Chương 1: Lý luận chung về hợp tác xã và quản lý, điều hành hợp tác xã Chương 2: Pháp luật hiện hành về quản lý, điều hành hợp tác xã và thực tiễn áp dụng Chương 3: Một số khuyến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật về quản lý, điều hành hợp tác xã LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 11 Chƣơng 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ HỢP TÁC XÃ VÀ QUẢN LÝ, ĐIỀU HÀNH HỢP TÁC XÃ 1.1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ HỢP TÁC XÃ 1.1 Khái niệm và các đặc trƣng của hợp tác xã Khái niệm hợp tác xã Ngay trong buổi bình minh của lịch sử loài ngƣời, con ngƣời đã biết hợp tác với nhau để cùng tồn tại, cùng lao động và cùng phát triển. Vì thế, có thể nói hợp tác là một thuộc tính cơ bản của xã hội con ngƣời, hợp tác giúp con ngƣời chế ngự thiên nhiên, tồn tại và phát triển mạnh mẽ. Hợp tác là sự kết hợp các yếu tố tinh thần và thể chất tạo ra một sức mạnh, một ý chí tập thể. Đó là sự kết hợp sức lực, trí tuệ của các cá nhân đơn lẻ lại, của các đơn vị nhỏ thành các lực lƣợng lớn hơn nhằm thực hiện một công việc mà mỗi cá nhân, mỗi đơn vị sẽ gặp khó khăn, thậm chí không thể thực hiện đƣợc nếu thiếu sự hợp tác.
Hợp tác có tính tất yếu khách quan trong đời sống xã hội cũng nhƣ trong quá trình lao động, sáng tạo của con ngƣời, nó là yếu tố thúc đẩy kinh tế phát triển. Hợp tác bắt nguồn từ tính chất xã hội, do vậy xã hội càng phát triển thì các quá trình hợp tác càng chặt chẽ về tính chất, lớn mạnh về quy mô. Có nhiều loại hợp tác trong các lĩnh vực của đời sống xã hội nhƣ: hợp tác kinh tế, hợp tác chính trị, hợp tác quân sự, hợp tác lao động, hợp tác trong và ngoài nƣớc, hợp tác ngẫu nhiên, hợp tác thƣờng xuyên, ổn định, hợp tác nhất thời… Trong các loại hợp tác này thì hợp tác kinh tế có vai trò vô cùng quan LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 12 trọng, thúc đẩy xã hội loài ngƣời phát triển, thúc đẩy kinh tế quốc gia, kinh tế tƣ nhân, kinh tế tập thể phát triển. Hợp tác kinh tế là sự kết hợp với nhau trong lĩnh vực kinh tế nhằm tạo ra một sức mạnh kinh tế lớn hơn, một ƣu thế, một khả năng tốt hơn.
Hợp tác kinh tế diễn ra trong quá trình sản xuất, kinh doanh, tiêu dùng, phân phối. Với mỗi loại hình đơn vị kinh tế sẽ có những đặc thù hợp tác khác nhau. Có rất nhiều loại hình hợp tác trong nền kinh tế tuỳ thuộc vào tính chất, kết quả của sự hợp tác, trong đó có một loại hình hợp tác kinh tế mà lịch sử ra đời, tồn tại và phát triển đã gần 160 năm, đó là hợp tác xã (HTX). HTX là loại hình kinh tế hợp tác phát triển ở trình độ cao, là một tổ chức kinh tế giống nhƣ doanh nghiệp nhƣng có những đặc thù khác các doanh nghiệp.
Liên minh HTX quốc tế (International coooperative alliance - ICA) đƣợc thành lập tháng 9 năm 1895 tại Luân Đôn - Vƣơng quốc Anh, đã định nghĩa HTX nhƣ sau: “HTX là một tổ chức tự trị của những người tự nguyện liên hiệp lại để đáp ứng các nhu cầu và nguyện vọng chung của họ về kinh tế, xã hội và văn hoá thông qua một xí nghiệp cùng sở hữu và quản lý dân chủ”. Năm 1995, định nghĩa này đƣợc hoàn thiện: “HTX dựa trên ý nghĩa tự cứu giúp mình, tự chịu trách nhiệm, bình đẳng, công bằng và đoàn kết. Theo truyền thống của những người sáng lập ra tính trung thực, cởi mở, trách nhiệm xã hội và quan tâm chăm sóc người khác”. Tổ chức lao động quốc tế (ILO) định nghĩa HTX là sự liên kết của những ngƣời đang gặp phải những khó khăn kinh tế giống nhau, tự nguyện liên kết lại trên cơ sở bình đẳng quyền lợi và nghĩa vụ, sử dụng tài sản mà họ đã chuyển giao vào HTX phù hợp với các nhu cầu chung và giải quyết những khó khăn đó chủ yếu bằng sự tự chủ, tự chịu trách nhiệm và bằng cách sử dụng các chức năng kinh doanh trong tổ chức hợp tác phục vụ cho lợi ích vật chất và tinh thần chung [14,tr.28] LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 13 Theo tinh thần các định nghĩa trên thì HTX là một tổ chức đƣợc điều chỉnh và quản lý theo Luật HTX và dựa trên nền tảng vững chắc của sự tự nguyện, liên kết, hợp tác, bình đẳng.
Căn cứ vào các cách định nghĩa về HTX trên thì Luật HTX của một số nƣớc đã cụ thể hoá rất rõ nét đƣợc tính chất, đặc điểm, các nguyên tắc của HTX, theo tinh thần chung của quốc tế và lấy đó làm nền tảng để xây dựng các phần tiếp theo của Luật HTX. Theo luật HTX của một số nƣớc nhƣ Canađa, Anh, Cộng hoà Liên bang Đức, Philipin, Inđônêxia… đều quan niệm HTX là một tổ chức kinh tế do những cá nhân, tập thể tự nguyện liên kết lại với nhau vì mục đích chung nhằm hỗ trợ, giúp đỡ lẫn nhau tiến hành công việc sản xuất, kinh doanh nhằm đạt hiệu quả cao nhất dựa trên một nguyên tắc cao nhất là bình đẳng về vai trò của các xã viên. Khái niệm HTX ở nƣớc ta cũng đƣợc định nghĩa theo rất nhiều cách khác nhau tuỳ thuộc vào thời kỳ, tính chất ngành nghề… trong thời kỳ kế hoạch hoá, vai trò của HTX đƣợc nhìn nhận dƣới góc độ xã hội, còn vai trò kinh tế rất mờ nhạt, vì vậy đã không phát huy đƣợc sức mạnh của kinh tế tập thể mà trái lại đã trở thành rào cản đối với kinh tế hộ gia đình, kinh tế tƣ nhân. Nhận thức đầy đủ về cả chức năng kinh tế lẫn chức năng xã hội của HTX trong nền kinh tế thị trƣờng, tại Điều 20 Hiến pháp năm 1992 đã ghi nhận về tổ chức kinh tế tập thể nhƣ sau: “Kinh tế tập thể do công dân góp vốn, góp sức hợp tác sản xuất kinh doanh đưọc tổ chức dưới nhiều hình thức trên nguyên tắc tự nguyện, dân chủ và cùng có lợi.
Nhà nước tạo điều kiện để củng cố và mở rộng các hợp tác xã hoạt động có hiệu quả”. Tại Điều 1 Luật HTX ngày 26/11/2003 định nghĩa HTX nhƣ sau: “Hợp tác xã là tổ chức kinh tế tập thể do các cá nhân, hộ gia đình, pháp nhân (sau đây gọi chung là xã viên) có nhu cầu, lợi ích chung, tự nguyện góp vốn, góp sức lập ra theo quy định của Luật này để phát huy sức mạnh tập thể của từng xã viên tham gia hợp tác xã, cùng giúp nhau thực hiện có hiệu quả các LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 14 hoạt động sản xuất, kinh doanh và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần, góp phần phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Hợp tác xã hoạt động như một loại hình doanh nghiệp, có tư cách pháp nhân, tự chủ, tự chịu trách nhiệm về các nghĩa vụ tài chính trong phạm vi vốn điều lệ, vốn tích luỹ và các nguồn vốn khác của hợp tác xã theo quy định của pháp luật”. Với cách định nghĩa trên ta thấy Luật HTX đã cụ thể hoá đƣợc đối tƣợng tham gia hợp tác xã (cá nhân, hộ gia đình, pháp nhân), kết hợp với nhau tạo nên một tập thể mới có sức mạnh lớn hơn nhằm thực hiện có hiệu quả hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Bên cạnh mục tiêu kinh tế, định nghĩa này cũng đã đề cập đƣợc đến mục tiêu xã hội, một đặc trƣng rất cơ bản của hợp tác xã. Các đặc trưng của HTX - Thứ nhất, HTX là một tổ chức kinh tế tập thể. Điều này đƣợc thể hiện: (1) HTX đƣợc thành lập để thực hiện các hoạt động kinh doanh, đƣợc đăng ký kinh doanh theo quy định của pháp luật; (2) Hoạt động của HTX phải hiệu quả. Để thực hiện có hiệu quả hơn hoạt động sản xuất kinh doanh, dịch vụ thì HTX phải hoạt động có lãi hơn so với hoạt động riêng lẻ của từng cá nhân hoặc tổ chức; (3) Trong thời gian tồn tại, HTX phải tiến hành các hoạt động kinh tế có cùng tính chất.
Theo mục b, khoản 2, Điều 42 Luật hợp tác xã 2003: "HTX ngừng hoạt động trong 12 tháng liền" thì sẽ bị giải thể bắt buộc. Nhƣ vậy, HTX nếu đã đăng ký ngành nghề kinh doanh thì phải hoạt động liên tục trong lĩnh vực mình đăng ký. Với vai trò là một tổ chức kinh tế, HTX tạo ra một đơn vị kinh tế mới, trong đó ngƣời lao động có công ăn việc làm, có thu nhập, thực hiện nghĩa vụ đối với Nhà nƣớc và hoạt động theo chế độ hạch toán độc lập. (4) HTX cũng thực hiện vai trò xã hội nhƣ là nơi mà các xã viên giúp đỡ lẫn nhau, hỗ trợ nhau thực hiện các mục đích kinh tế và các chính sách kinh tế, chính trị của Đảng và Nhà nƣớc.
Vai trò hỗ trợ của kinh tế tập thể đƣợc thể hiện: “Các hợp tác xã trong cơ chế LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 15 mới chủ yếu giữ vai trò hỗ trợ, dịch vụ cho các họ xã viên. Hình thức hợp tác mới với chức năng làm làm dịch vụ cho các hộ xã viên trước và sau sản xuất chú ý đến cả đầu ra và đầu vào của quá trình sản xuất” [5,tr.138] - Thứ hai, Hợp tác xã là một tổ chức kinh tế có tƣ cách pháp nhân. Đây là một đặc trƣng pháp lý nhằm phân biệt HTX với các tổ chức kinh tế khác không có tƣ cách pháp nhân. Theo các quy định hiện hành, một tổ chức muốn đƣợc công nhận là pháp nhân phải thoả mãn đầy đủ cả 4 điều kiện đƣợc quy định tại Điều 94 Bộ luật dân sự, gồm: Đƣợc thành lập hợp pháp; Có cơ cấu tổ chức chặt chẽ; Có tài sản độc lập với các cá nhân, tổ chức khác và tự chịu trách nhiệm bằng tài sản đó; Nhân danh mình tham gia vào các quan hệ pháp luật một cách độc lập.
Tất cả những điều kiện này, HTX đều đáp ứng đầy đủ: (1) Hợp tác xã đƣợc thành lập trên cơ sở đã có văn bản báo cáo với Uỷ ban nhân dân cấp xã, đƣợc đăng ký kinh doanh theo quy định của pháp luật tại các Phòng đăng ký kinh doanh cấp tỉnh hoặc cấp huyện.