sống gia đình và đóng góp cho xã hội. Mối liên hệ này có thể dựa trên những căn cứ pháp lý hoặc có thể dựa trên những căn cứ thực tế một cách tự nhiên. Dưới góc độ pháp lý “gia đình là tập hợp những người gắn bó với nhau qua quan hệ hôn nhân, quan hệ huyết thống hoặc quan hệ nuôi dưỡng, làm phát sinh nghĩa vụ và quyền giữa họ với nhau” [34, Điều 3, Khoản 2].
Tuy nhiên, trong thực tế đời sống cũng có nhiều cách hiểu khác nhau về khái niệm gia đình, ví dụ: gia đình là tập hợp những người cùng có tên trong một sổ hộ khẩu; gia đình là tập hợp những người cùng chung sống với nhau dưới một mái nhà … Từ những góc độ nghiên cứu khác nhau, gia đình được chia thành nhiều dạng thức khác nhau như: gia đình hiện đại và gia đình truyền thống; gia đình hạt nhân và gia đình đa thế hệ; gia đình khuyết thiếu và gia đình đầy đủ … Xuất phát từ những quan niệm khác nhau về gia đình dẫn tới những quan niệm khác nhau về thành viên gia đình. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Quan điểm phổ biến cho rằng thành viên gia đình là những người gắn bó với nhau bằng quan hệ hôn nhân, huyết thống, nuôi dưỡng; tuy nhiên, cũng có quan điểm cho rằng thành viên gia đình là những người cùng được ghi tên trong một sổ hộ khẩu hoặc là những người cùng sống trong một gia đình … Thành viên gia đình hiểu theo nghĩa truyền thống là tất cả những người trong cùng dòng họ, trong một đại gia đình, từ cụ, kỵ, ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con cái, cháu chắt. (bao gồm cả con dâu, con rể, cháu dâu, cháu rể.) Thành viên gia đình hiểu theo nghĩa hiện đại là những người sống trong cùng một gia đình, có đời sống chung về mặt vật chất và tinh thần, cụ thể như cha mẹ và con cái, vợ và chồng, những người khác sống cùng, ví dụ như người giúp việc, những người sống chung với nhau như vợ chồng. Những người này có một khoảng thời gian sống chung với nhau ổn định, có sự quan tâm chia sẻ với nhau những công việc của gia đình và xã hội, từ đó hình thành nên mối liên hệ đặc biệt về tâm lý, tình cảm, tạo nên cách ứng xử giữa họ với nhau.
Theo chúng tôi, đây là quan niệm đúng đắn về thành viên gia đình, có thể áp dụng trong các quan hệ pháp lý, bởi vì sự điều chỉnh của pháp luật trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình cần xuất phát từ mối quan hệ, sự ảnh hưởng, tác động lẫn nhau giữa những cá nhân là thành viên gia đình chứ không đơn thuần xuất phát từ những quan hệ như hôn nhân, huyết thống, nuôi dưỡng. Khái niệm bạo lực gia đình Gia đình là tế bào của xã hội, là hình thức thu nhỏ của xã hội. Bạo lực gia đình là một dạng thức của bạo lực xã hội. Bạo lực gia đình là một trong những hình thức bạo lực trong xã hội.
Bạo lực gia đình làm ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của gia đình cũng như sự phát triển của xã hội. Vì vậy, nhận thức rõ và thống nhất về khái niệm bạo lực gia đình là điều kiện để ngăn chặn và đẩy lùi bạo lực gia đình trong xã hội. Có nhiều định nghĩa về "bạo lực gia đình" (domestic violence, hay còn 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com gọi là bạo hành gia đình), tuy nhiên, một trong những định nghĩa được sử dụng khá phổ biến là của Hiệp hội Luật sư Hoa Kỳ (American Bar Association - ABA), trong đó cho rằng "bạo lực gia đình chỉ những hình thức ngược đãi mà một thành viên trong gia đình, một người sống chung trong hộ gia đình, hoặc một bạn tình gây ra cho một thành viên khác trong gia đình, cho một người chung sống khác, hoặc cho bạn tình kia [13]. Ngoài ra, thuật ngữ bạo lực gia đình đôi khi còn dùng để chỉ những hình thức ngược đãi mà một người gây ra cho một người khác trong những mối quan hệ tình cảm hẹn hò (tình yêu), trong đó bao gồm các hành vi như: hãm hại hoặc tìm cách hãm hại người khác; làm cho người khác lo sợ về những nguy cơ sắp xảy ra cho họ; đe dọa, gây áp lực hoặc ép buộc người khác phải quan hệ tình dục với mình.
Theo Luật mẫu về bạo lực gia đình của Uỷ ban nhân quyền của Liên Hợp Quốc ngày 02/ 02/1996 thì: Bạo lực gia đình là tất cả các hành vi lạm dụng thể chất, tinh thần, tình dục dựa trên cơ sở giới đối với một thành viên, một người phụ nữ trong gia đình, từ hành vi đánh đập giản đơn đến gây thương tích nặng, bắt cóc, đe doạ, doạ dẫm, cưỡng bức, quấy rối, lăng nhục bằng lời nói, dùng vũ lực để vào nhà trái pháp luật, phóng hoả, huỷ hoại tài sản, bạo lực tình dục, hiếp dâm trong hôn nhân, bạo lực liên quan đến thách cưới hoặc của hồi môn, cắt bộ phận sinh dục nữ, bạo lực liên quan đến bóc lột mại dâm, bạo lực đối với người giúp việc trong gia đình. Luật Phòng ngừa và điều chỉnh bạo lực gia đình B.E của Thái Lan quy định: Bạo lực gia đình là bất kỳ hành vi nào được thực hiện một cách cố ý nhằm gây ra những thương tích về thân thể, sức khoẻ hoặc tinh thần hoặc các hành vi có khả năng gây nguy hiểm cho 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thân thể, sức khoẻ hoặc tinh thần của các thành viên hộ gia đình hoặc cưỡng ép lạm dụng quyền lực để các thành viên hộ gia đình phải thực hiện, không thực hiện hoặc phải chấp nhận thực hiện những hành vi sai trái, bỏ mặc. Theo Luật bảo vệ chống bạo lực gia đình của Bun-ga-ri ngày 29-3-2005 thì: Bạo lực gia đình là bất kỳ hành vi bạo lực về thể chất, tinh thần hay tình dục nào, kể cả những hành vi trên trong giai đoạn chưa đạt, cũng như việc áp đặt hạn chế tự do và sự riêng tư cá nhân, nhằm vào các cá nhân đang hay đã có quan hệ gia đình hoặc họ hàng sống chung như vợ chồng hoặc sống chung trong một nhà. Theo Luật Phòng, chống bạo lực gia đình năm 2007 của Việt Nam thì: "Bạo lực gia đình là hành vi cố ý của thành viên gia đình gây tổn hại hoặc có khả năng gây tổn hại về thể chất, tinh thần, kinh tế đối với các thành viên khác trong gia đình ” [31, Điều 1, khoản 2].
Đặc điểm và hình thức thể hiện của bạo lực gia đình 1. Đặc điểm của bạo lực gia đình Mặc dù được định nghĩa với nhiều cách khác nhau nhưng khi xem xét các hành vi bạo lực gia đình, chúng ta đều có thể thấy các đặc điểm sau đây: + Thứ nhất, bạo lực gia đình là hành vi bạo lực xảy ra giữa các thành viên trong gia đình. Điều đó có nghĩa là chủ thể có hành vi bạo lực gia đình (người gây ra bạo lực gia đình) phải là thành viên trong gia đình và nạn nhân của bạo lực gia đình là một trong những thành viên còn lại của gia đình đó. + Thứ hai, bạo lực gia đình được thực hiện bởi lỗi cố ý chứ không thể là lỗi vô ý.
+ Thứ ba, bạo lực gia đình là hành vi gây tổn hại hoặc có khả năng gây tổn hại về thể chất, tinh thần, kinh tế đối với thành viên khác trong gia đình. + Thứ tư, bạo lực gia đình khó bị phát hiện, khó can thiệp bởi nó 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thường xảy ra trong môi trường kín là khung cảnh sinh hoạt của gia đình. Do ảnh hưởng từ phong tục tập quán, quan niệm của người Việt Nam là “đèn nhà ai nhà ấy rạng” hay “tốt đẹp phô ra, xấu xa đậy lại”, chính vì vậy khi có bạo lực gia đình trong nhiều trường hợp chính thành viên hoặc người bị hại lại là người giấu không khai báo, hoặc có khai báo nhưng ở mức độ nói tránh, nói giảm đi rất nhiều so với thực tế. Đây là nguyên nhân chính gây khó khăn cho việc can thiệp của cơ quan công quyền khi muốn bảo vệ nạn nhân bị bạo lực gia đình.
Bạo lực gia đình từ lâu đã là vấn đề được dư luận quốc tế và dư luận ở nhiều quốc gia quan tâm sâu sắc. Đây không phải là vấn đề mang tính địa phương, vùng miền mà là một vấn đề toàn cầu, ở đâu cũng có, từ các nước nghèo, nước đang phát triển cho đến nước giàu có, đã phát triển về kinh tế và xã hội. Mọi gia đình thuộc mọi tầng lớp của xã hội đều có thể gặp phải tệ nạn này. Đối tượng của các hành vi bạo lực gia đình có thể là bất kỳ ai, trong đó có cả nam giới, nhưng thường là những thành viên yếu đuối, dễ bị tổn thương như phụ nữ, người già và trẻ em.
Mọi hình vi bạo lực gia đình đều ảnh hưởng lâu dài đến sức khoẻ, tâm lý, tình cảm của cá nhân nạn nhân. Đặc biệt, đối với trẻ em, bạo lực gia đình còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự hình thành nhân cách, hạn chế những cơ hội để trẻ em có một cuộc sống bình thường và nhất là tương lai của các em sau này.