Chương 1 CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ CÔNG TÁC PHÒNG CHÁY CHỮA CHÁY 1. Các khái niệm cơ bản - Phòng cháy chữa cháy Phòng cháy chữa cháy (viết tắt là PCCC) là tổng hợp các biện pháp, giải pháp kỹ thuật nhằm loại trừ hoặc hạn chế đến mức tối đa các nguy cơ xảy ra cháy, nổ, đồng thời tạo các điều kiện thuận lợi, phù hợp cho công tác cứu người, cứu tài sản, chữa cháy, chống cháy lan hiệu quả và làm giảm thiểu tối đa các thiệt hại do cháy, nổ gây ra. Phòng cháy chữa cháy tiếng Anh được dịch tạm là Fire Fighting and Prevention. Phòng cháy chữa cháy bao gồm hai phần cơ bản là phòng cháy và chữa cháy.
Hai phần này mặc dù có nội dung tách biệt nhưng lại phụ thuộc và hỗ trợ lẫn nhau. Phòng cháy là việc sử dụng các biện pháp tổ chức và các giải pháp kỹ thuật nhằm phòng ngừa, hạn chế hoặc loại trừ những yếu tố, điều kiện, nguyên nhân dẫn đến cháy nổ trong cơ sở. Trường hợp xảy ra cháy, nổ thì đảm bảo an toàn cho người và các máy, thiết bị, hạn chế đến mức thấp nhất quy mô và sự phát triển của đám cháy, đồng thời tạo điều kiện chữa cháy kịp thời và có hiệu quả. Như vậy, với khái niệm này, cần hiểu rằng, phòng cháy không chỉ là việc sử dụng các biện pháp nhằm phòng ngừa, hạn chế hoặc không để cho cháy nổ xảy ra, mà phòng cháy còn là việc tạo điều kiện để chữa cháy kịp thời, có hiệu quả khi có cháy nổ xảy ra.
Chữa cháy bao gồm các công việc huy động, triển khai lực lượng, phương tiện chữa cháy, cắt điện, tổ chức thoát nạn, cứu người, cứu tài sản, chống cháy lan, dập tắt đám cháy và các hoạt động khác có liên quan đến chữa cháy. 6 Chữa cháy là một khái niệm rộng, chữa cháy không chỉ là việc dập tắt đám cháy mà chữa cháy còn gồm nhiều hoạt động khác như thông tin báo cháy, huy động, triển khai lực lượng, phương tiện chữa cháy, cắt điện, tổ chức thoát nạn, cứu người, cứu tài sản, chống cháy lan, chỉ dẫn đường cho xe chữa cháy và hậu cần… - Công trình: Công trình là một từ thường được dùng để chỉ một khu vực được bao vây trong đó các hoạt động có thể được thực hiện. Công trình được xây dựng là sản phẩm được tạo thành bởi sức lao động của con người, vật liệu xây dựng, thiết bị lắp đặt vào công trình, được liên kết định vị với đất, có thể bao gồm phần dưới mặt đất, phần trên mặt đất, phần dưới mặt nước và phần trên mặt nước, được xây dựng theo thiết kế. Công trình xây dựng bao gồm công trình xây dựng công cộng, nhà ở, công trình công nghiệp, giao thông, thủy lợi, năng lượng và các công trình khác… Theo khoản 10- Điều 3- Luật xây dựng năm 2014: Công trình xây dựng là sản phẩm được tạo thành bởi sức lao động của con người, vật liệu xây dựng, thiết bị lắp đặt vào công trình, được liên kết định vị với đất, có thể bao gồm phần dưới mặt đất, phần trên mặt đất, phần dưới mặt nước và phần trên mặt nước, được xây dựng theo thiết kế.
Công trình xây dựng bao gồm công trình dân dụng, công trình công nghiệp, giao thông, nông nghiệp và phát triển nông thôn, công trình hạ tầng kỹ thuật và công trình khác. Vậy có thể hiểu một cách đơn giản công trình có thể là nhà ở, công ty, cửa hàng, kho xưởng… 1. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam về an toàn cháy cho nhà và công trình Ở Việt Nam hiện nay, nghiên cứu về an toàn cháy cho nhà và công trình cũng đã được triển khai thực hiện những bước đầu. Về đầu tư cho công tác phòng cháy chữa cháy và các phương tiện chữa cháy tại chỗ vẫn chưa được đầu tư rộng rãi, như các nhà dân, cơ sở sản xuất, kho xưởng,… một số công trình công cộng.
Điều đó dẫn đến khi xảy ra hỏa hoạn các chất chữa cháy, 7 phương tiện chữa cháy không được đáp ứng kịp thời, đồng thời lực lượng chữa cháy cũng gặp nhiều khó khăn khi triển khai chữa cháy do điều kiện giao thông của nước ta không thuận lợi, có những khu vực phức tạp…Trong năm 2022 đa số các vụ cháy xảy ra do điện như chập điện, sự cố hệ thống điện… đặc biệt xảy ra tại các quán karaoke, các kho xưởng, nhà dân có các lối thoát hiểm không đạt chuẩn. Thời điểm xảy ra cháy chủ yếu vào ban đêm. Với mật độ dân số Việt Nam hiện nay, các nhà tầng chung cư được dựng lên rất nhiều nhằm đáp ứng nhu cầu sinh hoạt của các hộ gia đình. Về phương tiện PCCC ở Hà Nội, xe thang của lực lượng PCCC có thể vươn đến tầng 14 của các chung cư cao tầng.
Đầu tư xe có tầm với vượt khoảng cách này không khả thi vì xe rất nặng, đường cua của xe dài không thuận tiện với địa hình giao thông đường đông, ngõ nhỏ. Tiêu chuẩn Việt Nam về PCCC cho nhà ở và công trình chưa đề cập đến các giải pháp đối với nhà cao tầng từ 40 tầng trở lên và cũng chưa nghiên cứu về tầng cứu nạn. Do đó vấn đề PCCC ở Việt Nam ngày nay vẫn là một điều đáng bàn. Việc đánh giá nguy cơ cháy nổ với một số làng nghề chưa được khai thác, đặc biệt là đối với Làng nghề dệt lụa Vạn Phúc thuộc quận Hà Đông, thành phố Hà Nội.
Đồng thời các quy định pháp luật về an toàn cháy được cập nhật bổ sung liên tục trong thời gian gần đây đã có những yếu tố khắt khe hơn rất nhiều. Vì vậy, việc nghiên cứu về công tác an toàn phòng cháy chữa cháy cho Làng nghề dệt lụa Vạn Phúc dựa trên pháp luật là cần thiết để làng nghề có những giải pháp đảm bảo an toàn về phòng cháy và chữa cháy, góp phần gìn giữ di tích lịch sử lâu đời. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài về an toàn cháy cho nhà và công trình Ngày nay, con người luôn sinh hoạt và lao động ở hầu hết các công trình. Để tạo ra sản phẩm và phục vụ cho cuộc sống con người đã sử dụng sự cháy ở tại các công trình đó như dùng lửa để nấu cơm, nung thép, sưởi ấm.
Các công trình được thiết kế để cung cấp mức độ an toàn cháy có thể chấp nhận 8 được và giảm thiểu rủi ro từ nhiệt và khói. Mục tiêu chính là giảm khả năng gây tử vong hoặc thương tích cho những người cư ngụ trong các công trình và những người khác có thể tham gia, chẳng hạn như dịch vụ chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ, các công trình cũng cần đảm bảo rằng nó có thể được sửa chữa và có thể tiếp tục hoạt động sau hỏa hoạn. Việc nghiên cứu tìm ra bản chất của sự cháy để con người có thể điều khiển được sự cháy theo mong muốn của mình trong các công trình thay vì việc phải giữ một ngọn lửa xuất phát từ thiên nhiên trong suốt quá trình sống và làm việc của con người cùng với các nguy cơ rủi ro của nó là cần thiết. Các khái niệm, định nghĩa về cháy từ xưa có nhiều nhưng thực tế chưa làm rõ được bản chất của nó do vậy con người chưa hiểu hết về sự cháy và những nguy cơ rủi ro hỏa hoạn xảy ra đối với các công trình rất nhiều và gây thiệt hại lớn đến kinh tế và xã hội.
Khi khoa học phát triển, thế kỷ XVIII, nhà bác học người Nga Lômônôxôp và nhà bác học người Pháp Lavoadiê mới đưa ra kết luận: “Cháy là phản ứng hoá học trong đó các chất cháy tham gia phản ứng với ôxy kèm theo sự toả nhiệt và phát sáng’’. Với khái niệm này cho thấy, để cháy được cần phải có ô xi và các yếu tố khác. Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu về sau đã cho thấy rằng sự cháy không chỉ xảy ra giữa chất cháy với ôxy mà còn xảy ra giữa một số chất cháy với các chất ôxy hoá khác như với các chất thuộc nhóm Halogen (Clo, Flo, Brôm.), với lưu huỳnh và với các chất có chứa ôxy như KMnO4, Fe3O4.Ví dụ: Natri (Na) cháy trong môi trường Clo, Nhôm (Al) cháy trong môi trường Fe2O3. Từ đó cháy được định nghĩa như sau: “Cháy là những phản ứng hoá học có toả nhiệt và phát sáng”.
Hiện nay, trong công tác phòng cháy chữa cháy, để mang tính dự phòng và cảnh báo thì khái niệm sự cháy còn được mở rộng hơn: “Cháy là những phản ứng hoá học có toả nhiệt, phát sáng hoặc sinh khói”. Với các khái niệm về sự cháy, việc tìm ra các dấu hiệu đặc trưng của sự cháy gồm: có phản ứng hoá học, có toả nhiệt, có phát sáng hoặc sinh khói đã đưa công tác đảm bảo an toàn cháy cho các công trình tiến lên một bước mới trong việc xây 9 dựng các biện pháp phòng ngừa rủi ro cháy nổ và đảm bảo an toàn cháy trong các khối công trình. Cháy xảy ra là kết quả của một loạt các phản ứng hóa học rất nhanh giữa nhiên liệu và chất ô xi hóa (chủ yếu là oxy trong không khí) giải phóng nhiệt và ánh sáng. Để quá trình cháy xảy ra, tất cả các yếu tố chất ô xi hóa, nguồn nhiệt và chất cháy phải có mặt; đây là “tam giác cháy”.
Ngọn lửa là sản phẩm của sự cháy chứ không phải là nguyên nhân của sự cháy. Việc tìm hiểu sự khác biệt giữa phản ứng hóa học của sự cháy với phản ứng hóa học thông thường là phản ứng hóa học của sự cháy xảy ra với tốc độ nhanh hơn, giải phóng lượng nhiệt lớn hơn và có bức xạ ánh sáng; tuy nhiên, nhiệt lượng và ánh sáng chỉ là kết quả bên ngoài của phản ứng cháy còn bản chất của sự cháy là những phản ứng hoá học đã giúp cho các nhà phòng cháy chữa cháy có một bước tiến dài trong lịch sử đảm bảo an toàn cháy cho các công trình. Thông thường, khi sự cố cháy nổ xảy ra trong các công trình thì đều có một diễn biến nhất định mà người ta gọi đó là quá trình cháy. Theo các nhà chuyên môn về PCCC, quá trình cháy được định nghĩa như sau: “Quá trình cháy là những quá trình lý - hoá học phức tạp của phản ứng cháy giữa chất cháy với chất ôxy hoá tạo thành sản phẩm cháy”.
Quá trình cháy quản lý được gọi là sự cháy có ích (khuyến khích). Quá trình cháy không quản lý được gọi là đám cháy (gây thiệt hại).