CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG KINH DOANH CỦA DOANH NGHIỆP 1.1 Lý luận chung về hiệu quả hoạt động kinh doanh 1.1 Khái niệm về hiệu quả hoạt động kinh doanh Từ trước đến nay tồn tại rất nhiều quan điểm về hiệu quả kinh doanh, chẳng hạn như sau: Nhà kinh tế học Adam Smith cho rằng: “Hiệu quả là kết quả đạt được trong hoạt động kinh tế, là doanh thu tiêu thụ hàng hóa”. Như vậy, hiệu quả được đồng nghĩa với chỉ tiêu phản ánh kết quả hoạt động kinh doanh, có thể do tăng chi phí mở rộng nguồn lực sản xuất. Nếu cùng một kết quả có hai mức chi phí khác nhau thì theo quan điểm này doanh nghiệp củng đạt hiệu quả Đối với tác giả Manfred Kuhn, theo ông: "Tính hiệu quả được xác định bằng cách lấy kết quả tính theo đơn vị giá trị chia cho chi phí kinh doanh".
Hiệu quả được xác định bởi tỷ số giữa kết quả đạt được và chi phí bỏ ra để có được kết quả đó. Đây là quan điểm được nhiều nhà kinh tế và quản trị kinh doanh áp dụng vào tính hiệu quả kinh tế của các quá trình kinh tế Một số quan điểm thì cho rằng: Hiệu quả kinh doanh là một phạm trù kinh tế phản ánh trình độ sử dụng các nguồn nhân tài, vật lực của doanh nghiệp để đạt được kết quả kinh doanh cao nhất trong quá trình kinh doanh với tổng chi phí là nhỏ nhất. Một số khác thì đồng tình với ý kiến trong cuốn Kinh tế thương mại dịch vụ (1998) nêu rõ "Hiệu quả kinh doanh là mức độ thoả mãn yêu cầu quy luật cơ bản của chủ nghĩa xã hội, cho rằng quỹ tiêu dùng với tư cách là chỉ tiêu đại diện cho mức sống của mọi người trong doanh nghiệp" Quan điểm khác lại chỉ ra rằng: Hiệu quả kinh doanh là chỉ tiêu kinh tế - xã hội tổng hợp để lựa chọn các phương án hoặc các quyết định trong quá trình hoạt động thực tiễn ở mọi lĩnh vực kinh doanh và tại mọi thời điểm. Bất kỳ các quyết định cần đạt được phương án tốt nhất trong điều kiện cho phép, giải pháp thực hiện có tính cân nhắc, tính toán chính xác phù hợp với sự tất yếu của quy luật khách quan trong từng điều kiện cụ thể.
(GS Đỗ Hoàng Toàn, 1994) 6 Từ các khái niệm về hiệu quả kinh doanh trên ta có thể đưa ra một khái niệm ngắn gọn như sau: Hiệu quả kinh doanh là một phạm trù kinh tế phản ánh trình độ sử dụng các nguồn lực (lao động, thiết bị, vốn và các yếu tố khác) nhằm đạt được mục tiêu kinh doanh mà doanh nghiệp đã đề ra. Kết quả kinh doanh Hiệu quả kinh doanh = Chi phí kinh doanh Hiệu quả kinh doanh bao gồm hai mặt là hiệu quả kinh tế (phản ánh trình độ sử dụng các nguồn nhân tài, vật lực của doanh nghiệp hoặc của xã hội để đạt kết quả cao nhất với chi phí thấp nhất) và hiệu quả xã hội (phản ánh những lợi ích về mặt xã hội đạt được từ quá trình hoạt động kinh doanh), trong đó hiệu quả kinh tế có ý nghĩa quyết định. Như vậy hiệu quả kinh doanh là thước đo ngày càng trở nên quan trọng của sự tăng trưởng kinh tế và là chỗ dựa cơ bản để đánh giá việc thực hiện mục tiêu kinh tế của doanh nghiệp trong từng thời kì.2 Bản chất của hiệu quả hoạt động kinh doanh Trong nền kinh tế thị trường, lợi nhuận là mục tiêu hiệu quả quan trọng đảm bảo cho sự tồn tại và phát triển của doanh nghiệp nhưng đó không phải là chỉ tiêu toàn diện khi đánh giá hiệu quả kinh doanh thương mại. Hiệu quả thu được cao hay thấp không phải chỉ thể hiện ở chỗ lợi nhuận có được nhiều hay ít.
Xét trên gốc độ tổng thể chung, hiệu quả hoạt động kinh doanh chính là tăng năng suất lao động, tiết kiệm lao động xã hội trong quá trình trao đổi, lưu thông hàng hóa. Hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp tác động ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế - xã hội và ngược lại nên cần được đánh giá một cách toàn diện, cả về mặt định tính lẫn mặt định lượng, cả về không gian và thời gian. - Xét về mặt định tính, những nỗ lực đóng góp của doanh nghiệp vào sự nghiệp phát triển kinh tế chính là hiệu quả hoạt động kinh doanh. - Xét về mặt định lượng, hiệu quả hoạt động kinh doanh biểu hiện mối quan hệ giữa kết quả thu được và chi phí bỏ ra để thu về kết quả đó.
Đây là đại lượng được cụ thể hóa bởi một hệ thống các chỉ tiêu như doanh thu, chí phí, lợi nhuận,… 7 - Xét về mặt không gian: Khẳng định vị thế của doanh nghiệp trên thị trường, mức độ bao phủ thị trường của doanh nghiệp. - Xét về mặt thời gian: Hiệu quả hoạt động kinh doanh thường được tính cuối mỗi chu kỳ kinh doanh. Tuy nhiên hiệu quả của doanh nghiệp không chỉ là lợi ích trước mắt mà còn là trong dài hạn. Doanh nghiệp không thể tồn tại phát triển lâu dài khi hoạt động chỉ vì mục tiêu lợi nhuận mà bỏ qua lợi ích của người tiêu dùng, nhà cung cấp, bên trung gian phân phối,.3 Phân loại hiệu quả hoạt động kinh doanh a) Hiệu quả kinh doanh cá biệt và hiệu quả kinh tế - xã hội của nền kinh tế quốc dân - Hiệu quả kinh doanh cá biệt là hiệu quả kinh doanh mà mỗi doanh nghiệp thu được trong các hoạt động thương mại của mình.
Biểu hiện chung cho hiệu quả kinh doanh cá biệt đó là phần lợi nhuận mà doanh nghiệp đạt được - Hiệu quả kinh tế - xã hội là sự đóng góp của của hoạt động kinh doanh cho nền kinh tế đất nước như là việc phát triển đẩy mạnh sản xuất, đổi mới cơ cấu kinh tế, tăng năng suất lao động, tăng thu giảm chi cho ngân sách nhà nước, tích lũy đồng ngoại tệ, giải quyết việc làm, đời sống nhân dân được cải thiện,. Giữa hai hiệu quả kinh doanh cá biệt và kinh tế xã hội có mối quan hệ nguyên nhân – kết quả, tác động qua lại với nhau. Hiệu quả kinh tế xã hội chỉ đạt được trên cơ sở doanh nghiệp đạt được hiệu quả kinh doanh. Mỗi một doanh nghiệp là một bộ phận cấu thành của nền kinh tế, doanh nghiệp hoạt động hiệu quả sẽ đóng góp vào hiệu quả chung của nền kinh tế.
Mặt khác, hiệu quả của bộ máy kinh tế là tiền đề tích cực để doanh nghiệp hoạt động mang lại hiệu quả cao. Đây là mối quan hệ giữa cái chung và cái riêng, giữa bộ phận và tổng thể. Sự hiệu quả của nền kinh tế quốc dân xuất phát từ hiệu quả của mỗi doanh nghiệp và một nền kinh tế vững mạnh là môi trường thuận lợi cho các doanh nghiệp hoạt động và tiếp tục phát triển. b) Hiệu quả chi phí bộ phận và hiệu quả chi phí tổng hợp Trong những điều kiện riêng về nguồn lực, công nghệ, trình độ tổ chức, quản lý lao động, quản lý kinh doanh mà doanh nghiệp cung ứng cho xã hội những sản 8 phẩm với chi phí cá biệt nhất định và bất kỳ nhà kinh doanh nào cũng muốn tiêu thụ số lượng hàng hóa nhiều nhất.
Tuy nhiên trong quy luật thị trường, tác động rõ nét nhất là quy luật giá trị. Thị trường chỉ chấp nhận mức hao phí trung bình xã hội cần thiết để sản xuất ra một đơn vị hàng hoá sản phẩm. Quy luật giá trị đã đặt tất cả các doanh nghiệp với mức chi phí cá biệt khác nhau trên một mặt bằng trao đổi chung, đó là giá cả thị trường. Chi phí bỏ ra là chi phí lao động xã hội, nhưng đối với mỗi doanh nghiệp chi phí lao động xã hội khi tiến hành đánh giá hiệu quả hoạt động kinh doanh được thể hiện dưới dạng các chi phí khác như: giá thành, chi phí sản xuất,.
Mỗi loại chi phí này lại được phân chia chi tiết hơn. Vì vậy, để đánh giá hiệu quả kinh doanh phải kết hợp đánh giá hiệu quả của từng loại chi phí hay hiệu quả của chi phí bộ phận cùng với đánh giá hiệu quả tổng hợp của các loại chi phí trên c) Hiệu quả tương đối và hiệu quả tuyệt đối - Hiệu quả tương đối là so sánh các chỉ tiêu hiệu quả tuyệt đối của các phương án với nhau, hay có thể hiểu là mức chênh lệch của hiệu quả tuyệt đối - Hiệu quả tuyệt đối là lượng hiệu quả tính toán cho từng phương án kinh doanh cụ thể bằng cách xác định mức lợi ích thu được so với lượng chi phí bỏ ra Việc xác định hiệu quả tuyệt đối là cơ sở để xác định hiệu quả tương đối (so sánh). Tuy vậy, có những chỉ tiêu hiệu quả tương đối được xác định không phụ thuộc vào việc xác định hiệu quả tuyệt đối. Chẳng hạn, việc so sánh mức chi phí của các phương án khác nhau để chọn ra phương án có chi phí thấp nhất thực chất chỉ làsự so sánh mức chi phí của các phương án chứ không phải là việc so sánh mức hiệu quả tuyệt đối của các phương án.4 Vai trò của hiệu quả hoạt động kinh doanh - Đối với nền kinh tế: Hiệu quả của nền kinh tế quốc dân phụ thuộc rất lớnvào hiệu quả kinh doanh cá biệt của các doanh nghiệp.
Hiệu quả kinh doanh của từng doanh nghiệp tốt sẽ góp phần nâng cao hiệu quả của nền kinh tế quốc dân, tạo sự tăng trưởng về kinh tế, nâng cao mức sống xã hội và giữ vững trật tự an ninh xã hội 9 - Đối với doanh nghiệp: Việc tính toán hiệu quả hoạt động kinh doanh sẽ giúp doanh nghiệp phát hiện ra những khả năng tiềm tàng trong hoạt động kinh doanh và là công cụ cải tiến cơ chế quản lý trong kinh doanh. Dù với bất kỳ hoạt động kinh doanh nào trong các điều kiện hoạt động khác nhau mà đặc biệt kinh doanh trong cơ chế kinh tế thị trường hiện nay, sự cạnh tranh gay gắt cũng như những khả năng tiềm tàng khác chưa được phát hiện. Nhờ có hiệu quả hoạt động kinh doanh, doanh nghiệp mới tìm ra nguyên nhân, mấu chốt của các vấn đề, xác định được khả năng, điểm mạnh cũng như bất cập hạn chế còn tồn tại trong doanh nghiệp. Từ đó có thể xác định đúng đắn các mục tiêu, đưa ra những phương án kinh doanh cụ thể, các biện pháp quan trọng để phòng ngừa rủi ro nhằm cải thiện hiệu quả kinh tế cho doanh nghiệp.