Luận án tiến sĩ về nâng cao hiệu quả phát triển nông nghiệp ở miền núi tỉnh Thanh Hóa

Luận án tiến sĩ nông nghiệp nghiên cứu cải thiện kết quả phát triển nông nghiệp ở miền núi tỉnh thanh hóa, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề xuất giải pháp khoa

• Tác giả: Lương Tất Thắng
• Người hướng dẫn: TSKH Lê Du Phong
• Trường học: Học viện Kinh tế
• Chuyên ngành: Kinh tế phát triển
• Đề tài: Nâng cao hiệu quả phát triển nông nghiệp ở miền núi tỉnh Thanh Hóa
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN HIỆU QUẢ PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP
• 1.1. Tổng quan về phát triển nông nghiệp trong bối cảnh toàn cầu hóa và kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
• 1.2. Tổng quan về hiệu quả phát triển nông nghiệp
• 1.2.1. Về hiệu quả phát triển kinh tế - xã hội
• 1.2.2. Về hiệu quả phát triển nông nghiệp
• 1.3. Tổng quan về các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả phát triển nông nghiệp
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP Ở MIỀN NÚI VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN
• 2.1. Cơ sở lý luận về nâng cao hiệu quả phát triển nông nghiệp ở miền núi
• 2.2. Nông nghiệp miền núi trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, toàn cầu hóa và biến đổi khí hậu
• 2.2.1. Nông nghiệp miền núi
• 2.2.2. Phát triển nông nghiệp miền núi trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, toàn cầu hóa và biến đổi khí hậu
• 2.3. Hiệu quả phát triển nông nghiệp ở miền núi
• 2.3.1. Quan niệm, bản chất và ý nghĩa hiệu quả phát triển nông nghiệp ở miền núi
• 2.3.2. Nâng cao hiệu quả phát triển nông nghiệp ở miền núi
• 2.3.3. Quan hệ giữa hiệu quả phát triển nông nghiệp và hiệu quả phát triển kinh tế - xã hội ở miền núi
• 2.3.4. Yếu tố ảnh hưởng tới hiệu quả phát triển nông nghiệp ở miền núi
• 2.3.5. Đánh giá hiệu quả phát triển nông nghiệp ở miền núi
• 2.3.5.1. Ý nghĩa việc đánh giá hiệu quả phát triển nông nghiệp ở miền núi
• 2.3.5.2. Chỉ tiêu đánh giá hiệu quả phát triển nông nghiệp ở miền núi
• 2.3.6. Phân tích nguyên nhân của tình trạng hiệu quả phát triển nông nghiệp ở miền núi
• 2.3.7. Kinh nghiệm thực tiễn về nâng cao hiệu quả phát triển nông nghiệp ở miền núi
• 2.3.7.1. Từ thực tiễn trong nước
• 2.3.7.2. Từ thực tiễn nước ngoài
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG HIỆU QUẢ PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP Ở MIỀN NÚI TỈNH THANH HÓA GIAI ĐOẠN 2010-2018
• 3.1. Một số thuận lợi và khó khăn ảnh hưởng đến hiệu quả phát triển nông nghiệp miền núi tỉnh Thanh Hóa
• 3.1.1. Khái quát địa bàn nghiên cứu
• 3.1.2. Yếu tố thuận lợi và khó khăn, hạn chế ảnh hưởng đến phát triển nông nghiệp ở miền núi tỉnh Thanh Hóa
• 3.1.2.1. Yếu tố thuận lợi để phát triển nông nghiệp
• 3.1.2.2. Yếu tố hạn chế chủ yếu đối với phát triển nông nghiệp ở miền núi tỉnh Thanh Hóa
• 3.2. Thực trạng hiệu quả phát triển nông nghiệp ở miền núi tỉnh Thanh Hóa
• 3.2.1. Khái quát tình hình phát triển nông nghiệp ở miền núi tỉnh Thanh Hóa
• 3.2.2. Đánh giá hiệu quả phát triển nông nghiệp ở miền núi tỉnh Thanh Hóa
• 3.3. Nhận định tổng quát về hiệu quả phát triển nông nghiệp ở miền núi Thanh Hóa
• 3.3.1. Đánh giá cụ thể hiệu quả phát triển nông nghiệp ở miền núi tỉnh Thanh Hóa
• 3.3.2. Nguyên nhân của thành công và của hạn chế, yếu kém
• 3.3.2.1. Nguyên nhân của thành công
• 3.3.2.2. Nguyên nhân của hạn chế
• 4. CHƯƠNG 4: GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP Ở MIỀN NÚI TỈNH THANH HÓA ĐẾN 2025
• 4.1. Bối cảnh và định hướng phát triển nông nghiệp ở miền núi tỉnh Thanh Hóa đến 2025
• 4.1.1. Bối cảnh và khả năng thị trường nông sản của miền núi tỉnh Thanh Hóa
• 4.1.1.1. Bối cảnh trong nước và quốc tế đối với phát triển nông nghiệp theo hướng hàng hóa, giá trị gia tăng
• 4.1.1.2. Bối cảnh biến đổi khí hậu
• 4.1.1.3. Khả năng thị trường
• 4.1.2. Định hướng phát triển kinh tế - xã hội chung của miền núi và những vấn đề đặt ra đối với phát triển nông nghiệp
• 4.1.2.1. Mục tiêu phát triển chung của miền núi tỉnh Thanh Hóa
• 4.1.2.2. Những vấn đề đặt ra đối với phát triển nông nghiệp miền núi tỉnh Thanh Hóa
• 4.2. Phương hướng phát triển nông nghiệp miền núi tỉnh Thanh Hóa
• 4.3. Giải pháp nâng cao hiệu quả phát triển nông nghiệp ở miền núi tỉnh Thanh Hóa
• 4.3.1. Giải pháp số 1: Nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước đối với nông nghiệp miền núi
• 4.3.1.1. Phối hợp chặt chẽ với chính quyền trung ương để phát huy tác dụng của chính sách phát triển nông nghiệp quốc gia
• 4.3.1.2. Phát huy tốt vai trò chính quyền tỉnh
• 4.3.2. Giải pháp số 2: Tổ chức sản xuất nông nghiệp miền núi theo hướng hiện đại
• 4.3.2.1. Hình thành một số chuỗi giá trị sản xuất nông sản
• 4.3.2.2. Phát triển các tổ hợp nông - công nghiệp theo hướng công nghiệp hóa
• 4.3.2.3. Phát triển nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao
• 4.3.2.4. Phát triển liên đoàn hợp tác xã gắn với hình thành hệ thống các hợp tác xã nông nghiệp và hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp
• 4.3.2.5. Phát triển hình sản xuất trên đất đồi gắn với kết hợp nông - lâm nghiệp
• 4.3.3. Giải pháp số 3: Phát triển kết cấu hạ tầng kỹ thuật đáp ứng yêu cầu phát triển nông nghiệp nói riêng và phát triển kinh tế - xã hội nói chung của miền núi tỉnh Thanh Hóa
• 4.3.3.1. Hoàn chỉnh hệ thống giao thông vận tải
• 4.3.3.2. Hoàn chỉnh hệ thống cung cấp điện
• 4.3.3.3. Phát triển hệ thống chợ nông sản và sàn nông sản
• 4.3.3.4. Phát triển hệ thống Trung tâm dạy nghề và mạng lưới trường học nội trú cho đồng bào dân tộc thiểu số
• 4.4. Đánh giá tổng quát và kiến nghị
• 4.4.1. Đánh giá khả năng hiệu quả phát triển nông nghiệp miền núi đến 2025
• 4.4.2. Một số kiến nghị
• KẾT LUẬN CHUNG CỦA LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về phát triển nông nghiệp miền núi Thanh Hóa

Nông nghiệp miền núi Thanh Hóa đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh. Nông nghiệp miền núi không chỉ cung cấp lương thực mà còn tạo ra việc làm cho hàng triệu người dân. Tuy nhiên, hiệu quả phát triển nông nghiệp ở đây vẫn còn thấp. Theo thống kê, giá trị sản xuất nông nghiệp bình quân đầu người chỉ đạt khoảng 35% so với mức trung bình của tỉnh. Điều này cho thấy cần có những giải pháp cụ thể để nâng cao hiệu quả nông nghiệp. Các yếu tố như biến đổi khí hậu, thiên tai, và công nghệ sản xuất lạc hậu đã ảnh hưởng tiêu cực đến kinh tế nông nghiệp. Để phát triển bền vững, cần có sự đầu tư mạnh mẽ vào đầu tư nông nghiệp, áp dụng kỹ thuật canh tác hiện đại và cải thiện chính sách hỗ trợ cho nông dân.

1.1. Tình hình thực trạng nông nghiệp miền núi

Thực trạng nông nghiệp miền núi Thanh Hóa cho thấy nhiều khó khăn trong sản xuất. Diện tích đất nông nghiệp đang sử dụng chỉ chiếm khoảng 14% tổng diện tích tự nhiên. Nhiều hộ nông dân vẫn phụ thuộc vào các cây trồng truyền thống như lúa, mía, dẫn đến năng suất thấp. Nông sản miền núi chưa được chế biến và tiêu thụ hiệu quả, khiến giá trị gia tăng thấp. Tỷ lệ hộ nghèo ở miền núi vẫn cao, khoảng 16%, cho thấy sự cần thiết phải cải thiện chính sách nông nghiệp và phát triển nông thôn. Việc áp dụng công nghệ mới và tổ chức sản xuất theo hướng hiện đại là rất cần thiết để nâng cao hiệu quả phát triển nông nghiệp.

II. Giải pháp nâng cao hiệu quả phát triển nông nghiệp

Để nâng cao hiệu quả nông nghiệp ở miền núi Thanh Hóa, cần thực hiện một số giải pháp đồng bộ. Đầu tiên, cần cải thiện chính sách nông nghiệp nhằm hỗ trợ nông dân trong việc tiếp cận vốn và kỹ thuật. Thứ hai, phát triển hợp tác xã nông nghiệp để tạo ra chuỗi giá trị sản xuất bền vững. Việc hình thành các chuỗi giá trị từ sản xuất đến tiêu thụ sẽ giúp tăng giá trị nông sản miền núi. Thứ ba, cần đầu tư vào cơ sở hạ tầng như giao thông, điện, và hệ thống chợ nông sản để tạo điều kiện thuận lợi cho việc tiêu thụ nông sản. Cuối cùng, việc đào tạo nông dân về kỹ thuật canh tác hiện đại và quản lý sản xuất cũng rất quan trọng để nâng cao hiệu quả phát triển nông nghiệp.

2.1. Đầu tư và phát triển hạ tầng

Đầu tư vào cơ sở hạ tầng là một trong những yếu tố quyết định đến sự phát triển của nông nghiệp miền núi. Cần hoàn thiện hệ thống giao thông để kết nối các vùng sản xuất với thị trường tiêu thụ. Hệ thống điện cũng cần được cải thiện để đảm bảo cung cấp đủ cho các hoạt động sản xuất. Ngoài ra, phát triển hệ thống chợ nông sản và sàn giao dịch nông sản sẽ giúp nông dân tiêu thụ sản phẩm một cách hiệu quả hơn. Việc này không chỉ giúp tăng thu nhập cho nông dân mà còn góp phần nâng cao hiệu quả phát triển nông nghiệp.

III. Đánh giá và kiến nghị

Đánh giá tổng quát về hiệu quả phát triển nông nghiệp ở miền núi Thanh Hóa cho thấy nhiều tiềm năng nhưng cũng không ít thách thức. Cần có những kiến nghị cụ thể để cải thiện tình hình. Đầu tiên, chính quyền cần có những chính sách hỗ trợ mạnh mẽ hơn cho nông dân, đặc biệt là trong việc tiếp cận công nghệ và thị trường. Thứ hai, cần tăng cường hợp tác giữa các cơ quan chức năng và nông dân để xây dựng các mô hình sản xuất hiệu quả. Cuối cùng, việc nâng cao nhận thức của nông dân về tầm quan trọng của việc áp dụng công nghệ mới trong sản xuất là rất cần thiết để nâng cao hiệu quả phát triển nông nghiệp.

3.1. Kiến nghị chính sách

Kiến nghị chính sách cần tập trung vào việc cải thiện chính sách nông nghiệp nhằm hỗ trợ nông dân trong việc tiếp cận vốn và kỹ thuật. Cần có các chương trình đào tạo và hỗ trợ kỹ thuật cho nông dân để họ có thể áp dụng công nghệ mới vào sản xuất. Đồng thời, chính quyền cần tạo điều kiện thuận lợi cho việc hình thành các hợp tác xã nông nghiệp để tăng cường liên kết trong sản xuất và tiêu thụ nông sản. Việc này sẽ giúp nâng cao hiệu quả phát triển nông nghiệp và cải thiện đời sống của người dân miền núi.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Lương Tất Thắng có tiêu đề "Nâng cao hiệu quả phát triển nông nghiệp ở miền núi tỉnh Thanh Hóa", được bảo vệ năm 2020 tại Viện Chiến lược phát triển, Bộ Kế hoạch và Đầu tư (Hà Nội), thuộc chuyên ngành Kinh tế phát triển (Mã số: 9310105), dưới sự hướng dẫn khoa học của Cố GS. TSKH. Lê Du Phong và TS. Kim Quốc Chính.

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả chỉ ra rằng ở Việt Nam chưa có công trình nghiên cứu khoa học dưới dạng luận án tiến sĩ nào đề cập một cách thỏa đáng về vấn đề nâng cao hiệu quả phát triển nông nghiệp đối với cấp tiểu vùng hoặc khu vực miền núi của một tỉnh, đặc biệt là chưa có công trình nào nghiên cứu riêng cho miền núi tỉnh Thanh Hóa. Về mặt thực tiễn, thiên tai do biến đổi khí hậu tác động tiêu cực đến nông nghiệp địa phương, trong khi một số cây trồng chủ lực truyền thống như lúa và mía đã tăng năng suất tới hạn khiến hiệu quả phát triển nông nghiệp suy giảm. Theo số liệu thống kê năm 2018 của tỉnh Thanh Hóa, GRDP bình quân đầu người vùng nông thôn chỉ bằng khoảng 38-40% mức trung bình của tỉnh; giá trị tạo ra bình quân trên mỗi hecta đất nông nghiệp chỉ đạt khoảng 28-29 triệu đồng/năm (tương ứng khoảng 3 triệu đồng/người nông dân/năm). Giá trị sản xuất bình quân đầu người ở miền núi chỉ bằng khoảng 35% mức trung bình toàn tỉnh; tỷ lệ hộ nghèo ở miền núi chiếm khoảng 16% (tương đương 67% tổng số hộ nghèo toàn tỉnh). Tình trạng lao động nông thôn di cư ra các đô thị lớn như thành phố Thanh Hóa và thành phố Sầm Sơn ngày càng tăng (khoảng 10.000 người vào năm 2018, trong đó 8.000 người đổ về hai thành phố trên) gây ra áp lực an sinh và trật tự xã hội.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án là đề xuất định hướng phát triển và giải pháp nâng cao hiệu quả phát triển nông nghiệp ở miền núi tỉnh Thanh Hóa đến năm 2025; đồng thời cung cấp thêm căn cứ khoa học cho việc hoạch định chủ trương, chính sách phát triển kinh tế - xã hội và phát triển nông nghiệp ở miền núi của tỉnh. Để hoàn thành mục tiêu này, luận án xác định 3 nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Làm rõ những vấn đề lý luận có liên quan, tạo cơ sở lý thuyết cho việc nghiên cứu; làm rõ nội hàm hiệu quả phát triển nông nghiệp và nâng cao hiệu quả phát triển nông nghiệp trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, bối cảnh biến đổi khí hậu và toàn cầu hóa; xác định các yếu tố ảnh hưởng và phương pháp đánh giá hiệu quả phát triển nông nghiệp.
2. Xác định mặt được, mặt chưa được và nguyên nhân của tình trạng yếu kém trong phát triển nông nghiệp ở miền núi Thanh Hóa giai đoạn 2010-2018 trên quan điểm hiệu quả; chỉ ra trách nhiệm và cách thức tổ chức sản xuất đạt hiệu quả cao.
3. Đề xuất định hướng phát triển nông nghiệp và giải pháp nâng cao hiệu quả phát triển nông nghiệp ở miền núi tỉnh Thanh Hóa gắn với tính bền vững đến năm 2025; kiến nghị các nội dung chính quyền tỉnh cần thực hiện.

Đối tượng nghiên cứu là sản xuất nông nghiệp, hiệu quả phát triển nông nghiệp và nâng cao hiệu quả phát triển nông nghiệp ở miền núi tỉnh Thanh Hóa trong mối quan hệ tổng thể với lâm nghiệp, các ngành kinh tế - xã hội khác và nền kinh tế toàn tỉnh.

Phạm vi nghiên cứu:

• Nội dung: Nghiên cứu lý thuyết và thực tiễn hiện trạng, tương lai phát triển nông nghiệp miền núi trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, bối cảnh biến đổi khí hậu, toàn cầu hóa và cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư; chú ý đến sự phân dị giữa các tiểu vùng núi cao, núi thấp và trung du.
• Thời gian: Đánh giá hiện trạng giai đoạn 2010-2018 và dự báo đến năm 2025.
• Không gian: Lãnh thổ miền núi tỉnh Thanh Hóa gồm 11 huyện miền núi (Thạch Thành, Cẩm Thủy, Ngọc Lạc, Lang Chánh, Như Xuân, Như Thanh, Thường Xuân, Bá Thước, Quan Hóa, Quan Sơn, Mường Lát) và 26 xã thuộc các huyện Thọ Xuân, Triệu Sơn, Hà Trung, Vĩnh Lộc, Tĩnh Gia, Yên Định cùng thị xã Bỉm Sơn, với tổng diện tích tự nhiên 8.516 km² (chiếm 76,5% diện tích toàn tỉnh) và dân số trên 1,1 triệu người (chiếm 29,6% dân số toàn tỉnh).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tác giả đã thu thập và tổng quan 99 công trình khoa học (gồm 87 công trình trong nước và 12 công trình nước ngoài) liên quan đến hiệu quả phát triển nông nghiệp, tập trung vào ba nhóm nội dung chính:

1. Về phát triển nông nghiệp trong bối cảnh toàn cầu hóa và kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa: Vũ Đình Thắng (200x) tiếp cận nông nghiệp như một hệ sinh thái kỹ thuật và hệ thống kinh tế phụ thuộc thời tiết, đất đai và công nghệ; Nguyễn Minh Châu giáo trình Kinh tế nông nghiệp đại cương nghiên cứu hệ thống canh tác chuyên ngành (lúa - màu, lúa - cá, lúa - tôm) kết hợp du lịch miệt vườn; Phạm Chí Thành phân tích hệ thống nông nghiệp và hệ sinh thái nông nghiệp; Ngô Doãn Vịnh phân tích mối quan hệ tương tác giữa ba khối ngành Nông nghiệp - Công nghiệp - Dịch vụ và đề cao vai trò liên kết của chuỗi giá trị và tổ hợp sản xuất lãnh thổ; Bùi Tất Thắng, Nguyễn Quang Thái, Ngô Thắng Lợi, Nguyễn Văn Nam, Đỗ Hoài Nam, Nguyễn Đức Tài nhấn mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp nông thôn gắn với nông nghiệp công nghệ cao và phát triển bền vững; Ngô Thúy Quỳnh đề xuất phát triển cụm liên kết (Cluster) và khu nông nghiệp công nghệ cao; Viện Nghiên cứu phát triển kinh tế - xã hội Hà Nội nghiên cứu chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp vùng Ba Vì, Sơn Tây, Quốc Oai; Hội thảo khoa học giữa Đảng Cộng sản Việt Nam và Đảng Cộng sản Trung Quốc (2008) phân tích phát triển hài hòa và nông nghiệp hàng hóa; UBND tỉnh Hòa Bình (2012) với Quyết định 1263/QĐ-UBND quy hoạch 11 vùng sản xuất nông nghiệp công nghệ cao tại các huyện Lương Sơn, Cao Phong, Mai Châu; Nguyễn Trọng Thừa nghiên cứu đất nông nghiệp tại Hải Dương; Nguyễn Phú Trọng nhấn mạnh đổi mới tư duy phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và chính sách "Tam nông"; Nguyễn Thanh Hải nghiên cứu nông nghiệp bền vững vùng Trung du miền núi Bắc Bộ với sự phân dị ba tiểu vùng Tây Bắc, Đông Bắc và Vùng giữa.

2. Về lý thuyết nước ngoài và kinh nghiệm quốc tế: Mellor J.W. nghiên cứu phân bố hệ sinh thái nông - lâm nghiệp theo đai cao địa hình (trên 700m là rừng và đại gia súc; 200-700m là cây lâu năm và tre nứa; dưới 200m là cây ngắn ngày và gia súc gia cầm); Goro Ono tổng kết kinh nghiệm công nghiệp hóa và hỗ trợ nông nghiệp công nghệ cao tại Nhật Bản để ổn định dân cư nông thôn; Hernando De Soto phân tích nguồn vốn đất đai tiềm năng ở nông thôn; nghiên cứu của FAO, UNDP về nông nghiệp Thái Lan nâng cao xuất khẩu gạo (năm 2007 đạt 9 triệu tấn, trị giá 3,5 tỷ USD) thông qua đào tạo tại Đại học Chulalongkorn và công nghệ sinh học; nghiên cứu của MARDI và FAO về chính sách miễn thuế 10 năm cho trồng cọ dầu và 5 năm chuyển đổi vườn cao su già cỗi của Malaysia; Hội thảo quốc tế nông nghiệp bảo tồn Đông Nam Á lần thứ 3 (2014) tại Việt Nam về canh tác bảo tồn thích ứng biến đổi khí hậu.

3. Về phương pháp và chỉ tiêu đánh giá hiệu quả phát triển nông nghiệp: David Begg, Stanley Fischer và Rudiger Dornbusch trong cuốn Kinh tế học phân tích hiệu quả kinh tế và kinh tế học phúc lợi; OECD, Ngân hàng Thế giới sử dụng năng suất lao động và GDP xanh; Đàm Văn Vinh nghiên cứu 5 mô hình nông lâm kết hợp tại huyện Võ Nhai (tỉnh Thái Nguyên) dựa trên chỉ tiêu thu nhập thuần và giá trị sản xuất trên chi phí; Từ Trung Kiên nghiên cứu giống cỏ Hòa Thảo gắn với hiệu quả chăn nuôi bò thịt; Tần Viết Nguyên dùng hiệu suất vốn đầu tư tại Thừa Thiên Huế; Đàm Văn Ninh và Nguyễn Việt Phong nghiên cứu chỉ số ICOR; Sở Kế hoạch và Đầu tư Thanh Hóa phân tích chuỗi giá trị và hiệu quả ngành mía đường; các chuyên gia Ninh Bình xây dựng mô hình tính toán 2 bước xác định GO, IC, VA, HS, Pr, H0, H1.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết: Mặc dù các công trình đi trước đã làm rõ nhiều khía cạnh về hiệu quả nông nghiệp, kinh tế trang trại và chuỗi giá trị, nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống và toàn diện về nâng cao hiệu quả phát triển nông nghiệp cho một vùng miền núi cấp tỉnh cụ thể như miền núi tỉnh Thanh Hóa trong bối cảnh tác động kép của kinh tế thị trường, biến đổi khí hậu và hội nhập quốc tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên các lý thuyết và khung phân tích kinh tế phát triển:

• Lý thuyết chất lượng phát triển và phát triển bền vững trên 3 phương diện: kinh tế, xã hội, môi trường (Ngô Doãn Vịnh).
• Lý thuyết thể tổng hợp lãnh thổ sản xuất / Tổ hợp nông - công nghiệp và chu trình sản xuất - năng lượng (Kolosovskiy N.N., Saushkin Y.G., Ngô Doãn Vịnh).
• Lý thuyết chuỗi giá trị nông sản (Michael Porter, Ngô Doãn Vịnh).
• Mô hình phân bố hệ sinh thái nông - lâm nghiệp theo đai cao địa hình (Mellor J.W.).

Quan điểm và phương pháp tiếp cận:

• Quan điểm duy vật biện chứng, duy vật lịch sử, phát triển bền vững và quan điểm tổng hợp lãnh thổ.
• Tiếp cận đa chiều: từ lý thuyết đến thực tiễn; từ vĩ mô đến vi mô và ngược lại; tiếp cận liên ngành, liên vùng; tiếp cận theo nguyên lý nhân - quả.

Phương pháp nghiên cứu cụ thể:

• Phương pháp phân tích hệ thống: Phân tích cấu trúc hệ thống nông nghiệp miền núi gồm trồng trọt, chăn nuôi, dịch vụ nông nghiệp và luận chứng hệ thống giải pháp đồng bộ.
• Phương pháp phân tích thống kê: Kiểm kê, tổng hợp dữ liệu hiện trạng 2010-2018 theo hệ thống chỉ tiêu hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường.
• Phương pháp so sánh: So sánh hiệu quả nông nghiệp giữa các tiểu vùng, so sánh các giai đoạn và so sánh đối chiếu giữa năm 2018 với mục tiêu năm 2025.
• Phương pháp dự báo: Dự báo nhu cầu thị trường nông sản, giá trị sản xuất, giá trị gia tăng và hiệu quả nông nghiệp đến năm 2025.
• Phương pháp chuyên gia: Tham vấn ý kiến của các nhà quản lý, nhà khoa học ở trung ương và địa phương Thanh Hóa để kiểm định nhận định.
• Phương pháp phân tích chính sách: Đánh giá tác động của các chính sách phát triển nông nghiệp miền núi đã ban hành.
• Phương pháp phân tích ma trận SWOT: Xác định điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức của nông nghiệp miền núi Thanh Hóa.
• Phương pháp khảo sát thực tế: Tìm hiểu trực tiếp doanh thu - chi phí tại một số hộ trồng lúa, đậu tương, bưởi; khảo sát hợp tác xã trồng dưa lưới, dưa kim hoàng hậu tại Thọ Xuân và các cơ sở nông nghiệp công nghệ cao.
• Phương pháp phân nhóm, tổng quát hóa, diễn giải, quy nạp, bản đồ và biểu bảng.

Nguồn dữ liệu: Số liệu từ Cục Thống kê và Niên giám Thống kê tỉnh Thanh Hóa năm 2018, Đề án Tái cơ cấu kinh tế tỉnh Thanh Hóa, Nghị quyết số 09-NQ/TU của Tỉnh ủy Thanh Hóa, các báo cáo chuyên ngành của Sở Kế hoạch và Đầu tư, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Thanh Hóa giai đoạn 2010-2018, cùng tài liệu thứ cấp từ 99 công trình khoa học trong và ngoài nước.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan các công trình khoa học liên quan đến hiệu quả phát triển nông nghiệp

Chương này tổng thuật toàn diện 99 công trình nghiên cứu, làm rõ bức tranh tổng thể về lý luận và thực tiễn phát triển nông nghiệp hàng hóa, các yếu tố tác động và hệ thống phương pháp đánh giá hiệu quả nông nghiệp.

Bảng 1: Phân biệt hệ sinh thái tự nhiên và hệ sinh thái nông nghiệp

Tiêu chí phân biệt	Hệ sinh thái tự nhiên	Hệ sinh thái nông nghiệp
Mục đích chủ yếu	Cân bằng sự sống	Đáp ứng nhu cầu con người (do con người cải tạo tự nhiên)
Chu trình vật chất	Chu trình vật chất khép kín	Chu trình vật chất mở
Tính bền vững	Ổn định lâu dài	Kém ổn định hơn
Cấu trúc thành phần	Đa dạng và phức tạp	Cấu trúc đơn giản
Khả năng phục hồi	Có thể bị tổn thương và tự phục hồi	Cần có sự tác động và duy trì của con người

(Nguồn: Luận án trích dẫn từ Phạm Chí Thành)

Bảng 2: Một số chỉ tiêu hiệu quả phát triển mô hình nông lâm kết hợp tại huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên

Chỉ tiêu hiệu quả	Mô hình 1 (Bạch đàn - dứa - cá - bò)	Mô hình 2 (Rừng tự nhiên - cây ăn quả - cá - gà vịt)	Mô hình 3 (Keo - vải - nhãn - cá - lợn)	Mô hình 4 (Mỡ - na - cá - dê)	Mô hình 5 (Chè - rừng)
Giá trị sản xuất/ha (nghìn đồng)	14.393	12.385	11.200	13.520	10.890
Chi phí sản xuất/ha (nghìn đồng)	3.544	3.620	3.612	3.346	3.385
Tỷ số GTSX / CFSX (lần)	4,21	3,42	3,10	4,04	3,22
Thu nhập thuần/ha (nghìn đồng)	10.849	8.765	7.588	10.174	7.505

(Nguồn: Luận án trích dẫn từ Đàm Văn Vinh)

Bảng 3: Chỉ số ICOR của Việt Nam giai đoạn 2000-2012

Giai đoạn	Cả nền kinh tế (lần)	Khu vực kinh tế nhà nước (lần)	Khu vực kinh tế ngoài nhà nước (lần)
2000 - 2006	4,92	7,17	3,01
2007 - 2012	7,18	7,25	4,26
2000 - 2012	6,05	7,50	3,66

(Nguồn: Luận án trích dẫn từ Nguyễn Việt Phong, Viện Thống kê)

Bảng 4: Một số chỉ tiêu của các doanh nghiệp sản xuất đường ở các tỉnh Bắc Trung Bộ và bình quân cả nước

Chỉ tiêu so sánh	Tỉnh Thanh Hóa	Tỉnh Nghệ An	Bình quân cả nước
Doanh thu / Doanh nghiệp (tỷ đồng)	431	512	380
Lợi nhuận / Doanh thu (%)	4,2	5,1	4,8
Thuế đã nộp / Doanh nghiệp (tỷ đồng)	18	22	16
Lao động / Doanh nghiệp (người)	450	520	410
Tài sản / Doanh nghiệp (tỷ đồng)	620	710	580
Lợi nhuận / Lao động (triệu đồng/người)	40,2	50,3	44,5

(Nguồn: Luận án trích dẫn từ Đề án Tái cơ cấu nông nghiệp tỉnh Thanh Hóa)

Chương 1 khẳng định sự cần thiết phải phân tích hiệu quả nông nghiệp theo quan điểm chuỗi giá trị và tổ hợp nông - công nghiệp nhằm khắc phục sự manh mún trong sản xuất nông nghiệp miền núi.

Chương 2: Cơ sở lý luận về nâng cao hiệu quả phát triển nông nghiệp ở miền núi và kinh nghiệm thực tiễn

Chương 2 làm sáng tỏ bản chất kinh tế của nông nghiệp miền núi và nội hàm hiệu quả phát triển trong bối cảnh mới:

• Nông nghiệp miền núi có đặc thù địa hình chia cắt, độ dốc lớn, đất dễ xói mòn rửa trôi, giao thông khó khăn, phân dị khí hậu rõ rệt nhưng giàu tiềm năng về đất lâm nghiệp và đa dạng sinh học.
• Luận án phân định 3 tiểu vùng sinh thái nông nghiệp miền núi: tiểu vùng núi cao (trên 700m), tiểu vùng núi thấp (200-700m) và tiểu vùng trung du (dưới 200m).
• Hiệu quả phát triển nông nghiệp miền núi là phạm trù tổng hợp bao gồm 3 khía cạnh hữu cơ: hiệu quả kinh tế (tối ưu hóa giá trị sản xuất, giá trị gia tăng, năng suất đất đai, năng suất lao động, hiệu quả vốn đầu tư), hiệu quả xã hội (giải quyết việc làm, nâng cao thu nhập, giảm nghèo bền vững, chia sẻ lợi ích công bằng giữa doanh nghiệp và nông dân, giảm di cư tự phát) và hiệu quả môi trường (bảo vệ đất dốc, duy trì độ che phủ rừng, bảo vệ nguồn nước và ứng phó biến đổi khí hậu).
• Luận án xây dựng khung chỉ tiêu đánh giá hiệu quả phát triển nông nghiệp miền núi và phương pháp phân tích nguyên nhân dựa trên mối quan hệ giữa nhà nước, doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ nông dân.
• Đúc kết bài học kinh nghiệm từ mô hình công nghệ cao tại Hòa Bình, Ba Vì (Hà Nội), kinh nghiệm phát triển công nghệ sinh học và đào tạo nhân lực của Thái Lan, chính sách trợ cấp và miễn thuế đối với cọ dầu của Malaysia.

Chương 3: Thực trạng hiệu quả phát triển nông nghiệp ở miền núi tỉnh Thanh Hóa giai đoạn 2010-2018

Chương 3 phân tích thực trạng kinh tế nông nghiệp của 11 huyện miền núi và 26 xã giáp ranh tại Thanh Hóa:

Bảng 5: Tổng hợp một số chỉ tiêu thực trạng kinh tế - xã hội và nông nghiệp miền núi tỉnh Thanh Hóa năm 2018

Chỉ tiêu	Đơn vị tính	Giá trị thực trạng năm 2018
Diện tích tự nhiên toàn vùng miền núi	km²	8.516 (chiếm 76,5% diện tích tỉnh)
Diện tích đất lâm nghiệp	vạn ha	51 (chiếm ~60% diện tích tự nhiên)
Diện tích đất nông nghiệp đang sử dụng	vạn ha	12 (chiếm ~14% diện tích tự nhiên)
Bình quân đất nông nghiệp trên đầu người	m²/người	1.200 (gấp 1,5 lần vùng đồng bằng ven biển)
Dân số vùng miền núi	người	> 1.100.000 (chiếm 29,6% dân số tỉnh)
Tỷ lệ dân số sống ở khu vực nông thôn	%	> 94
Tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số	%	~ 66
Giá trị tạo ra bình quân trên 1 ha đất nông nghiệp	triệu đồng/ha	28 - 29 (giá thực tế)
Thu nhập bình quân từ nông nghiệp trên 1 lao động	triệu đồng/người/năm	~ 3,0
GRDP bình quân đầu người miền núi so với trung bình tỉnh	%	38 - 40
Giá trị sản xuất bình quân đầu người so với trung bình tỉnh	%	~ 35
Tỷ lệ hộ nghèo vùng miền núi	%	~ 16 (chiếm 67% số hộ nghèo toàn tỉnh)
Số lao động nông thôn di cư ra ngoài tìm việc làm	người/năm	~ 10.000 (8.000 người về TP Thanh Hóa và Sầm Sơn)
Năng suất mía bình quân vùng nguyên liệu	tấn/ha	50 - 70 (chưa đạt tiềm năng >100)
Chữ đường bình quân mía nguyên liệu	CCS	< 10

(Nguồn: Luận án tổng hợp từ Niên giám Thống kê tỉnh Thanh Hóa 2018 và Đề án Tái cơ cấu nông nghiệp)

Thực trạng cho thấy nông nghiệp miền núi Thanh Hóa còn nhiều hạn chế:

• Năng suất cây trồng truyền thống (lúa, mía) đã đạt giới hạn sinh học, hiệu quả kinh tế trên một đơn vị diện tích thấp.
• Chuỗi giá trị mía đường bộc lộ nhiều bất cập: diện tích manh mún, cơ giới hóa khó khăn, phân chia lợi nhuận giữa nhà máy chế biến và nông dân chưa hợp lý dẫn đến người dân không mặn mà mở rộng diện tích.
• Các mô hình ứng dụng công nghệ cao (như dưa lưới, dưa kim hoàng hậu tại Thọ Xuân) còn mang tính tự phát, quy mô nhỏ, thiếu liên kết chuỗi.
• Nguyên nhân: Canh tác truyền thống chiếm ưu thế; công nghệ chế biến sau thu hoạch chưa phát triển; kết cấu hạ tầng giao thông, thủy lợi, điện còn thiếu thốn; thiếu hệ thống chợ đầu mối và sàn giao dịch nông sản; năng lực quản lý nhà nước cấp cơ sở còn bất cập.

Chương 4: Giải pháp nâng cao hiệu quả phát triển nông nghiệp ở miền núi tỉnh Thanh Hóa đến 2025

Chương 4 xác định phương hướng phát triển nông nghiệp theo hướng hàng hóa, giá trị gia tăng cao, thích ứng với biến đổi khí hậu và cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0; đồng thời đề xuất 3 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Giải pháp số 1: Nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước đối với nông nghiệp miền núi:

• Phối hợp chặt chẽ với chính quyền trung ương để tận dụng các cơ chế, chính sách phát triển nông nghiệp quốc gia.
• Nâng cao vai trò của chính quyền tỉnh trong việc quy hoạch đất đai, hỗ trợ tín dụng ưu đãi, kiểm soát chất lượng giống, phân bón và bảo vệ môi trường sinh thái.

2. Giải pháp số 2: Tổ chức sản xuất nông nghiệp miền núi theo hướng hiện đại:

• Hình thành các chuỗi giá trị nông sản hoàn chỉnh (trục chính kết nối nghiên cứu khoa học - giống - vùng nguyên liệu - thu hoạch - chế biến sâu - bảo quản - phân phối tiêu thụ).
• Phát triển các tổ hợp nông - công nghiệp tại các vùng tập trung nguyên liệu mía đường, luồng, chè, cây ăn quả, dược liệu và chăn nuôi đại gia súc.
• Xây dựng các khu nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao có sự dẫn dắt của các doanh nghiệp quy mô lớn.
• Phát triển liên đoàn hợp tác xã và hoàn thiện hệ thống hợp tác xã nông nghiệp, hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp.
• Mở rộng các mô hình canh tác nông - lâm kết hợp trên đất dốc để vừa tạo sinh kế, vừa chống xói mòn và sạt lở đất.

3. Giải pháp số 3: Phát triển kết cấu hạ tầng kỹ thuật đáp ứng yêu cầu phát triển nông nghiệp và kinh tế - xã hội:

• Hoàn thiện hệ thống giao thông vận tải kết nối vùng sản xuất nguyên liệu với các tuyến quốc lộ và trung tâm tiêu thụ.
• Nâng cấp mạng lưới cấp điện phục vụ cơ giới hóa và công nghiệp chế biến nông sản tại chỗ.
• Thiết lập hệ thống chợ đầu mối nông sản và xây dựng sàn giao dịch nông sản để minh bạch hóa thị trường, loại bỏ các khâu trung gian gây ép giá.
• Phát triển hệ thống trung tâm dạy nghề và mở rộng mạng lưới trường phổ thông dân tộc nội trú nhằm nâng cao trình độ kỹ thuật canh tác cho con em đồng bào dân tộc thiểu số.

Luận án đề xuất các kiến nghị cụ thể đối với Tỉnh ủy, HĐND, UBND tỉnh Thanh Hóa và UBND các huyện miền núi trong việc bố trí nguồn lực đầu tư công và ban hành chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp miền núi.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận và học thuật:

• Luận án làm rõ nội hàm, đặc điểm của nông nghiệp miền núi trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, bối cảnh toàn cầu hóa và biến đổi khí hậu.
• Xác định bản chất hiệu quả phát triển nông nghiệp miền núi là sự tích hợp hữu cơ giữa hiệu quả kinh tế, hiệu quả xã hội và hiệu quả môi trường.
• Xây dựng hệ thống chỉ tiêu đánh giá và phương pháp luận phân tích nguyên nhân ảnh hưởng đến hiệu quả nông nghiệp cấp tiểu vùng miền núi.
• Luận giải cơ sở khoa học của việc tổ chức sản xuất nông nghiệp theo chuỗi giá trị, tổ hợp nông - công nghiệp và cụm liên kết ngành trên địa bàn miền núi.

Về mặt thực tiễn:

• Phân tích và đánh giá bức tranh thực trạng hiệu quả nông nghiệp miền núi tỉnh Thanh Hóa giai đoạn 2010-2018 bằng hệ thống dữ liệu cụ thể, chỉ rõ các điểm nghẽn về năng suất sinh học chạm trần, giá trị trên đơn vị diện tích thấp (28-29 triệu đồng/ha) và phân chia lợi ích chưa công bằng trong chuỗi mía đường.
• Chỉ rõ trách nhiệm quản lý của chính quyền địa phương trong việc tổ chức sản xuất và kết nối thị trường.
• Đề xuất hệ thống 3 nhóm giải pháp đồng bộ và khả thi đến năm 2025, tập trung vào nâng cao quản lý nhà nước, hiện đại hóa tổ chức sản xuất (chuỗi giá trị, tổ hợp nông - công nghiệp, liên đoàn HTX) và đầu tư hạ tầng đồng bộ (giao thông, điện, sàn giao dịch nông sản, đào tạo nhân lực DTTS).

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về hạn chế: Tác giả không có điều kiện triển khai cuộc điều tra xã hội học quy mô lớn trên toàn địa bàn mà chủ yếu khai thác số liệu thứ cấp của cơ quan thống kê kết hợp khảo sát thực tế có chọn lọc tại một số hộ gia đình, hợp tác xã (như tại Thọ Xuân) và tham vấn chuyên gia. Dữ liệu thực trạng dừng lại ở mốc năm 2018 và dự báo đến năm 2025.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Tiến hành các cuộc điều tra xã hội học định lượng diện rộng trên mẫu ngẫu nhiên đại diện cho các dân tộc thiểu số và từng tiểu vùng sinh thái (núi cao, núi thấp, trung du).
• Mở rộng nghiên cứu sâu về cơ chế phân chia lợi nhuận và quản trị rủi ro trong từng chuỗi giá trị nông sản cụ thể (như luồng, bưởi, cây dược liệu, bò thịt) sau mốc năm 2020.
• Tiếp tục theo dõi, đánh giá mức độ hoàn thành các chỉ tiêu dự báo đến năm 2025 để điều chỉnh chính sách cho giai đoạn tiếp theo.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo cho:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, giảng viên: Chuyên ngành Kinh tế phát triển, Kinh tế nông nghiệp, Quản lý kinh tế trong việc tiếp cận phương pháp đánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội - môi trường cấp tiểu vùng và phương pháp luận phân tích chuỗi giá trị, tổ hợp nông - công nghiệp.
• Cơ quan hoạch định chính sách tại 29 tỉnh có trung du và miền núi ở Việt Nam: Cung cấp bài học kinh nghiệm và khung chính sách phát triển nông nghiệp miền núi tương đồng.
• Lãnh đạo Tỉnh ủy, UBND tỉnh, Sở Kế hoạch và Đầu tư, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Thanh Hóa cùng 11 huyện miền núi: Sử dụng dữ liệu thực trạng, dự báo mục tiêu và hệ thống giải pháp tổ chức sản xuất, đầu tư hạ tầng, xây dựng sàn nông sản để xây dựng các nghị quyết, đề án phát triển kinh tế - xã hội địa phương.

Câu hỏi thường gặp

1. Phạm vi không gian của vùng miền núi tỉnh Thanh Hóa trong luận án được xác định gồm những địa bàn nào? Vùng nghiên cứu có diện tích 8.516 km² (chiếm 76,5% diện tích tỉnh), bao gồm 11 huyện miền núi: Thạch Thành, Cẩm Thủy, Ngọc Lạc, Lang Chánh, Như Xuân, Như Thanh, Thường Xuân, Bá Thước, Quan Hóa, Quan Sơn, Mường Lát và 26 xã miền núi thuộc các huyện Thọ Xuân, Triệu Sơn, Hà Trung, Vĩnh Lộc, Tĩnh Gia, Yên Định cùng thị xã Bỉm Sơn.

2. Thực trạng thu nhập và đời sống của người nông dân miền núi Thanh Hóa giai đoạn 2010-2018 được luận án chỉ ra như thế nào? Năm 2018, giá trị tạo ra trên mỗi ha đất nông nghiệp chỉ đạt 28-29 triệu đồng/năm (tương ứng khoảng 3 triệu đồng/lao động nông nghiệp/năm). GRDP bình quân đầu người vùng nông thôn chỉ bằng 38-40% mức trung bình tỉnh, tỷ lệ hộ nghèo miền núi chiếm 16% (tương đương 67% tổng số hộ nghèo toàn tỉnh), dẫn đến việc khoảng 10.000 lao động di cư ra ngoài tìm việc làm mỗi năm.

3. Vì sao chuỗi giá trị mía đường tại miền núi Thanh Hóa chưa đạt hiệu quả cao? Do diện tích canh tác của các hộ nông dân còn nhỏ hẹp, phân tán, chưa hình thành cánh đồng lớn nên khó áp dụng cơ giới hóa và khoa học kỹ thuật để nâng cao năng suất lên mức trên 100 tấn/ha và chữ đường trên 10 CCS (thực tế chỉ đạt 50-70 tấn/ha). Bên cạnh đó, cơ chế phân chia lợi nhuận giữa nhà máy sản xuất đường và người trồng mía chưa hợp lý, khiến nông dân không mặn mà đầu tư thâm canh.

4. Tác giả đề xuất những mô hình tổ chức sản xuất nào để nâng cao hiệu quả nông nghiệp miền núi? Tác giả đề xuất 5 mô hình tổ chức sản xuất chủ chốt: (1) Chuỗi giá trị sản xuất nông sản hoàn chỉnh từ giống đến chế biến và tiêu thụ; (2) Tổ hợp nông - công nghiệp kết hợp vùng nguyên liệu với công nghiệp chế biến; (3) Khu nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao có doanh nghiệp nòng cốt dẫn dắt; (4) Liên đoàn hợp tác xã và hệ thống hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp; (5) Mô hình nông - lâm kết hợp bảo vệ đất dốc.

5. Luận án sử dụng những căn cứ lý thuyết kinh tế nào để nghiên cứu mối liên kết sản xuất nông nghiệp? Luận án vận dụng lý thuyết chu trình sản xuất - năng lượng và thể tổng hợp nông - công nghiệp của Kolosovskiy N.N. và Saushkin Y.G., lý thuyết chuỗi giá trị của Michael Porter và Ngô Doãn Vịnh, lý thuyết chất lượng phát triển 3 mặt (kinh tế - xã hội - môi trường) của Ngô Doãn Vịnh, và mô hình phân bố sinh thái nông - lâm nghiệp theo đai cao của Mellor J.W.

Kết luận

Luận án của tác giả Lương Tất Thắng là công trình nghiên cứu chuyên khảo về nâng cao hiệu quả phát triển nông nghiệp miền núi tỉnh Thanh Hóa giai đoạn 2010-2018 và định hướng đến năm 2025. Công trình đã làm rõ cơ sở lý luận về hiệu quả phát triển nông nghiệp đa chiều (kinh tế, xã hội, môi trường) và phân tích sâu sắc các dữ liệu thực chứng của 11 huyện miền núi cùng 26 xã lân cận. Hệ thống 3 nhóm giải pháp trọng tâm về nâng cao năng lực quản lý nhà nước, hiện đại hóa tổ chức sản xuất theo chuỗi giá trị, tổ hợp nông - công nghiệp và hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật (chợ, sàn nông sản, giao thông) cung cấp luận cứ khoa học cho công tác quy hoạch phát triển nông nghiệp bền vững tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến hiệu quả phát triển nông nghiệp. Xuất phát từ những vấn đề phải làm rõ đối với luận án (cả lý thuyết và thực tiễn) tác giả tiến hành thu thập tài liệu có liên quan, tổng quan ý kiến của của các học giả để xem họ đã nghiên cứu những vấn đề mà luận án cần làm rõ đến đâu; xác định những điểm có thể kế thừa và những vấn đề luận án phải tiếp tục đi sâu nghiên cứu. + Chương 2: Cơ sở lý luận về hiệu quả phát triển nông nghiệp ở miền núi và kinh nghiệm thực tiễn. Ở chương này luận án sẽ làm rõ những vấn đề chủ yếu về lý luận và thực tiễn đối với hiệu quả phát triển nông nghiệp ở miền núi của một tỉnh có tính tới điều kiện phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, trong bối cảnh toàn cầu hóa và biến đổi khí hậu.

Trong đó đặc biệt là xác định bộ chỉ tiêu đánh giá hiệu quả phát triển nông nghiệp miền núi đề vận dụng vào việc nghiên cứu vấn đề “nâng cao hiệu quả phát triển nông nghiệp ở miền núi tỉnh Thanh Hóa” phục vụ cho việc nghiên cứu chương 3 và chương 4. + Chương 3: Thực trạng hiệu quả phát triển nông nghiệp ở miền núi tỉnh Thanh Hóa, giai đọan 2010-2018. Vận dụng những vấn đề lý luận đã được làm rõ ở luan an 11 chương 2 tác giả tiến hành phân tích, đánh giá thực trạng phát triển nông nghiệp và thực trạng hiệu quả phát triển nông nghiệp ở miền núi tỉnh Thanh Hóa để xác định thành tựu, hạn chế và nguyên nhân của những yếu kém nhằm tạo lập cơ sở khoa học cho việc nghiên cứu định hướng và giải pháp nâng cao hiệu quả phát triển nông nghiệp ở chương 4. + Chương 4: Giải pháp nâng cao hiệu quả phát triển nông nghiệp ở miền núi tỉnh Thanh Hóa đến 2025.

Từ những yếu tố ảnh hưởng tới hiệu qủa phát triển nông nghiệp đã trình bày ở chương 2 và những nguyên nhân của tình trạng yếu kém trong quá trình phát triển nông nghiệp đã làm rõ ở chương 3, những vấn đề đặt ra từ định hướng phát triển kinh tế - xã hội miền núi, tác giả tiến hành xây dựng định hướng phát triển nông nghiệp ở miền núi tỉnh Thanh Hóa đến 2025 và đề xuất các giải pháp cơ bản đảm bảo nâng cao hiệu quả phát triển nông nghiệp ở miền núi tỉnh Thanh Hóa đến năm 2025. Đồng thời, tác giả sẽ kiến nghị những việc mà chính quyền địa phương phải thực hiện để nâng cao hiệu quả phát triển nông nghiệp cho vùng miền núi của tỉnh này. luan an 12 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN HIỆU QUẢ PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP Căn cứ vào yêu cầu phải rõ những vấn đề lý thuyết của luận án như quan niệm thế nào về hiệu quả phát triển nông nghiệp, các yếu tố ảnh hưởng tới hiệu quả phát triển nông nghiệp là gì và đánh giá hiệu quả phát triển nông nghiệp ra sao? để phục vụ nghiên cứu vấn đề phát triển nông nghiệp cho miền núi tỉnh Thanh Hóa. Tác giả đã thu thập được 99 công trình (trong đó 87 công trình trong nước và 12 công trình nước ngoài) và tiến hành tổng quan những vấn đề cơ bản sau đây: 1.

Tổng quan về phát triển nông nghiệp trong bối cảnh toàn cầu hóa và kinh tế thị trƣờng định hƣớng xã hội chủ nghĩa ) C ng tr nh trong nước Tại Nghị quyết 21-NQ/TW, Hội nghị Trung ương 6 khóa X 2 đã chỉ rõ “tiếp tục phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Xây dựng nền nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hoá lớn, ứng dụng công nghệ cao, nâng cao chất lượng sản phẩm, giá trị gia tăng, đẩy mạnh xuất khẩu. Đẩy nhanh cơ cấu lại ngành nông nghiệp, xây dựng nền nông nghiệp phát triển toàn diện cả về nông, lâm nghiệp và thuỷ sản theo hướng hiện đại, bền vững, trên cơ sở phát huy lợi thế so sánh và tổ chức lại sản xuất, thúc đẩy ứng dụng sâu rộng khoa học - công nghệ, nhất là công nghệ sinh học, công nghệ thông tin vào sản xuất, quản lý nông nghiệp và đẩy nhanh công nghiệp hoá nông nghiệp, hiện đại hoá nông thôn để tăng năng suất, chất lượng, hiệu quả và sức cạnh tranh, bảo đảm vững chắc an ninh lương thực quốc gia cả trước mắt và lâu dài; nâng cao thu nhập và đời sống của nông dân”. Tác giả ghi nhận rằng, đây là tư tưởng lớn, quan điểm chủ đạo đối với công cuộc phát triển kinh tế nói chung và phát triển nông nghiệp nói riêng.

Theo Vũ Đình Thắng [41], Nông nghiệp là một trong những ngành kinh tế quốc dân. Nó không chỉ là ngành kinh tế đơn thuần mà còn là hệ thống sinh học - kỹ thuật. Cơ sở để phát triển nông nghiệp là tiềm năng sinh học của cây trồng và con vật nuôi. Theo ông nông nghiệp hiểu theo nghĩa hẹp gồm trồng trọt, chăn nuôi và dịch vụ nông nghiệp, còn nếu hiểu theo nghĩa rộng thì nó gồm cả lâm nghiệp và thủy sản.

Nông nghiệp có vai trò to lớn đối với nền kinh tế quốc dân; trước hết nó cung cấp đầu vào cho công nghiệp (với tư cách là nguyên liệu), cung cấp lao động luan an 13 cho khu vực công nghiệp, dịch vụ và đô thị. Theo học giả này, nông nghiệp gắn với nông thôn nên phát triển nông nghiệp không tách rời phát triển nông thôn và nông dân không tách rời nông thôn và nông nghiệp. Học giả Thắng còn cho rằng, nông nghiệp là một hệ thống kinh tế, hình thành bởi tổng thể quan hệ sản xuất trong nông nghiệp; biểu hiện bởi các hình thức sở hữu tư liệu sản xuất, các hình thức tiêu dùng sản phẩm nông nghiệp nhờ các hình thức tổ chức sản xuất, trao đổi, phân phối và cơ chế quản lý của Nhà nước đối với nông nghiệp. Hệ thống nông nghiệp có những đặc điểm chủ yếu như sau: - Nông nghiệp là hệ thống hỗn hợp, phức tạp, phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố mà trước hết là yếu tố khí hậu, thời tiết, đất đai, sau đó là phụ thuộc vào yếu tố khoa học công nghệ.

Ông dẫn chứng húng Láng, bưởi Diễn, cam Canh, xoài cát Hòa Lộc, bưởi Đoan Hùng, nhãn lồng Hưng Yên, vải thiều Hải Dương. đều phát triển ở những tiểu vùng có điều kiện đất đai, thời tiết đặc thù. Nhờ tiến bộ khoa học công nghệ mà Việt Nam nuôi được cá tầm, Quảng Ngãi trồng được bắp cải, hoặc Nhật Bản và Đài Loan trồng được xoài. Khi ông đề cập tới yếu tố công nghệ ông chưa đề cập tới ảnh hưởng của công nghiệp chế biến và công nghệ tạo giống hiện đại.

- Sản xuất nông nghiệp tiến hành trên địa bàn thường trải rộng nên nếu không được tổ chức sẽ phân tán, không tạo ra khối lượng hàng hóa lớn và cùng có chất lượng cao. Sản xuất nông nghiệp phụ thuộc nhiều vào yếu tố thời vụ. Đồng thời, sản xuất nông nghiệp hình thành và phát triển bởi nhiều chủ thể và dưới nhiều hình thức tổ chức khác nhau. Ý này đúng với thời kỳ công nghệ chưa phát triển mạnh mẽ.

Tác giả thấy, ngày nay khi công nghệ tiến bộ nhanh chóng thì sản xuất trái vụ đã trở thành yếu tố mang lại nhiều lợi ích kinh tế cho người nông dân. Trong cuốn giáo trình “Kinh tế nông nghiệp đại cương” Học giả Nguyễn Minh Châu [6] xem nông nghiệp như là một hệ thống sản xuất như học giả Nguyễn Đình Thắng nhưng ông đề cập nhiều tới các hệ thống nông nghiệp chuyên ngành. Ví dụ hệ thống trồng trọt và hệ thống chăn nuôi. Trong lĩnh vực trồng trọt học giả này đề cập đến hệ thống canh tác lúa, mía đường, dừa, dứa và hệ thống chăn nuôi lợn, chăn nuôi vịt, nuôi cá tra.

ở vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Chẳng hạn, ở Đồng bằng sông Cửu Long phát triển mạnh hệ thống canh tác: hai lúa – màu; lúa – cá; lúa – tôm,. Ông cho rằng, sự phát triển của các hệ thống nông nghiệp nên gắn với du luan an 14 lịch miệt vườn và như thế phát triển các hệ thống nông nghiệp sẽ đem lại hiệu quả kinh tế hơn so với sản xuất nông nghiệp riêng rẽ, phân tán. Tuy nhiên, trong các nghiên cứu trên, yếu tố thị trường và toàn cầu hóa cũng như ảnh hưởng của chúng tới sản xuất nông nghiệp chưa được các học giả đề cập một cách thỏa đáng.vn [85] và baoninhbinh.vn [84] thì ở Việt Nam đối với sản xuất nông nghiệp đã xuất hiện nhiều hình thức sản xuất đa dạng.

Tiêu biểu là hình thức trang trại, gia trại và khu nông nghiệp tập trung công nghệ cao. Cụ thể là ở Bắc Ninh hiện đã có 145 trang trại và 2.855 gia trại; còn ở Ninh Bình có 208 trang trại và 27. Theo Phạm Chí Thành [36], khi bàn về nông nghiệp và phát triển nông nghiệp không thể không bàn đến hệ thống nông nghiệp. Ông cho rằng, hệ thống nông nghiệp là một phương thức khai thác môi trường để hình thành và phát triển sản phẩm nông sản vì con người.

Hệ thống nông nghiệp là hệ thống thứ bậc được lồng vào nhau của các hệ sinh thái nông nghiệp, bao gồm các yếu tố sinh thái, kinh tế và con người, từ phạm vi một cánh đồng, đến trang trại, vùng và cho tới quốc gia. Ông cho rằng, tồn tại các hệ thống: Nông nghiệp du canh, nông nghiệp du mục, nông nghiệp tư cung tự cấp quy mô nhỏ, nông nghiệp bán tư cung tự cấp và bán sản xuất hàng hóa, nông nghiệp sản xuất hàng hóa. Hệ thống nông nghiệp có quan hệ mật thiết với hệ sinh thái nông nghiệp. Ông nhấn mạnh, tuy là hai hệ thống mang tính nông nghiệp nhưng cũng có nhiều điểm khác nhau.1: Phân biệt hệ sinh thái tự nhiên và hệ sinh thái nông nghiệp.

Hệ sinh thái tự nhiên Hệ sinh thái nông nghiệp - Mục đích chủ yếu là cân bằng sự sống - Mục đích đáp ứng như cầu con - Hiện hữu của chu trình vật chất khép kín người và do con người cải hóa tự - Có thể bị tổn thương và có khả năng nhiên phục hồi - Chu trình vật chất mở - Đa dạng và phức tap về cấu trúc thành - Cấu trúc đơn giản phần - Kém ổn định hơn - Ổn định lâu dài Nguồn: [36] luan an 15 Học giả Ngô Doãn Vịnh [55,56,57], trong khi lý giải về cơ cấu của nền kinh tế nhấn mạnh ba khu vực (hay ba khối ngành) như cách đặt vấn đề kiểu truyền thống lâu nay (Nông nghiệp, Công nghiệp và Dịch vụ) và phân tích cách thức kết hợp giữa chúng (xem hình 1.