CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ RỦI RO VÀ KIỂM SOÁT RỦI RO 1.1 TỔNG QUAN VỀ RỦI RO: Tại sao rủi ro lại tồn tại trong tất cả các hoạt động của doanh nghiệp? Đó là do doanh nghiệp luôn cố gắng phát triển những mô hình kinh doanh sáng tạo mang tính tiên phong, mang đến cho khách hàng những sản phẩm và dịch vụ độc đáo, tuyển dụng và duy trì Ban quản trị tốt nhất cũng như đảm bảo những chỉ số tài chính tốt. Những doanh nghiệp này sẽ tiến lên phía trước và đạt được những thành công mong muốn trên giả định môi trường kinh doanh không tồn tại những thử thách và biến đổi không ngừng. Tuy nhiên, trong môi trường kinh doanh năng động ngày nay với những thử thách và cơ hội gia tăng không ngừng thì rủi ro càng trở nên phức tạp và có thể xảy ra trong bất cứ hoạt động nào của doanh nghiệp. Việc trang bị kiến thức về rủi ro và đánh giá tác động, khả năng phát sinh của nó là điều rất cần thiết để công ty có thể ra quyết định trên cơ sở những thông tin tốt nhất và từ đó tối đa hóa khả năng hoàn thành mục tiêu đã đề ra.
Chính vì vậy, thuật ngữ rủi ro đã được đề cập từ rất sớm và gắn liền với quá trình phát triển của nền kinh tế.1 Lịch sử hình thành và phát triển của lý thuyết rủi ro: Trong quá khứ, các doanh nghiệp xem rủi ro dưới lăng kính tiêu cực, xem như một loại tai ương, thảm họa và luôn muốn loại bỏ nó. Tuy nhiên theo thời gian, những yêu cầu pháp lý đã buộc doanh nghiệp phải tập trung nguồn lực để kiểm soát rủi ro và các cổ đông cũng đánh giá cao doanh nghiệp nào kiểm soát tốt rủi ro, ngược lại, những doanh nghiệp nào kiểm soát rủi ro kém sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyết định đầu tư của các nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán. 2 1 John Haynes (1895) là một trong những người đầu tiên nghiên cứu về rủi ro. Theo ông, rủi ro là khả năng xảy ra những hư hỏng hay mất mát một cách tình cờ, còn sự kiện không chắc chắn được coi là rủi ro khi nó có những tác động xấu đến kết quả của đơn vị.
Ông cũng khẳng định rằng những nhà tư bản – người đầu tư tài sản vào đơn vị - sẽ gánh chịu rủi ro liên quan đến đơn vị. Knight (1921) thì rủi ro là sự kiện trong tương lai mà có thể đo lường được sự tác động, còn sự kiện không chắc chắn là những sự kiện mà không thể đo lường được sự tác động. Mặt khác, ông cũng cho rằng rủi ro liên quan đến tổn thất còn sự kiện không chắc chắn liên quan đến những lợi ích mà đơn vị gặp phải trong tương lai. 1 Irving Pfeffer (1956) đã tiếp tục quan điểm của Knight và theo ông thì rủi ro là sự kết hợp của các nguy hại và được đo lường bởi xác suất xảy ra, còn sự kiện không chắc chắn được đo lường bởi mức độ niềm tin.
Rủi ro là trạng thái khách quan, còn sự kiện không chắc chắn là trạng thái chủ quan. Như vậy các quan điểm về rủi ro theo thời gian đã có một sự chuyển biến to lớn: từ chỗ coi rủi ro là việc xuất hiện tổn thất một cách tình cờ đến việc dự báo rủi ro, từ chỗ coi rủi ro là những gì có thể đo lường được đến việc ý thức được những rủi ro không thể đo lường, từ chỗ chỉ xem xét tổn thất của rủi ro đến việc đánh giá lợi ích, từ việc xem xét các rủi ro riêng lẻ đến xem xét cùng lúc nhiều rủi ro… Tuy nhiên, các quan điểm trên còn chứa đựng những bất cập như quan điểm rủi ro chưa bao quát cho toàn đơn vị, rủi ro được xem xét cho từng sự kiện độc lập hoặc chỉ mới dừng lại xem xét sự tác động của nhiều sự kiện đến một mặt hoạt động của đơn vị. Để khắc phục những bất cập trên, trong Báo cáo năm 2004, Ủy ban COSO đưa ra một định nghĩa hoàn chỉnh và đầy đủ về rủi ro: “Rủi ro là khả năng một sự việc 1 James Lam, (2003), Enterprise Risk Management: From Incentives to Control. 3 có thể xảy ra và tác động đến việc hoàn thành được các mục tiêu đã đề ra của một tổ chức”.
Những điểm cần lưu ý khi xem xét định nghĩa rủi ro này: ● Một cách tổng quát, định nghĩa rủi ro liên kết các rủi ro với mục tiêu kinh doanh. Do đó, việc xác định các rủi ro của một doanh nghiệp có thể dễ dàng hơn khi các mục tiêu kinh doanh của doanh nghiệp cũng được xác định một cách rõ ràng và đầy đủ. ● Rủi ro vẫn tiếp tục tồn tại ngay cả khi doanh nghiệp có hệ thống kiểm soát tốt, nói cách khác doanh nghiệp không thể loại bỏ hoàn toàn rủi ro vì luôn tồn tại những yếu tố không chắc chắn và không tiên đoán trước được. ● Rủi ro được xác định trên hai khía cạnh là khả năng xảy ra và mức độ ảnh hưởng.
Khả năng xảy ra là xác suất rủi ro xuất hiện trong một khoảng thời gian xác định trước, thông thường là một năm, tuy nhiên khoảng thời gian này có thể được xác định cho phù hợp với tầm nhìn kế hoạch chiến lược của công ty. Tác động là mức độ mà một rủi ro sẽ ảnh hưởng đến doanh nghiệp nếu sự kiện xảy ra. ● Rủi ro bao gồm những tình huống có thể ảnh hưởng tiêu cực và vuột mất những cơ hội kinh doanh. Rủi ro không chỉ mang lại những ảnh hưởng tiêu cực mà đôi khi cũng có những tác động tích cực đến việc đạt được mục tiêu vì rủi ro luôn đi cùng với cơ hội.2 Phân loại rủi ro: Việc phân loại rủi ro đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ doanh nghiệp nhận diện được tác động liên hoàn của các rủi ro cùng loại và giúp doanh nghiệp xác định chiến lược, kế hoạch hay các hoạt động kinh doanh có thể bị ảnh hưởng.
Hiện nay chưa có một hệ thống phân loại rủi ro chuẩn nào được áp dụng đồng nhất cho tất cả loại hình doanh nghiệp, tuy nhiên nếu căn cứ vào bản chất, có thể 1 phân rủi ro thành 4 nhóm chính sau : 1 Ernst & Young (2010), The business risk report 4 Nhóm rủi ro chiến lược: là những rủi ro liên quan đến việc thiết lập chiến lược, sứ mệnh và tầm nhìn của doanh nghiệp, các vấn đề liên quan đến vốn, ngành hàng, khách hàng, đối thủ và các nhà đầu tư… Nhóm rủi ro hoạt động: là những rủi ro liên quan đến sự không đầy đủ hay những thất bại của hệ thống KSNB, của con người trong tổ chức và các hoạt động kinh doanh hàng ngày của doanh nghiệp và có tác động đến mục tiêu kinh doanh của doanh nghiệp… Nhóm rủi ro tuân thủ: là những rủi ro ảnh hưởng đến doanh nghiệp khi không tuân thủ các quy định pháp lý hiện hành cũng như các chính sách của doanh nghiệp, của Tập đoàn… Nhóm rủi ro tài chính: là những rủi ro liên quan đến tính bất ổn của thị trường và nền kinh tế mà khi xảy ra sẽ ảnh hưởng đến tài chính của doanh nghiệp. Còn nếu căn cứ vào tính kiểm soát, rủi ro có thể được chia làm hai loại: Rủi ro không kiểm soát được: là rủi ro tồn tại trong môi trường kinh doanh cụ thể và ngoài tầm kiểm soát của doanh nghiệp. Các ví dụ về rủi ro không kiểm soát được như: kinh tế không ổn định, sự thay đổi về thị hiếu người tiêu dùng, mức độ cạnh tranh gay gắt, biến động lãi suất, thiên tai, dịch bệnh… Rủi ro kiểm soát được: là rủi ro phát sinh từ việc gián đoạn quá trình hoạt động do yếu kém trong hệ thống KSNB, hệ thống thông tin và/ hoặc nhân sự. Các ví dụ về rủi ro kiểm soát được như: vượt định mức chi phí sản xuất, gián đoạn hoạt động sản xuất do máy móc bị hư, tổn hại uy tín, chậm phản hồi cho khách hàng/ chất lượng phục vụ khách hàng kém, báo cáo sai sót, bảo mật/ độ tin cậy dữ liệu kém, thiếu nhân lực có kinh nghiệm và trình độ… 1.3 Những yếu tố ảnh hưởng đến rủi ro: Những yếu tố ảnh hưởng đến rủi ro bao gồm những yếu tố từ bên ngoài và những yếu tố nội tại bên trong doanh nghiệp, có thể kể ra một số yếu tố ảnh hưởng đến rủi ro trong giai đoạn hiện nay như: 5 1 Bảng 1.1: Những yếu tố bên ngoài ảnh hưởng đến rủi ro Yếu tố ảnh hưởng đến rủi ro Rủi ro Tình hình kinh tế toàn cầu Những thay đổi của tình hình kinh tế toàn cầu có thể ảnh hưởng mạnh mẽ đến sản lượng tiêu thụ và giá bán các mặt hàng.
Một nền kinh tế suy thoái có thể gây nên rủi ro về sự sụt giảm nghiêm trọng trong nhu cầu tiêu dùng, từ đó ảnh hưởng đến sự tăng trưởng, tính thanh khoản và lợi nhuận của doanh nghiệp. Chi phí đầu vào Chi phí đầu vào cao của sắt thép, năng lượng, nguyên vật liệu thô… làm gia tăng giá thành sản xuất và do đó làm giảm nguồn lực tài chính cho các hoạt động nghiên cứu và phát triển. Nếu doanh nghiệp chuyển phần chi phí tăng cao đó cho người tiêu dùng, doanh thu sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng vì giá bán sản phẩm tăng cao. Mức độ chi tiêu của người tiêu Việc cắt giảm và trì hoãn mức độ chi tiêu của người dùng tiêu dùng trong những năm gần đây ảnh hưởng mạnh đến doanh thu của doanh nghiệp.
Ngân sách xây dựng cơ bản trong khu vực kinh tế công bị cắt giảm cũng tác động mạnh mẽ đến doanh thu và tăng trưởng của toàn bộ nền kinh tế. Cạnh tranh toàn cầu Trong nền kinh tế mở ngày nay, tính cạnh tranh ngày càng gia tăng khốc liệt giữa các doanh nghiệp trên toàn cầu vì mỗi doanh nghiệp ở mỗi quốc gia sẽ có lợi thế thương mại khác nhau (nhân công, nguồn nguyên vật liệu, công nghệ…), điều này sẽ tác động đến khả năng tồn tại của doanh nghiệp trên thương 1 Ernst & Young (2010), The business risk report 6 trường. Toàn cầu hóa Các doanh nghiệp khi phát triển đến một quy mô nhất định thì sẽ tìm cách mở rộng hoạt động ra thị trường nước ngoài.