Luận văn: Nghiên cứu cải thiện môi trường làng nghề bánh tráng Mỹ Lồng, Giồng Trôm, Bến Tre

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu cải thiện môi trường cho làng nghề bánh tráng Mỹ Lồng, Bến Tre, góp phần bảo vệ và phát triển bền vững.

• Tác giả: Trần Thị Kim Hồng
• Người hướng dẫn: PGS.TS Phạm Hồng Nhật
• Trường học: Trường Đại Học Bách Khoa
• Chuyên ngành: Quản lí môi trường
• Đề tài: Nghiên Cứu Cải Thiện Môi Trường Cho Làng Nghề Sản Xuất Bánh Tráng Mỹ Lồng Tại Xã Mỹ Thạnh Huyện Giồng Trôm Tỉnh Bến Tre
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• TÓM TẮT
• ABSTRACT
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH SÁCH BẢNG
• DANH SÁCH HÌNH
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. CƠ SỞ LÝ LUẬN LÀNG NGHỀ
• 1.1.1. Làng nghề và một số tiêu chí công nhận làng nghề
• 1.1.2. Lịch sử phát triển của làng nghề nông thôn
• 1.1.3. Tình hình phát triển làng nghề tại Bến Tre
• 1.2. TỔNG QUAN VỀ LÀNG NGHỀ SẢN XUẤT BÁNH TRÁNG MỸ LỒNG
• 1.2.1. Lịch sử hình thành và phát triển
• 1.2.2. Điều kiện tự nhiên, kinh tế-xã hội xã Mỹ Thạnh, huyện Giồng Trôm
• 1.2.2.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.2.2.2. Điều kiện kinh tế-xã hội
• 1.3. HOẠT ĐỘNG SẢN XUẤT BÁNH TRÁNG TẠI LÀNG NGHỀ BÁNH TRÁNG MỸ LỒNG
• 1.3.1. Nhu cầu nguyên nhiên liệu
• 1.3.2. Quy trình sản xuất
• 1.3.3. Sản phẩm và tiêu thụ sản phẩm
• 1.3.4. Hiệu quả kinh tế, xã hội
• 1.4. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ NGĂN NGỪA Ô NHIỄM VÀ SẢN XUẤT SẠCH HƠN
• 1.4.1. Sản xuất sạch hơn
• 1.4.2. Mục tiêu của sản xuất sạch hơn
• 1.4.3. Các giải pháp về sản xuất sạch hơn
• 1.5. TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU
• 1.5.1. Nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.5.2. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC VẤN ĐỀ MÔI TRƯỜNG TẠI LÀNG NGHỀ SẢN XUẤT BÁNH TRÁNG
• 2.1. HIỆN TRẠNG CHẤT LƯỢNG MÔI TRƯỜNG TẠI CÁC CƠ SỞ SẢN XUẤT BÁNH TRÁNG TẠI LÀNG NGHỀ BÁNH TRÁNG MỸ LỒNG
• 2.1.1. Quản lý và thu gom chất thải rắn
• 2.1.2. Vệ sinh an toàn thực phẩm
• 2.2. XÁC ĐỊNH NGUYÊN NHÂN TỒN TẠI TÌNH TRẠNG Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG CỦA CÁC CƠ SỞ SẢN XUẤT BÁNH TRÁNG TẠI LÀNG NGHỀ BÁNH TRÁNG MỸ LỒNG
• 2.2.1. Giới thiệu về các nghiên cứu điển hình
• 2.2.2. Nhu cầu sử dụng nguyên, nhiên liệu
• 2.2.3. Đầu ra của quá trình sản xuất
• 2.3. XÁC ĐỊNH NGUYÊN NHÂN TỒN TẠI TÌNH TRẠNG Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG
• 2.3.1. Quản lý nội vi, lưu chứa nguyên liệu và xử lý thất thoát
• 2.3.2. Quy trình sản xuất
• 2.3.3. Thay thế công nghệ
• 2.3.4. Thay thế nguyên liệu
• 2.3.5. Bao bì sản phẩm
• 3. CHƯƠNG 3: CÁC BIỆN PHÁP GIẢM THIỂU Ô NHIỄM TẠI CÁC CƠ SỞ SẢN XUẤT BÁNH TRÁNG
• 3.1. PHÂN TÍCH CƠ HỘI SẢN XUẤT SẠCH HƠN
• 3.1.1. Cơ hội SXSH ở khâu chẻ đôi, tách cơm dừa
• 3.1.2. Cơ hội SXSH ở khâu rửa cơm dừa
• 3.1.3. Cơ hội SXSH ở khâu xay cơm dừa, xay bột
• 3.1.4. Cơ hội SXSH ở khâu ngâm và vo gạo
• 3.1.5. Cơ hội SXSH ở khâu tráng bánh
• 3.1.6. Cơ hội SXSH ở khâu cắt rìa, đóng gói
• 3.2. CÁC GIẢI PHÁP SẢN XUẤT SẠCH HƠN
• 3.2.1. Giải pháp quản lý nội vi
• 3.2.2. Giải pháp cải tạo quy trình
• 3.2.3. Giải pháp thay đổi công nghệ
• 3.2.4. Xử lý cuối đường ống sau khi áp dụng sản xuất sạch hơn
• 3.2.5. Nghiên cứu khả thi một số giải pháp
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP HỖ TRỢ TỔNG HỢP
• 4.1. CÁC GIẢI PHÁP QUẢN LÝ MÔI TRƯỜNG TỔNG HỢP
• 4.1.1. Phân tích SWOT trong xây dựng định hướng cải thiện môi trường làng nghề bánh tráng Mỹ Lồng
• 4.1.2. Phân tích SA trong xây dựng định hướng cải thiện môi trường làng nghề bánh tráng Mỹ Lồng
• 4.1.3. Phân tích mạng lưới trong xây dựng định hướng cải thiện môi trường làng nghề bánh tráng Mỹ Lồng
• 4.2. CÁC GIẢI PHÁP VỀ KỸ THUẬT
• 4.2.1. Nhân rộng các mô hình SXSH cho cả làng nghề
• 4.2.2. Thực hiện mô hình phân loại CTR tại nguồn
• 4.3. CÁC GIẢI PHÁP VỀ QUY HOẠCH
• 4.3.1. Quy hoạch làng nghề bánh tráng Mỹ Lồng nằm trong quy hoạch làng nghề NN – TTCN gắn với quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế xã hội và quy hoạch BVMT
• 4.3.2. Quy hoạch hệ thống thu gom, xử lý chất thải phát sinh từ hoạt động của làng nghề
• 4.4. CÁC GIẢI PHÁP VỀ KINH TẾ
• 4.4.1. Giải pháp tăng cường áp dụng các công cụ kinh tế
• 4.4.2. Phát triển du lịch sinh thái gắn với hoạt động Làng nghề
• 4.5. CÁC GIẢI PHÁP VỀ TUYÊN TRUYỀN GIÁO DỤC
• 4.6. GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG NĂNG LỰC BVMT LÀNG NGHỀ
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Làng Nghề Bánh Tráng Mỹ Lồng Bến Tre

Làng nghề bánh tráng Mỹ Lồng tại xã Mỹ Thạnh, huyện Giồng Trôm, tỉnh Bến Tre, là một trong những làng nghề truyền thống nổi tiếng. Với lịch sử hơn 100 năm, nghề làm bánh tráng đã trở thành nguồn thu nhập chính của nhiều thế hệ người dân nơi đây, góp phần quan trọng vào sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Tuy nhiên, sự phát triển này cũng đi kèm với những thách thức về môi trường làng nghề, đặc biệt là vấn đề ô nhiễm môi trường làng nghề. Sản xuất bánh tráng Mỹ Lồng mang đậm bản sắc văn hóa làng nghề và đóng góp vào kinh tế làng nghề, nhưng cần có giải pháp để đảm bảo phát triển bền vững làng nghề. Theo nghiên cứu của Trần Thị Kim Hồng, số hộ làm bánh tráng ngày càng tăng do được khuyến khích và hỗ trợ vốn, tạo ra khoảng 150 triệu cái bánh mỗi năm.

1.1. Lịch Sử Hình Thành và Phát Triển Làng Nghề

Làng nghề bánh tráng Mỹ Lồng có lịch sử lâu đời, hình thành từ hơn một thế kỷ trước. Các thế hệ người dân đã truyền lại kinh nghiệm và bí quyết làm bánh tráng, tạo nên thương hiệu nổi tiếng. Quá trình này gắn liền với truyền thống làng nghề và sự gắn kết cộng đồng. Sản phẩm không chỉ mang giá trị kinh tế mà còn là biểu tượng văn hóa của địa phương. Các hộ gia đình thường có 2-3 thế hệ cùng làm nghề, thể hiện sự kế thừa và tiếp nối văn hóa làng nghề.

1.2. Đặc Điểm Kinh Tế Xã Hội Xã Mỹ Thạnh Bến Tre

Xã Mỹ Thạnh, huyện Giồng Trôm, Bến Tre, có vị trí địa lý thuận lợi cho phát triển kinh tế làng nghề, đặc biệt là sản xuất bánh tráng. Kinh tế chủ yếu dựa vào nông nghiệp và tiểu thủ công nghiệp, trong đó nghề làm bánh tráng đóng vai trò quan trọng. Xã cũng chú trọng phát triển du lịch làng nghề để quảng bá sản phẩm và tăng thu nhập cho người dân. Tuy nhiên, cần có chính sách hỗ trợ làng nghề để đảm bảo sự phát triển bền vững và bảo vệ môi trường làng nghề.

II. Thực Trạng Ô Nhiễm Môi Trường Làng Nghề Bánh Tráng

Mặc dù làng nghề bánh tráng Mỹ Lồng có đóng góp quan trọng vào kinh tế địa phương, quá trình sản xuất lại gây ra nhiều vấn đề ô nhiễm môi trường. Lượng nước thải làng nghề phát sinh từ quá trình rửa gạo, cơm dừa và tráng bánh chứa nhiều chất hữu cơ, vượt quá tiêu chuẩn cho phép. Ngoài ra, khí thải làng nghề từ việc đốt củi, trấu cũng gây ô nhiễm không khí. Chất thải rắn từ sản xuất và sinh hoạt cũng là một vấn đề nhức nhối. Đánh giá hiện trạng môi trường làng nghề là bước quan trọng để tìm ra giải pháp cải thiện môi trường.

2.1. Tình Trạng Quản Lý Chất Thải Rắn và Nước Thải

Việc quản lý chất thải rắn (CTR) và nước thải tại làng nghề bánh tráng Mỹ Lồng còn nhiều hạn chế. Hầu hết các cơ sở sản xuất không có hệ thống xử lý nước thải làng nghề hiệu quả, thường xả thải trực tiếp ra môi trường. Việc thu gom và xử lý CTR cũng chưa được thực hiện triệt để, gây ô nhiễm đất và nguồn nước. Cần có giải pháp cải thiện môi trường toàn diện, bao gồm cả việc xây dựng hệ thống quản lý chất thải làng nghề và nâng cao ý thức của người dân.

2.2. Ảnh Hưởng Đến Vệ Sinh An Toàn Thực Phẩm

Tình trạng ô nhiễm môi trường tại làng nghề bánh tráng cũng ảnh hưởng đến vệ sinh an toàn thực phẩm. Nguồn nước ô nhiễm có thể làm ảnh hưởng đến chất lượng bánh tráng, gây nguy cơ cho sức khỏe người tiêu dùng. Cần tăng cường kiểm soát vệ sinh an toàn thực phẩm trong quá trình sản xuất, từ khâu chọn nguyên liệu đến khâu đóng gói. Chứng nhận sản phẩm OCOP và áp dụng các tiêu chuẩn chất lượng là cần thiết để đảm bảo an toàn cho người tiêu dùng.

2.3. Tác Động Đến Sức Khỏe Người Dân Làng Nghề

Ô nhiễm môi trường nghiêm trọng ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe người dân làng nghề. Nguồn nước ô nhiễm gây ra các bệnh về đường ruột, da liễu. Khói bụi từ quá trình đốt nhiên liệu có thể gây ra các bệnh về hô hấp. Việc cải thiện môi trường làng nghề không chỉ là bảo vệ thiên nhiên mà còn bảo vệ sức khỏe người dân.

III. Cách Ngăn Ngừa và Giảm Ô Nhiễm Làng Nghề Bánh Tráng

Để giải quyết vấn đề ô nhiễm môi trường làng nghề, cần áp dụng các biện pháp ngăn ngừa ô nhiễm và sản xuất sạch hơn (SXSH). SXSH tập trung vào việc giảm thiểu chất thải và sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn trong quá trình sản xuất. Các giải pháp có thể bao gồm thay đổi nguyên liệu, cải tiến quy trình sản xuất và tái sử dụng nước thải. Áp dụng SXSH không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn giúp các cơ sở sản xuất tiết kiệm chi phí và nâng cao hiệu quả.

3.1. Giải Pháp Sản Xuất Sạch Hơn Tại Các Công Đoạn

Áp dụng sản xuất sạch hơn (SXSH) tại các công đoạn khác nhau trong quy trình sản xuất bánh tráng có thể mang lại hiệu quả đáng kể. Ví dụ, có thể tái sử dụng nước rửa cơm dừa và nước vo gạo cho các mục đích khác, hoặc thay thế nhiên liệu đốt bằng các nguồn năng lượng sạch hơn. Cải tiến quy trình tráng bánh để giảm thiểu lãng phí nguyên liệu cũng là một giải pháp hiệu quả. SXSH giúp giảm thiểu ô nhiễm môi trường và tiết kiệm chi phí sản xuất.

3.2. Quản Lý Nội Vi và Cải Tạo Quy Trình Sản Xuất

Việc quản lý nội vi hiệu quả và cải tạo quy trình sản xuất là yếu tố quan trọng để giảm thiểu ô nhiễm. Cần kiểm soát chặt chẽ việc sử dụng và lưu trữ nguyên liệu, tránh thất thoát và ô nhiễm. Cải tiến quy trình sản xuất để giảm thiểu chất thải và sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn. Ví dụ, có thể sử dụng công nghệ tráng bánh hiện đại hơn để giảm thiểu lượng nước thải phát sinh. Cần sự phối hợp của các hợp tác xã làng nghề để thực hiện đồng bộ.

IV. Ứng Dụng Công Nghệ Xử Lý Chất Thải Làng Nghề Bánh Tráng

Bên cạnh các giải pháp ngăn ngừa ô nhiễm, việc áp dụng công nghệ xử lý chất thải là cần thiết để giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường. Có nhiều công nghệ xử lý nước thải và công nghệ xử lý khí thải phù hợp với quy mô của làng nghề bánh tráng. Việc lựa chọn công nghệ phù hợp cần dựa trên hiệu quả xử lý, chi phí đầu tư và vận hành. Cần có sự hỗ trợ từ nhà nước và các tổ chức để các cơ sở sản xuất có thể tiếp cận và áp dụng các công nghệ này.

4.1. Xử Lý Nước Thải Sản Xuất Bánh Tráng Mỹ Lồng

Việc xử lý nước thải từ quá trình sản xuất bánh tráng là vô cùng quan trọng để giảm thiểu ô nhiễm nguồn nước. Các công nghệ như bể lắng, bể lọc sinh học, và hệ thống xử lý bằng thực vật có thể được áp dụng. Cần xây dựng hệ thống xử lý nước thải làng nghề tập trung hoặc khuyến khích các cơ sở sản xuất tự xây dựng hệ thống xử lý riêng. Cần xem xét các yếu tố như chi phí, hiệu quả, và tính bền vững khi lựa chọn công nghệ xử lý.

4.2. Giảm Thiểu Khí Thải Từ Lò Tráng Bánh Tráng

Khí thải từ việc đốt củi và trấu trong quá trình tráng bánh gây ô nhiễm không khí. Cần thay thế các loại nhiên liệu này bằng các nguồn năng lượng sạch hơn như gas, điện, hoặc sử dụng các thiết bị đốt hiệu quả hơn để giảm thiểu khí thải làng nghề. Việc lắp đặt hệ thống lọc khói cũng là một giải pháp để giảm thiểu lượng bụi và các chất ô nhiễm thải ra môi trường. Cần có sự hỗ trợ từ nhà nước để người dân có thể chuyển đổi sang các nguồn năng lượng sạch hơn.

V. Giải Pháp Tổng Thể Cải Thiện Môi Trường Bền Vững

Để cải thiện môi trường làng nghề một cách bền vững, cần có các giải pháp tổng thể, bao gồm các biện pháp kỹ thuật, kinh tế, xã hội và quản lý. Cần xây dựng quy hoạch phát triển làng nghề gắn với bảo vệ môi trường, tăng cường tuyên truyền giáo dục nâng cao nhận thức cộng đồng và có các chính sách hỗ trợ phù hợp. Phát triển du lịch làng nghề cũng là một giải pháp để tạo thêm nguồn thu nhập và nâng cao giá trị sản phẩm.

5.1. Tuyên Truyền Giáo Dục Nâng Cao Nhận Thức Cộng Đồng

Tăng cường tuyên truyền giáo dục về bảo vệ môi trường cho người dân trong làng nghề là rất quan trọng. Cần tổ chức các buổi tập huấn, hội thảo, và phát tờ rơi để nâng cao nhận thức về tác hại của ô nhiễm và các biện pháp phòng tránh. Khuyến khích người dân tham gia vào các hoạt động bảo vệ môi trường, như thu gom rác thải, trồng cây xanh, và sử dụng các sản phẩm thân thiện với môi trường. Sự thay đổi nhận thức từ cộng đồng là yếu tố then chốt để cải thiện môi trường làng nghề một cách bền vững.

5.2. Phát Triển Du Lịch Sinh Thái Gắn Liền Làng Nghề

Phát triển du lịch sinh thái gắn liền với làng nghề bánh tráng là một giải pháp tiềm năng để tăng thu nhập và quảng bá sản phẩm. Du khách có thể tham quan quy trình sản xuất bánh tráng, trải nghiệm cuộc sống của người dân địa phương, và mua các sản phẩm đặc sản. Cần xây dựng các tour du lịch hấp dẫn, đảm bảo vệ sinh môi trường, và bảo tồn các giá trị văn hóa làng nghề. Du lịch làng nghề không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần nâng cao ý thức bảo vệ môi trường cho cả người dân và du khách.

VI. Chính Sách Hỗ Trợ Phát Triển Bền Vững Làng Nghề

Để làng nghề bánh tráng Mỹ Lồng phát triển bền vững, cần có sự hỗ trợ từ nhà nước thông qua các chính sách hỗ trợ làng nghề. Các chính sách này có thể bao gồm hỗ trợ vốn, kỹ thuật, xúc tiến thương mại và bảo vệ môi trường. Cần tạo điều kiện để các cơ sở sản xuất tiếp cận các nguồn vốn vay ưu đãi, được đào tạo về kỹ thuật sản xuất sạch hơn và được hỗ trợ quảng bá sản phẩm trên thị trường. Đồng thời, cần tăng cường kiểm tra, giám sát việc thực hiện các quy định về bảo vệ môi trường.

6.1. Đánh Giá Tác Động Môi Trường Và Quản Lý Rủi Ro

Để đảm bảo phát triển bền vững, cần đánh giá tác động môi trường (ĐTM) của các hoạt động sản xuất tại làng nghề. Việc ĐTM giúp xác định các tác động tiềm ẩn đến môi trường và đề xuất các biện pháp giảm thiểu. Bên cạnh đó, cần xây dựng kế hoạch quản lý rủi ro để ứng phó với các sự cố môi trường có thể xảy ra. Đánh giá tác động môi trường giúp đảm bảo rằng các hoạt động sản xuất không gây ra những tác động tiêu cực đến môi trường và sức khỏe người dân.

6.2. Hợp Tác Xã Và Chứng Nhận OCOP Bánh Tráng Mỹ Lồng

Vai trò của hợp tác xã làng nghề là rất quan trọng trong việc liên kết các hộ sản xuất, hỗ trợ kỹ thuật, và quảng bá sản phẩm. Việc xây dựng thương hiệu và chứng nhận sản phẩm OCOP (Mỗi xã một sản phẩm) cho bánh tráng Mỹ Lồng sẽ giúp nâng cao giá trị sản phẩm và mở rộng thị trường. Hợp tác xã cũng có thể đóng vai trò trong việc quản lý môi trường, như xây dựng hệ thống xử lý chất thải tập trung và tuyên truyền giáo dục về bảo vệ môi trường.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Làng nghề bánh tráng Mỹ Lồng tại xã Mỹ Thạnh, huyện Giồng Trôm, tỉnh Bến Tre là một di sản văn hóa ẩm thực đặc sắc với lịch sử hình thành và phát triển trên 100 năm. Hoạt động sản xuất tại đây đóng vai trò trụ cột trong phát triển kinh tế nông thôn, quy tụ 157 hộ gia đình tham gia sản xuất, tập trung đông nhất tại ấp Nghĩa Huấn với hơn 100 hộ. Mỗi năm, làng nghề cung ứng ra thị trường khoảng 150 triệu chiếc bánh tráng các loại, mang lại tổng doanh thu trên 30 tỷ đồng và tạo việc làm ổn định cho gần 600 lao động địa phương với mức thu nhập bình quân khoảng 18 triệu đồng/người/năm. Hoạt động này cũng thúc đẩy tiêu thụ nông sản bản địa với khoảng 1,2 triệu trái dừa khô và 30 tấn đường mỗi năm.

Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng của làng nghề đi kèm với áp lực môi trường nghiêm trọng do tính chất sản xuất phân tán và thủ công. Ước tính mỗi ngày toàn bộ làng nghề thải ra môi trường khoảng 55 m3 nước thải có hàm lượng chất hữu cơ cao, vượt nhiều lần quy chuẩn kỹ thuật cho phép. Hầu hết các cơ sở sản xuất đều chưa đầu tư hệ thống xử lý nước thải hoàn chỉnh mà xả thải trực tiếp vào mương vườn và các nhánh kênh rạch tự nhiên như kênh Chẹt Sậy. Thêm vào đó, việc sử dụng nhiên liệu đốt truyền thống tạo ra lượng khói bụi, nhiệt dư và chất thải rắn đáng kể.

Nghiên cứu được triển khai nhằm đánh giá toàn diện hiện trạng phát sinh chất thải, xác định các nguyên nhân cốt lõi gây ô nhiễm, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp tổng hợp theo hướng tiếp cận Sản xuất sạch hơn (Cleaner Production - CP) và quản lý môi trường tích hợp. Kết quả nghiên cứu không chỉ giúp bảo tồn thương hiệu làng nghề truyền thống mà còn hướng tới mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội bền vững tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu ứng dụng khung lý thuyết Sản xuất sạch hơn được chuẩn hóa bởi Văn phòng Môi trường và Công nghiệp thuộc Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP/IEO) kết hợp cùng phương pháp luận của Trung tâm Sản xuất Sạch hơn Việt Nam (VNCPC). Trọng tâm của lý thuyết này là kiểm soát ô nhiễm tại nguồn thông qua việc tối ưu hóa hiệu quả sử dụng nguyên liệu, nhiên liệu, nước và giảm thiểu chất thải ngay trong từng công đoạn sản xuất.

Bên cạnh đó, đề tài tích hợp lý thuyết Quản lý môi trường làng nghề nông thôn và mô hình phân tích Bộ Tam (Triad Network Analysis). Mô hình này đánh giá tương tác đa chiều giữa ba mạng lưới chính:

1. Mạng lưới kinh tế: Khảo sát mối quan hệ giữa nhà cung cấp nguyên liệu dừa, gạo, đường với cơ sở sản xuất và các kênh phân phối thương mại.
2. Mạng lưới chính sách: Đánh giá tác động của hệ thống quy chuẩn kỹ thuật môi trường, các chính sách khuyến công và quy định pháp luật của Nhà nước đối với cơ sở làng nghề.
3. Mạng lưới xã hội: Phân tích sự gắn kết cộng đồng, tổ nhân dân tự quản và nhận thức bảo vệ môi trường của người dân.

Các công cụ bổ trợ bao gồm phân tích các bên liên quan (Stakeholder Analysis - SA), ma trận điểm mạnh - điểm yếu - cơ hội - thách thức (SWOT) và nguyên lý cân bằng vật chất (Mass Balance) để định lượng chính xác các dòng vật chất đầu vào và đầu ra.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện từ tháng 01/2016 đến tháng 06/2016 thông qua các phương pháp khoa học cụ thể:

• Phương pháp chọn mẫu và cỡ mẫu: Áp dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp khảo sát thực địa tại 20 hộ sản xuất (chiếm khoảng 12,7% tổng số hộ) đại diện cho 3 quy mô hoạt động:

  1. Quy mô lớn (chiếm 15% tổng số hộ): Công suất 1.000 - 2.000 bánh/ngày, vận hành quanh năm.
  2. Quy mô vừa (chiếm 45% tổng số hộ): Công suất 500 - 1.000 bánh/ngày trong vụ Tết và khoảng 300 bánh/ngày vào ngày thường.
  3. Quy mô nhỏ (chiếm 40% tổng số hộ): Công suất 300 - 500 bánh/ngày, chủ yếu hoạt động thời vụ trong 3 tháng Tết.

• Phương pháp nghiên cứu điển hình (Case study): Chọn 3 cơ sở tiêu biểu đại diện cho 3 nhóm quy mô để tiến hành đo đạc chuyên sâu gồm: Cơ sở Huỳnh Văn Chót (quy mô lớn, 2.000 bánh/ngày), Cơ sở Nguyễn Hữu Nghiệp (quy mô vừa, 350 - 700 bánh/ngày) và Cơ sở Phạm Thị Tuyết Mai (quy mô nhỏ, 500 bánh/ngày vụ Tết).

• Phương pháp kiểm toán chất thải và phân tích: Sử dụng đồng hồ đo lưu lượng nước, cân đo khối lượng nguyên nhiên liệu thực tế, đo đạc đếm chu kỳ xả rửa. Tải lượng các chất ô nhiễm trong khói thải (SO2, CO, CO2, tro bụi) được tính toán theo mô hình lý thuyết cháy chuẩn dựa trên các thông số đặc tính của củi (nhiệt trị 18.000 kJ/kg, carbon 50,8%) và trấu (nhiệt trị 3.200 kJ/kg, tro 14,22%).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình kiểm toán chất thải và phân tích cân bằng vật chất tại làng nghề bánh tráng Mỹ Lồng đã chỉ ra 3 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, công đoạn sơ chế nguyên liệu là nguồn phát sinh nước thải hữu cơ lớn nhất. Lượng nước cấp cho sản xuất dao động từ 100 đến 520 lít/hộ/ngày, trong đó hai khâu ngâm, vo gạo và rửa cơm dừa chiếm tới 80% tổng nhu cầu nước sản xuất. Nước thải từ hai công đoạn này chứa hàm lượng chất rắn lơ lửng, tinh bột và chất béo hòa tan rất cao. Lưu lượng nước thải phát sinh tương ứng theo quy mô: hộ nhỏ khoảng 0,1 m3/ngày, hộ vừa 0,3 m3/ngày và hộ lớn lên đến 0,5 m3/ngày, tạo ra tổng lượng nước thải toàn làng nghề xấp xỉ 55 m3/ngày xả thẳng ra kênh rạch.

Thứ hai, tổn thất nhiệt lượng và ô nhiễm không khí cục bộ ở mức cao trong khâu tráng bánh. Để sản xuất một mẻ bánh tiêu chuẩn (sử dụng 5 - 10 kg gạo, 6,8 - 14 kg cơm dừa để làm ra 250 bánh), các hộ tiêu tốn từ 0,13 đến 0,5 m3 củi hoặc 0,125 đến 0,17 m3 trấu. Do cấu tạo lò hở thủ công bằng gạch thẻ, một lượng nhiệt lớn bị thất thoát qua vỏ lò và ống khói ở nhiệt độ khoảng 200°C. Khói thải chứa nồng độ bụi tro, khí CO và CO2 phân tán trực tiếp trong khu vực làm việc, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe của người tráng bánh.

Thứ ba, tiềm năng thu hồi và tái chế phụ phẩm hữu cơ chưa được khai thác triệt để. Mỗi năm làng nghề phát sinh hàng trăm tấn phụ phẩm gồm vỏ dừa, gáo dừa và bã dừa. Sau công đoạn ép nước cốt bằng máy ép thủ công, phần bã dừa thải ra vẫn còn chứa khoảng 20% lượng dầu béo nhưng mới chỉ được bán thô làm thức ăn gia súc với giá trị kinh tế thấp, chưa có biện pháp chiết xuất gia tăng giá trị.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng ô nhiễm tại làng nghề bắt nguồn từ tập quán sản xuất thủ công lâu đời, thiếu vốn đầu tư thiết bị chuyên dụng và mặt bằng sản xuất kết hợp chung với không gian sinh hoạt gia đình. Thiết bị cơ giới hóa chỉ mới dừng lại ở máy xay dừa và máy xay bột sử dụng động cơ công suất 2 HP, vận hành kéo dài khoảng 45 phút mỗi mẻ và phát sinh tiếng ồn cũng như hao phí điện năng.

Dữ liệu cân bằng vật chất có thể được mô hình hóa qua bảng cân bằng dòng vào - dòng ra chi tiết và biểu đồ phân đoạn tỷ lệ phát thải. Qua biểu đồ trực quan, tỷ lệ 80% lượng nước ô nhiễm tập trung ở khâu vo gạo và rửa dừa chứng minh rằng việc áp dụng giải pháp tuần hoàn nước cục bộ sẽ mang lại hiệu quả tức thì. So sánh với các nghiên cứu tương tự tại các làng nghề chế biến lương thực thực phẩm khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, tải lượng ô nhiễm hữu cơ tại Mỹ Lồng có nét tương đồng nhưng có ưu thế hơn về khả năng tự hủy sinh học và giá trị thu hồi phụ phẩm từ cây dừa. Việc áp dụng giải pháp sản xuất sạch hơn sẽ giúp các cơ sở cắt giảm ngay chi phí vận hành mà không cần thay đổi hoàn toàn công nghệ truyền thống.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả khảo sát và phân tích kỹ thuật, 4 nhóm giải pháp trọng tâm được đề xuất nhằm cải thiện môi trường làng nghề bánh tráng Mỹ Lồng:

1. Thực hiện quản lý nội vi tốt và tuần hoàn nước rửa sơ chế: Hướng dẫn các hộ sản xuất thực hiện phân tách dòng nước rửa cơm dừa và nước vo gạo. Nước vo gạo và nước rửa dừa đợt cuối có thể lắng cặn để tái sử dụng làm nước rửa sơ bộ cho dụng cụ hoặc làm thức ăn bổ sung trong chăn nuôi. Động thái này giúp cắt giảm 30 - 40% lượng nước thải phát sinh trong thời gian từ 6 - 12 tháng. Chủ thể thực hiện: Các hộ gia đình sản xuất dưới sự hướng dẫn của cán bộ khuyến nông và Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Giồng Trôm.

2. Cải tiến cấu tạo lò tráng và chuyển đổi nhiên liệu sang củi trấu nén: Thay thế lò hở truyền thống bằng lò tráng cải tiến có lớp vật liệu cách nhiệt bảo ôn, bổ sung van điều tiết gió và chuyển sang dùng củi trấu ép siêu nhiệt dạng thanh. Giải pháp này đặt mục tiêu nâng hiệu suất nhiệt thêm 25%, giảm 50% nồng độ bụi khói thải và tiết kiệm 15 - 20% chi phí nhiên liệu trong lộ trình 12 - 18 tháng. Chủ thể thực hiện: Trung tâm Khuyến công phối hợp Ủy ban nhân dân xã Mỹ Thạnh.

3. Hiện đại hóa khâu bảo quản và phơi sấy: Đầu tư máy đóng gói hút chân không và hệ thống nhà phơi/máy sấy năng lượng mặt trời nhằm giảm phụ thuộc vào thời tiết nắng tự nhiên, nâng thời gian bảo quản bánh từ 2 - 3 tháng lên trên 6 tháng, ổn định năng suất trong mùa mưa. Thời gian triển khai từ 12 - 24 tháng. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý Làng nghề, Hợp tác xã liên kết với Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Bến Tre.

4. Xây dựng quy hoạch hạ tầng xử lý chất thải tập trung: Lập dự án xây dựng hệ thống rãnh thu gom và trạm xử lý nước thải công suất 60 m3/ngày ứng dụng công nghệ sinh học kỵ khí kết hợp bãi lọc trồng cây ngập nước. Đồng thời, tổ chức mạng lưới thu gom, phân loại rác thải tại nguồn cho toàn bộ 157 hộ sản xuất, gắn kết quy hoạch làng nghề với phát triển du lịch sinh thái nông thôn giai đoạn 2017 - 2020. Chủ thể thực hiện: Ủy ban nhân dân huyện Giồng Trôm phối hợp Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Bến Tre.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn mang lại giá trị khoa học và thực tiễn phong phú, là tài liệu tham khảo đắc lực cho 4 nhóm đối tượng:

1. Cơ quan quản lý nhà nước về tài nguyên, môi trường và nông thôn mới: Cán bộ thuộc Sở Tài nguyên và Môi trường, Chi cục Bảo vệ Môi trường và Phòng Tài nguyên và Môi trường cấp huyện có thể sử dụng số liệu kiểm toán thực tế và mô hình phân tích Bộ Tam để xây dựng chính sách hỗ trợ, đề án kiểm soát ô nhiễm và quy hoạch cụm làng nghề bền vững.

2. Chủ cơ sở sản xuất và các nghệ nhân tại làng nghề: Người trực tiếp sản xuất có thể áp dụng các chỉ dẫn kỹ thuật về quản lý nội vi, cách bố trí mặt bằng xưởng, cải tiến lò tráng bánh và tái sử dụng dòng thải nhằm tiết kiệm 15 - 20% chi phí sản xuất, đảm bảo tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm.

3. Giảng viên, nhà nghiên cứu và sinh viên ngành Quản lý Môi trường, Kỹ thuật Môi trường: Cung cấp case study thực chứng về phương pháp kiểm toán chất thải UNEP/VNCPC, cân bằng vật chất và tính toán tải lượng phát thải từ nhiên liệu sinh khối phục vụ công tác giảng dạy và nghiên cứu học thuật.

4. Các đơn vị tư vấn khuyến công, phát triển du lịch và hiệp hội ngành nghề: Ứng dụng mô hình liên kết chuỗi giá trị và giải pháp công nghệ xanh để xây dựng các tour du lịch sinh thái trải nghiệm văn hóa làng nghề truyền thống Bến Tre.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao nước thải từ làng nghề bánh tráng Mỹ Lồng lại gây ô nhiễm nguồn nước nghiêm trọng?
Nước thải phát sinh từ quá trình vo gạo và rửa dừa chiếm khoảng 80% tổng lưu lượng nước sản xuất. Lượng nước thải này chứa nồng độ tinh bột lên men và dầu béo hữu cơ rất cao. Khi khoảng 55 m3 nước thải mỗi ngày xả trực tiếp vào mương vườn và kênh Chẹt Sậy mà không qua xử lý sẽ làm suy giảm nhanh nồng độ oxy hòa tan, gây bốc mùi hôi thối và tắc nghẽn dòng chảy.

Việc chuyển đổi sang sử dụng củi trấu nén mang lại lợi ích gì cho hộ sản xuất?
Củi trấu nén có nhiệt trị ổn định khoảng 3.200 kJ/kg, độ ẩm dưới 12% và độ tro thấp. So với củi đốn truyền thống, củi trấu giúp duy trì ngọn lửa đều, hạn chế sinh khói bụi chứa khí độc, đồng thời giúp cơ sở sản xuất tiết kiệm từ 15% đến 20% tổng chi phí nhiên liệu cho mỗi mẻ bánh thành phẩm.

Giải pháp sản xuất sạch hơn nào có chi phí đầu tư thấp nhất mà hộ dân có thể làm ngay?
Giải pháp quản lý nội vi tốt là lựa chọn tối ưu với chi phí gần như bằng không. Các hộ có thể áp dụng ngay việc phân chia nước rửa dừa theo mẻ lắng, tái sử dụng nước vo gạo giàu dinh dưỡng để tưới tiêu cây trồng hoặc nuôi gia súc, dọn sạch vụn bánh và đậy kín thùng chứa nguyên liệu để tránh chuột bọ và thất thoát.

Phương pháp chọn mẫu trong luận văn có đảm bảo tính đại diện cho toàn bộ 157 hộ không?
Luận văn đã khảo sát 20 hộ đại diện cho đầy đủ 3 nhóm quy mô sản xuất (lớn chiếm 15%, vừa chiếm 45%, nhỏ chiếm 40%) và đi sâu nghiên cứu định lượng tại 3 cơ sở điển hình. Cỡ mẫu này phản ánh chính xác các đặc trưng công nghệ, định mức tiêu hao nguyên liệu và lượng chất thải của toàn bộ 157 hộ trong làng nghề.

Làm cách nào để làng nghề khắc phục tình trạng sản xuất gián đoạn trong mùa mưa?
Hạn chế lớn nhất của làng nghề là phụ thuộc hoàn toàn vào ánh nắng mặt trời để phơi bánh trên liếp dừa. Việc đầu tư các mô hình nhà phơi phủ màng nilon hiệu ứng nhà kính kết hợp máy sấy hỗ trợ và đóng gói hút chân không sẽ giúp kéo dài thời gian bảo quản sản phẩm từ 2 - 3 tháng lên hơn 6 tháng, đảm bảo nguồn cung quanh năm.

Kết luận

• Luận văn đã lượng hóa toàn diện dòng phát thải tại làng nghề bánh tráng Mỹ Lồng với 157 hộ sản xuất, chỉ ra nguồn phát sinh 55 m3 nước thải/ngày và các điểm thất thoát nhiệt trọng yếu.
• Phương pháp kiểm toán chất thải theo chuẩn UNEP/VNCPC kết hợp phân tích cân bằng vật chất đã chứng minh tính hiệu quả vượt trội trong việc phát hiện cơ hội ngăn ngừa ô nhiễm tại nguồn cho doanh nghiệp vi mô.
• Hệ thống giải pháp đề xuất có tính khả thi cao, giúp các cơ sở tiết kiệm 15 - 20% chi phí nhiên liệu và giảm 30 - 40% lượng nước thải xả ra môi trường.
• Lộ trình triển khai đồng bộ từ quản lý nội vi (năm 2016 - 2017) đến quy hoạch hạ tầng xử lý tập trung và phát triển du lịch sinh thái (giai đoạn 2017 - 2020) là hướng đi đúng đắn cho sự phát triển của làng nghề.
• Luận văn là cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc, kêu gọi sự chung tay hành động của chính quyền địa phương, các nhà khoa học và cộng đồng người dân để giữ gìn và phát triển bền vững làng nghề bánh tráng truyền thống Mỹ Lồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. TÍNH CẦN THIẾT CỦA ĐỀ TÀI Các làng nghề của tỉnh Bến Tre được hình thành qua nhiều thế hệ mang bản sắc văn hóa truyền thống, tạo nét đặc trưng và phổ biến cho tỉnh Bến Tre như: Kẹo dừa, thạch dừa, bánh tráng Mỹ Lồng, bánh phồng Sơn Đốc. Bên cạnh đó còn có những làng nghề mới được hình thành và phát triển như: Nghề thủ công mỹ nghệ từ cây dừa, làng nghề kềm kéo, dệt chiếu, sản xuất chỉ xơ dừa. Nằm cách thành phố Bến Tre 7km về hướng Đông là làng nghề bánh tráng Mỹ Lồng thuộc xã Mỹ Thạnh, huyện Giồng Trôm.

Theo người dân cư ngụ lâu năm ở địa phương, làng nghề này đã tồn tại cách nay trên dưới 100 năm. Nhiều thế hệ người Mỹ Lồng suốt một đời tận tụy tráng từng chiếc bánh tráng và truyền “bí quyết” lại cho con cháu để giữ lấy cái nghề của cha ông. Ở làng Mỹ Lồng ngày nay có nhiều gia đình có đến 2-3 thế hệ sống bằng nghề này. Những năm qua, làng nghề bánh tráng Mỹ Lồng đã góp phần không nhỏ vào sự phát triển kinh tế, xã hội của huyện Giồng Trôm nói chung và xã Mỹ Thạnh nói riêng.

Gần đây, khi nghề sản xuất bánh tráng Mỹ Lồng được nhà nước khuyến khích, hỗ trợ vốn, số hộ tham gia sản xuất ngày càng nhiều hơn. Hiện nay, toàn xã có 157 hộ sản xuất bánh tráng, tập trung nhiều nhất ở ấp Nghĩa Huấn với hơn 100 hộ. Từ nguồn lực này, mỗi năm làng nghề bánh tráng Mỹ Lồng cung cấp cho thị trường khoảng 150 triệu cái, tổng thu nhập trên 30 tỷ đồng. Làng nghề bánh tráng Mỹ Lồng phát triển còn tác động tích cực đến kinh tế nông nghiệp địa phương.

Mỗi năm, làng nghề tiêu thụ khoảng 1,2 triệu trái dừa, 30 tấn đường, tạo công ăn việc làm ổn định cho gần 600 lao động, góp phần cùng địa phương xóa đói giảm nghèo. Hiện nay, thu nhập bình quân đầu người trong làng nghề bánh tráng Mỹ Lồng là 18 triệu đồng/người/năm. Đây là tín hiệu vui cho một làng nghề vốn còn nhiều khó khăn như làng nghề bánh tráng Mỹ Lồng. Tuy nhiên, sự phát triển của sản xuất làng nghề thường gắn liền với những vấn đề môi trường.

Theo thống kê, lượng nước thải sản xuất trung bình một hộ công GVHD: PGS.TS Phạm Hồng Nhật & ThS Đoàn Văn Phúc HVTH: Trần Thị Kim Hồng 3 suất nhỏ là 0,1 m3/ngày, hộ công suất vừa là 0,3 m3/ngày và hộ công suất lớn là 0,5 m3/ngày. Như vậy, hàng ngày làng nghề thải ra môi trường lượng nước thải khoảng 55 m3/ngày. Nước thải với hàm lượng chất ô nhiễm cao, vượt nhiều lần quy chuẩn cho phép. Hầu hết các cơ sở đều không có hệ thống xử lý, chỉ thu gom và sau đó thải vào các mương trong vườn nhà và chảy trực tiếp ra sông, rạch.

Quá trình sản xuất và sinh hoạt của người dân trong làng nghề đã tạo ra lượng rác thải lớn với các thành phần khác nhau. Thực tế, mặc dù xã phải cấp kinh phí để xử lý thu gom rác nhưng tình trạng ô nhiễm từ chất thải rắn (CTR) trên địa bàn làng nghề vẫn chưa được cải thiện. Ngoài ra, làng nghề còn bị cộng hưởng ô nhiễm từ hoạt động sản xuất của các doanh nghiệp lân cận (Sở Công Thương Bến Tre, 2012). Từ những ý nghĩa thực tiễn của yêu cầu BVMT, tránh các tác động tiêu cực của làng nghề bánh tráng Mỹ Lồng đối với môi trường, việc thực hiện đề tài “ Nghiên cứu cải thiện môi trường cho làng nghề sản xuất bánh tráng Mỹ Lồng tại xã Mỹ Thạnh huyện Giồng Trôm tỉnh Bến Tre” hiện nay là thật sự cần thiết.

MỤC TIÊU VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU 2.