mở đầu cho kỷ nguyên công nghiệp hóa của thế giới. Tuy nhiên, việc phát triển sản xuất công nghiệp gia tăng cùng đó kéo theo các loại mặt hàng đều khan hiếm vì nó tập trung chủ yếu vào tài sản của giới quý tộc thời kỳ đó. Trước sự độc quyền phân phối sản phẩm và sự tham lam của giới quý tộc, nông dân và người lao động đã tiến tới cảnh bần cùng thiếu thốn. Trước sức ép mạnh mẽ đó, 28 công nhân ở thị trấn Rochdale đã tụ họp lại cùng thống nhất thành lập một tổ chức để cung cấp sản phẩm với mức giá cả phù hợp cho các thành viên lẫn người tiêu dùng là nhưng nông dân và công nhân khác không thể tiếp cận đến các mặt hàng thiết yếu [19].
Họ cam kết đảm bảo quyền lợi của người tiêu dùng kết hợp với việc cung cấp cơ sở giáo dục và xã hội cho những 6 người lao động bình thường. Đây là sự xuất hiện đầu tiên của HTX trên thế giới. Theo các quan điểm sơ khai, HTX được hiểu là một tổ chức thành lập ra với mục tiêu là tập hợp các thành viên có chung nhu cầu trong sản xuất, kinh doanh và mỗi cá nhân được hưởng những thành quả mà mình làm ra, trong đó mỗi thành viên đều có quyền độc lập, tự chủ và bình đẳng với nhau trong quá trình hợp tác trên cơ sở thống nhất ý kiến từ mỗi thành viên. Nguồn lợi từ mô hình HTX được phân chia bình đẳng, và mỗi thành viên đều có nghĩa vụ, trách nhiệm với tập thể.
Từ những quan niệm cơ bản đó mà HTX đã cho thấy đây là một mô hình kinh tế rất hiệu quả. Xu hướng HTX phát triển mạnh mẽ trên toàn thế giới vào những thập niên 90 của thế kỷ 19 từ Anh, qua Mỹ rồi tới Nga, Nhật. Ngày 18/8/1995, 207 đại biểu đến từ nhiều nước trên thế giới đã nhóm họp tại London, Anh để thống nhất thành lập nên tổ chức có tên gọi là Liên minh HTX (International Cooperative Aliance – ICA). Tại đại hội ICA lần thứ 31 tại Manchester (Anh) tháng 9/1995, ICA đã định nghĩa: “HTX là tổ chức/hiệp hội tự chủ của các cá nhân liên kết với nhau một cách tự nguyện nhằm đáp ứng các nhu cầu và nguyện vọng chung về kinh tế, xã hội và văn hóa thông qua một doanh nghiệp được sở hữu chung và được kiểm soát một cách dân chủ” [14].
Đây có thể được coi là một khái niệm chính thức về HTX sau gần 200 năm hình thành và phát triển trên thế giới. Mặc dù dưới những nền tảng, nguyên tắc cơ bản chung xuyên suốt bao nhiêu năm không thay đổi, nhưng định nghĩa về HTX do ICA đề ra sẽ là một khung pháp lý trên cơ sở thống nhất để có thể áp dụng trên toàn thế giới. Tại Việt Nam, khái niệm về HTX đã được định hình từ khá sớm, chủ tịch Hồ Chí Minh là người đầu tiên đưa khái niệm HTX vào Việt Nam. Trong cuốn Đường Cách Mệnh (1927) [16], Người đã dành một chương viết về HTX, trong đó xác định rõ mục đích, cơ sở lý luận về HTX và những nội dung cơ bản về loại hình HTX.
Đây là những lý luận về HTX đã được chủ tịch Hồ Chí Minh đúc kết sau quá trình tìm hiểu, nghiên cứu và tổng hợp kinh nghiệm tư các nước tư bản đế quốc Anh, Pháp, Đức, Nhật, và cả môi trường xã hội chủ nghĩa ở Liên Bang Xô-Viết. Mặc dù những lý luận này trong bối cảnh đất nước chưa thoát khỏi ách nô lệ của thực dân nhưng nó đã định hình một tư tưởng mới trong quan điểm của chủ tịch Hồ Chí Minh, đây cũng là tư tưởng quan trọng đối với công cuộc xây dựng nền kinh tế nước Việt Nam dân chủ cộng hòa sau này. 7 Từ những quan điểm đầu tiên của chủ tịch Hồ Chí Minh, HTX Việt Nam đã lớn mạnh không ngừng trong suốt hơn 70 năm qua. Trong bối cảnh hiện nay, để thực hiện đúng đắn đường lối, chủ trương xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, việc phát triển KTTT đã trở thành thành tố tất yếu trong quá trình phát triển khách quan của đất nước.
Trong đó, Nghị quyết Hội nghị Trung ương 5 khóa IX đã chỉ ra “phát triển KTTT là con đường giải quyết mâu thuẫn giữa sản xuất nhỏ, manh mún và sản xuất hàng hóa lớn trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước” [1]. Tại Kết luận số 70-KL/TW của Bộ Chính trị về tiếp tục thực hiện Nghị quyết Trung ương 5 khóa IX về tiếp tục đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả KTTT tiếp tục khẳng định: “xác định rõ phát triển KTTT, HTX là xu thế tất yếu, là nhiệm vụ của cả hệ thống chính trị” [5]. Để cụ thể hóa những đường lối và mục tiêu của Đảng về phát triển KTTT, cốt lõi là HTX, Nhà nước đã ban hành các văn bản quy phạm pháp luật cụ thể, chi tiết nhằm tạo khuôn khổ và hành lang pháp lý cho các HTX hoạt động. Luật HTX năm 1996 ban hành ngày 20 tháng 03 năm 1996; Luật HTX năm 2003 ban hành ngày 26 tháng 11 năm 2003.
Tuy nhiên, trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng, toàn cầu hóa là xu thế tất yếu, đòi hòi các mô hình kinh tế phải luôn tích cực chuyển đổi cả hình thức lẫn tư duy, HTX đứng trước những thách thức to lớn và sự cần thiết của việc chuyển đổi mô hình HTX kiểu mới. Luật HTX năm 1996 và Luật HTX năm 2003 vẫn còn những tồn tại và hạn chế, chưa thực sự tạo được hành lang pháp lý hiệu quả, giúp các HTX kiểu mới có một cơ sở để phát huy hết được tiềm năng vốn có và hoạt động hiệu quả trong tình hình mới. Do vậy, Luật HTX năm 2012 đã ra đời, thay thế và tạo được hành lang pháp lý cụ thể, rõ ràng hơn cho HTX. Tại khoản 1 Điều 3 Luật HTX năm 2012 quy định: “HTX là tổ chức KTTT, đồng sở hữu, có tư cách pháp nhân, do ít nhất 07 thành viên tự nguyện thành lập và hợp tác tương trợ lẫn nhau trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, tạo việc làm nhằm đáp ứng nhu cầu chung của thành viên, trên cơ sở tự chủ, tự chịu trách nhiệm, bình đẳng và dân chủ trong quản lý HTX” [44].
Mặc dù HTX cũng là một tổ chức kinh tế có pháp nhân, có những điểm tương đồng với các loại hình doanh nghiệp khác. Cũng có nhiều quan điểm cho rằng HTX có thể được coi là một loại hình doanh nghiệp, trong xu thế hiện nay tư tưởng này đã xuất hiện ngày càng nhiều và kéo theo đó là một bộ phận có xu hướng doanh nghiệp hóa HTX. Tuy nhiên, về bản chất 8 HTX không thể được coi là một loại hình doanh nghiệp hay được “nhóm” với các loại hình doanh nghiệp khác bởi doanh nghiệp là tổ chức kinh tế hoạt động với mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận thì mô hình HTX không đơn thuần hoạt động vì mục tiêu lợi nhuận mà nó còn mang ý nghĩa là một tổ chức xã hội, yếu tố tương trợ giữa các thành viên và đáp ứng nhu cầu chung của các thành viên đó là khía cạnh vấn đề an sinh xã hội. Thực tiễn đã chứng minh, HTX mặc dù là một thiết chế kinh tế, song luôn mang tính chất xã hội, thu nhập từ HTX là một phần quan trọng của các xã viên, HTX cũng tạo ra được nhiều công ăn việc làm hơn cho những người có hoàn cảnh khó khăn, khó kiếm việc làm hoặc gặp những bất lợi trong cuộc sống [33].
Bên cạnh đó, HTX từ thủa ban đầu đã được hình thành dựa trên cơ sở tự nguyện đáp ứng nhu cầu chung của các thành viên trên cơ sở bình đẳng, tự chịu trách nhiệm, và dân chủ. Nó được khẳng định là một tổ chức tập thể, yếu tố tập thể, nên không thể nhận định HTX là doanh nghiệp. Nhưng phải thừa nhận, HTX hoạt động giống mô hình doanh nghiệp, vì đều có tư cách pháp nhân, tự chủ, tự chịu trách nhiệm về các nghĩa vụ tài chính trong phạm vi vốn điều lệ, vốn tích lũy và các nguồn vốn khác. Như vậy, khái niệm HTX được định nghĩa theo pháp luật hiện hành đều thừa nhận các quan điểm về HTX trên thế giới.
Theo đó, HTX là tổ chức kinh tế được hình thành trên cơ sở tự nguyện của các thành viên. Đồng thời các thành viên khi tham gia vào HTX đều bình đẳng về quyền lợi với nhau, mọi người đều có trách nhiệm và nghĩa vụ vì lợi ích tập thể đồng thời thống nhất cùng quản lý hoạt động của HTX một cách dân chủ, công bằng và minh bạch.2 Đặc điểm pháp lý của hợp tác xã Nghiên cứu cho thấy, là một thực thể kinh doanh độc lập, HTX có những đặc điểm pháp lý như sau: Thứ nhất, HTX là tổ chức KTTT có các thành viên là cá nhân, hộ gia đình và pháp nhân HTX là tổ chức KTTT cơ bản và quan trọng nhất của thành phần KTTT, tại Hội nghị Trung ương lần thứ 5 khóa IX đã chỉ ra rõ: “KTTT với nhiều hình thức hợp tác đa dạng, mà nòng cốt là HTX, dựa trên sở hữu của các thành viên và sở hữu tập thể, liên kết rộng rãi những người lao động, các hộ sản xuất, kinh doanh, các doanh nghiệp nhỏ và vừa thuộc các thành phần kinh tế, không giới hạn quy mô, lĩnh vực và địa bàn (trừ một số lĩnh vực có quy định riêng); phân phối theo lao động, theo vốn góp và mức độ tham gia dịch vụ; hoạt động 9 theo nguyên tắc tự chủ, tự chịu trách nhiệm. Thành viên KTTT bao gồm các thể nhân và pháp nhân, cả người ít vốn và nhiều vốn, cùng góp vốn và góp sức trên cơ sở tôn trọng nguyên tắc tự nguyện, bình đẳng cùng có lợi và quản lý dân chủ”[1]. Xác định HTX là nòng cốt của KTTT tức là xác định vai trò và vị trí của HTX trong nền kinh tế.
Các thành viên của HTX là các cá nhân, tổ chức sử dụng tài sản sở hữu riêng của mình hoặc họ đóng góp sức lao động vào quá trình hoạt động sản xuất, kinh doanh lấy lợi ích kinh tế làm chính bao gồm cả lợi ích cá nhân của mỗi thành viên và lợi ích tập thể của HTX.