CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ĐẤU THẦU VÀ CÁC CHỈ TIÊU VỀ HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG ĐẤU THẦU CỦA DOANH NGHIỆP 1.1 Tổng quan về Đấu thầu 1. Khái niệm về Đấu thầu Có rất nhiều khái niệm khác nhau về đấu thầu (mua sắm công-Public Procurement, mua sắm chính phủ-Government Procurement). - Trên thế giới Trên thực tế đã tồn tại một số thuật ngữ về đấu thầu trong các văn bản pháp quy khác nhau. Tuy nhiên, bản chất của "đấu thầu" dù đươc quy định dưới dạng Quy chế hay Luật cũng đều sử dụng một thuật ngữ có xuất xứ từ tiếng Anh là "Procurement" (nghĩa là mua sắm).
Như vậy, tuy gọi là Quy chế Đấu thầu, Luật Đấu thầu nhưng bản chất là Quy chế Mua sắm (Procurement Regulation) hoặc Luật Mua sắm (Law on Procurement). Trong cuốn “Mua sắm công: Nguyên tắc, phân loại và các hình thức”, tác giả Jorge Lynch định nghĩa “Đấu thầu là một quá trình bao gồm mọi hành động kể từ giai đoan nhận diện và lên kế hoạch cho một nhu cầu mua sắm cho tới khi trao hợp đồng”. Theo quy định của Luật mẫu của Ủy ban Luật Thương mai quốc tế của Liên hiêp q̣ uốc (UNCITRAL) về đấu thầu hàng hóa, xây lắp và dịch vụ, đấu thầu đươc định nghĩa như sau: “Đấu thầu là tiến hành mua sắm hàng hóa, xây lắp và dịch vụ theo một cách nào đó”. Tương tự, Điều 33- Bộ Luật Công chính của Cộng hòa Pháp quy định: “Đấu thầu là thủ tuc cơ quan nhà nước lựa chọn hồ sơ dự thầu thuận lợi nhất về mặt kinh tế mà không cần tiến hành đàm phán, căn cứ vào những tiêu chí khách quan đã đươc thông báo trước đó cho nhà thầu… Đấu thầu gồm đấu thầu rộng rãi và đấu thầu hạn chế….
Theo quan điểm của Trung tâm mua sắm công của Hoa kỳ thì khái niệm Đấu thầu được hiểu theo nghĩa “Đấu thầu canh tranh là quá trình lựa chọn ra một nhà thầu trúng thầu từ nhiều nhà thầu cùng tham gia cạnh tranh với nhau một cách công bằng, các nhà thầu đủ điều kiện đều có cơ hội tham gia dự thầu và sẽ có cơ hội trúng thầu công bằng với các nhà thầu khác. Các nhà thầu sẽ đưa ra đề xuất tốt nhất của họ và cạnh tranh công ḅ ằng 5 cho một dự án cụ thể. Đấu thầu cạnh tranh tạo ra một môi trường minh bạch, cởi mở và công bằng”. Trong Hiệp định mua sắm chính phủ (MSCP) của Tổ chức thương mại thể giới (Hiệp định GPA/WTO) và Chương MSCP trong Hiệp định thương mại tự do giữa Việt Nam và Liên mình châu Âu (EVFTA), khái niệm Đấu thầu được định nghĩa “là quá trình một cơ quan mua sắm, được liệt kê trong Bản chào mở cửa thị trường, được quyền sử dụng hoặc mua hàng hóa hoặc dịch vụ vì mục đích công và không nhằm mục đích bán hay bán lại mang tính thương mại hoặc sử dụng trong việc sản xuất hoặc cung ứng hàng hóa hoặc dịch vụ vì mục đích bán hay bán lại mang tính thương mại.” - Ở Việt Nam Theo Từ điển tiếng Việt (Viện Ngôn ngữ học xuất bản năm 1998) thì khái niệm Đấu thầu được hiểu là việc “Đo độ công khai, ai nhận làm, nhận bán với điều kiện tốt nhất thì được giáo cho làm hoặc được bán hàng ( đây là một cách thức, phương pháp để lựa chọn nhà thầu thực hiện dự án, công trình xây dựng).
Với quang điểm như vậy, thì đấu thầu được hiểu với ý nghĩa như là một sự ganh đua (cạnh tranh) để được thực hiện một công việc, một yêu cầu nào đó do bên mời thầu đưa ra. Ở Việt Nam, theo Quy chế Đấu thầu (ban hành kèm theo Nghị định số 88/1999/NĐ-CP ngày 01/09/1999 của Chính phủ) thì “đấu thầu” là quá trình lữa chọn nhà thầu đáp ứng các yêu cầu của bên mời thầu (khoản 1 Điều 3). Trong Luật Đấu thầu số 61/2005/QH13 được ban hành ngày 29/11/2005, đấu thầu là quá trình lựa chọn nhà thầu đáp ứng các yêu cầu của bên mời thầu để thực hiện gói thầu thuộc các dự án quy định tại Điều 1 của Luật này trên cở sở bảo đảm tính cạnh tranh, công bằng, mình bạch và hiệu quả kinh tế (khoản 2 Điều 4). Trong Luật Đấu thầu số 43/2013/QH13 được ban hành ngày 26/11/2013, khái niệm đấu thầu được định nghĩa như sau: “Đấu thầu là quá trình lựa chọn nhà thầu để ký kết và thực hiện hợp đồng cung cấp dịch vụ tư vấn, dịch vụ phi tư vấn, mua sắm hàng hóa, xây lắp; lựa chọn nhà đầu tư để ký kết và thực hiện hợp đồng dự án đầu tư theo hình thức đối tác công tư, dự án có sử dụng đất trên cơ sở đảm bảo cạnh tranh, công bằng, mình bạch và hiệu quả kinh tế” (Điều 4).
6 Qua các định nghĩa trên, chúng ta thấy được bản chất của đấu thầu (mua sắm công) chính là hoạt động mua bán mặc dù định nghĩa ban đầu có phần giới hạn ở chỗ chỉ hoạt động mua bán trong công trình xây dựng. Đấu thầu chính là một hoạt động mua bán đặc biệt trong đó người mua (thường gọi là bên mời thầu) có quyền lựa chọn cho mình người bán (hay còn gọi là nhà thầu) tốt nhất một cách công khai theo một quy trình nhất định. Trong đấu thầu, ta thấy nổi bật lên tính cạnh tranh của những nhà thầu tham dự thầu hay những người bán. Trước đây, khi nền kinh tế Việt Nam còn ở trong chế độ bao cấp, người bán chỉ sản xuất và bán những gì mình có mà không có quan tâm đến nhu cầu của người mua, do đó, người mua không có quyền được lựa chọn cho mình những hàng hóa phù hợp.
Chỉ đến khi nền kinh tế Việt Nam chuyển sang nền kinh tế thị trường định hướng XHCN thì tính cạnh tranh xuất hiện, khái niệm về đấu thầu cũng dần được hình thành và được chấp nhận như một điều tất yếu khách quan. Đặc điểm trong Đấu thầu Đặc điểm thứ nhất: Cạnh tranh cao, số lượng người bán tham dự đông. Bất cứ hoạt động mua bán nào cũng là sự lựa chọn của người mua và người bán. Tuy nhiên, sự lựa chọn trong hoạt động đấu thầu đặc biệt ở chỗ, người mua sẽ đưa ra yêu cầu và tổ chức một “cuộc thi” để những người bán nào có khả năng tới tham dự và cạnh tranh với nhau.
Đấu thầu là quá trình mua bán phức tạp, tất cả những người tham gia phải tuân theo một quy trình gồm nhiều bước được quy định bởi một chính phủ hay một tổ chức nào đó. Vì vậy, số lượng người bán tham dự trong hoạt động đấu thầu lớn hơn hẳn các hoạt động mua bán khác. Đặc điểm thứ hai: Hàng hóa trong hoạt động đấu thầu thường có giá trị lớn, số lượng nhiều hoặc có yêu cầu khắt khe về kỹ thuật. Để có thể tổ chức một “cuộc thi” cho nhiều người bán tham dự thì thông thường, người mua phải đem lại lợi ích cho họ bằng đơn đặt hàng với số lượng lớn hoặc giá trị hàng hóa cao trong tương lai.
Hoặc một lý do khác khiến người mua buộc phải tổ chức đấu thầu là nếu áp dụng hình thức mua bán thông thường, họ sẽ rất khó tìm 7 kiếm những người bán có thể cung cấp những hàng hóa hay dịch vụ có yêu cầu đặc biệt về kỹ thuật. Khi tổ chức đấu thầu, người mua đăng yêu cầu trên các phương tiện thông tin đại chúng để người bán hàng phù hợp sẽ tìm đến mình. Đặc điểm thứ ba: Trong đấu thầu có nhiều mức giá khác nhau mà các bên tham gia phải phân biệt được. Ban đầu, bên mời thầu đưa ra một mức ngân sách có thể để người bán dựa vào đó giới thiệu những sản phẩm đạt đủ yêu cầu với mức giá thấp hơn hoặc bằng mức ngân sách.
Mức ngân sách không phải là giá mua, nó là giá trần của sản phẩm thường gọi là giá gói thầu. Mỗi người bán sẽ đưa ra các mức giá khác nhau theo khả năng của mình. Mức giá cuối cùng của sản phẩm sẽ là mức giá của nhà thầu trúng thầu và được đưa vào ký kết hợp đồng chính thức. Đặc điểm thứ tư: Đối tượng mua sắm trong đấu thầu thường chưa xác định chính thức.
Bên mua đưa ra yêu cầu về sản phẩm dựa theo nhu cầu của mình nhưng họ không chỉ định rõ ràng sản phẩm đó phải là của nơi nào sản xuất, thương hiệu gì,…Bên dự thầu sẽ dựa vào những yêu cầu đó để xây dựng phương án cung cấp sản phẩm cụ thể. Đối tượng mua sắm chỉ được xác định khi hoạt động đấu thầu kết thúc. Đặc điểm thứ năm: Trong đấu thầu và thực hiện hợp đồng có rất nhiều các khoản đặt cọc. Thông thường, trong mua bán, người ta hay sử dụng việc đặt cọc để đảm bảo cho việc mua hàng và người mua là người chi trả các khoản đặt cọc.
Tuy nhiên, khi tham gia đấu thầu, các nhà thầu tức là người bán phải thực hiện nhiều lần đặt cọc khác nhau trong cả quá trình tham dự đấu thầu và thực hiện hợp đồng như bảo đảm dự thầu, bảo đảm thực hiện hợp đồng, bảo đảm tạm ứng vốn. Vì việc tổ chức đấu thầu diễn ra phức tạp và đòi hỏi khá nhiều chi phí như lập hồ sơ mời thầu, thành lập tổ chuyên gia đấu thầu, tổ thẩm định, tổ chức lễ mở thầu và để đảm bảo việc tham dự thầu và thực hiện hợp đồng của nhà thầu là nghiêm túc, có trách nhiệm, … nên những khoản đặt cọc này nhằm đảm bảo cho cuộc thầu thành công và bên mời thầu không bị thiệt khi nhà thầu bỏ cuộc giữa chừng. 8 Đặc điểm thứ sáu: Tiêu chí lựa chọn Trong hoạt động đấu thầu, tiêu chí lựa chọn quan trọng nhất là kỹ thuật, chất lượng và tiến độ. Trong các hoạt động mua sắm khác, đôi khi tiêu chí lựa chọn là giá cả, mối quan hệ,.tùy theo mục tiêu hướng tới của các bên tham gia.
Nhưng trong đấu thầu, kỹ thuật, chất lượng, tiến độ là tiêu chí tiên quyết cho mọi đánh giá. Vì bên mời thầu luôn đưa ra mức giá trần cho nhà thầu nên giá cả không phải là yếu tố quan tâm đầu tiên và duy nhất, chỉ cần nhỏ hơn và bằng mức giá trần cho phép. Tất cả các hồ sơ dự thầu đều được đánh giá kỹ càng về kỹ thuật, chất lượng, tiến độ, những nhà thầu nào vượt qua được yêu cầu kỹ thuật, chất lượng, tiến độ mới xem xét tới giá cả. Như vậy, bản thân hoạt động đấu thầu đã thể hiện chất lượng của hoạt động mua bán trao đổi.