Chương 1: Cơ sở lý luận của việc sử dụng trò chơi dân gian nhằm nâng cao hiệu quả hình thành biểu tượng số lượng cho trẻ 5 – 6 tuổi. Chương 2: Cơ sở thực tiễn của việc sử dụng trò chơi dân gian nhằm nâng cao hiệu quả hình thành biểu tượng số lượng cho trẻ 5 – 6 tuổi. Đề xuất và thực nghiệm cách thức sử dụng trò chơi dân gian nhằm nâng cao hiệu quả hình thành biểu tượng số lượng cho trẻ 5 – 6 tuổi. Kết luận và kiến nghị Tài liệu tham khảo Phụ lục 6 Phần 2.
NỘI DUNG NGHIÊN CỨU Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC SỬ DỤNG TRÒ CHƠI DÂN GIAN NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ HÌNH THÀNH BIỂU TƢỢNG SỐ LƢỢNG CHO TRẺ 5 – 6 TUỔI 1. Một số khái niệm liên quan đến đề tài nghiên cứu 1. Khái niệm về biểu tượng số lượng 1. Khái niệm biểu tượng Biểu tượng (BT) là một khái niệm, một phạm trù được nhiều nhà khoa học quan tâm và nghiên cứu.
Đứng ở mỗi góc độ, quan điểm khác nhau mà có những định nghĩa khác nhau về biểu tượng: Theo quan điểm của Triết học duy vật biện chứng thì “Biểu tượng là hình ảnh của khách thể đã được tri giác còn lưu lại trong bộ óc con người và do một tác động nào đó được tái hiện, nhớ lại” [22]. Theo từ điển Tâm lý học, “Biểu tượng là hình ảnh của các vật thể, cảnh tượng và sự xuất hiện trên cơ sở nhớ lại hay tưởng tượng. Khác với tri giác, biểu tượng có thể mang tính khái quát. Nếu tri giác chỉ liên quan đến hiện tại thì biểu tượng liên quan đến cả quá khứ và tương lai” [24].
Theo từ điển Tiếng Việt, “Biểu tượng là hình ảnh tượng trưng, hình ảnh của nhận thức, cao hơn cảm giác, cho ta hình ảnh của sự vật còn giữ lại trong đầu óc khi tác dụng của sự vật vào các giác quan đã chấm dứt” [23]. Như vậy “Biểu tượng là những hình ảnh của sự vật hiện tượng trong thế giới xung quanh, được hình thành trên cơ sở các cảm giác và tri giác đã xảy ra trước đó, được lưu giữ lại trong ý thức hay là hình ảnh mới được hình thành trên cơ sở những hình ảnh đã có từ trước”. Khái niệm số lượng Là một danh từ, “Số lượng là con số biểu thị sự có nhiều hay có ít” [23]. Ví dụ: Số lượng trẻ, số lượng hoa, số lượng con vật… Số lượng là khái niệm chỉ số phần tử có trong một tập hợp tại một không gian và thời điểm xác định.
Khái niệm số lượng có liên quan đến tập hợp, số lượng là một trong những thuộc tính đặc trưng của tập hợp, bất kỳ một tập hợp 7 nào cũng xác định độ lớn (số lượng) nhất định của nó, dù là phần tử thuần nhất hay không thuần nhất [tr8, 25]. Khái niệm biểu tượng số lượng Từ định nghĩa về biểu tượng và số lượng, ta có thể hiểu “Biểu tượng số lượng là những hình ảnh, kiến thức về con số được lưu lại trong trí óc của mỗi người sau khi sự tác động của sự vật vào giác quan của con người đã chấm dứt”. Biểu tượng số lượng là những hình ảnh về đặc trưng số lượng của các tập hợp còn lưu lại và được tái hiện trong óc của ta khi các tập hợp ấy không còn lưu lại được ta tri giác trực tiếp không còn tác động vào các giác quan của ta như trước. BTSL bao gồm: Biểu tượng về số lượng (đếm số lượng trong một nhóm vật), biểu tượng về mối liên hệ số lượng (so sánh số lượng của hai nhóm đối tượng), biểu tượng về mối quan hệ số lượng (so sánh số lượng hơn kém bao nhiêu đơn vị) [tr9, 25].
Khái niệm về trò chơi, trò chơi dân gian 1. Khái niệm trò chơi Là một danh từ, trò chơi là hoạt động bày ra để vui chơi, giải trí, không có mục đích gì khác [23]. Ví dụ: trò chơi dân gian, trò chơi vận động… Trong quan niệm dân gian: Trò chơi là phương tiện phát triển toàn diện nhân cách và là hình thức tổ chức cuộc sống của trẻ, trò chơi là hoạt động giúp trẻ tái tạo lại các hoạt động của người lớn và các quan hệ giữa họ nhằm giúp họ nhận thức đồ vật và nhận thức xã hội. Qua trò chơi, các phẩm chất trí tuệ, đạo đức, tình cảm thẫm mỹ được hình thành và phát triển.
“Trò chơi được coi là một phương tiện giáo dục trẻ một cách nhẹ nhàng thích thú và hữu hiệu” [tr17, 13]. Khái niệm trò chơi dân gian Trò chơi dân gian là những trò chơi được nhân dân sáng tác lưu truyền tự nhiên, rộng rãi trong dân gian, là một trong những hình thức sinh hoạt văn hóa dân gian của mỗi dân tộc [tr 9, 16]. Trò chơi dân gian xuất hiện gắn liền với các hoạt động văn hóa và tín ngư ng của con người thời tiền sử và sơ sử. Xuất phát từ những hành động mang tính 8 chất thần bí, cầu ước, phù yểm ma thuật, hay những hành vi mô phỏng các hoạt động săn bắn và trồng trọt, những nghi thức đó được thể chế dần để trở thành nghi thức tôn giáo trong hệ thống tín ngư ng phồn thực.
Cùng với sự phát triển của xã hội, nhiều nghi thức tôn giáo mất dần ý nghĩa linh thiêng, chỉ còn giữ lại mục đích vui chơi giải trí cho cộng đồng. Vì vậy, các trò chơi dân gian phần lớn gắn với hội làng diễn ra vào mùa xuân, mùa thu của chu kỳ sản xuất nông nghiệp. Trò chơi dân gian là một bộ phận của các hoạt động lao động sản xuất, tôn giáo và hoạt động văn hóa xã hội. Vì vậy, khi nghiên cứu và giới thiệu trò chơi dân gian sẽ làm sống lại không khí sinh hoạt cộng đồng của người xưa, quay lại những cội nguồn xuất phát của văn hóa nhân loại.
Đặc điểm phát triển biểu tƣợng số lƣợng của trẻ mầm non nói chung và trẻ 5 - 6 tuổi nói riêng So với trẻ ở độ tuổi nhỏ hơn trẻ 5 – 6 tuổi đã có nét nổi bật trong việc tiếp nhận các BTSL. Cụ thể như sau: Trẻ đã có khả năng phân tích chính xác các đối tượng trong nhóm, các nhóm nhỏ trong nhóm lớn, khái quát được một nhóm lớn gồm nhiều nhóm nhỏ và ngược lại, nhóm nhỏ có thể gộp lại để tạo thành một nhóm lớn. Khi đánh giá độ lớn của các tập hợp, trẻ 5 – 6 tuổi ít bị ảnh hưởng của các yếu tố như màu sắc, kích thước, vị trí sắp đặt các phần tử của tập hợp. Trẻ rất có hứng thú đếm và phần lớn nắm được trình tự của các số từ 1 đến 10.
Trẻ biết thiết lập tương ứng 1:1 trong quá trình đếm. Bên cạnh đó, trẻ còn bắt đầu hiểu con số là chỉ số cho số lượng phần tử của tập hợp, không phụ thuộc vào đặc điểm, tính chất cũng như cách sắp đặt của chúng trong không gian. Lứa tuổi này cũng là lứa tuổi trẻ bắt đầu nắm được trình tự các số trong dãy số tự nhiên, điều này cho thấy trẻ bắt đầu nắm được mối quan hệ thuận nghịch giữa các số liền kề của dãy số tự nhiên, từ đó dần dần trẻ hiểu quy luật thành lập dãy số tự nhiên. Kỹ năng đếm của trẻ cũng thuần thục hơn, trẻ không chỉ đếm đúng số lượng các nhóm vật mà còn đếm đúng cả số lượng các âm thanh và các động tác, qua đó trẻ hiểu sâu sắc hơn vai trò của số kết quả.
Mặt khác, trẻ còn có thể đếm xuôi, đếm ngược các số trong phạm vi 10. Trẻ hiểu rằng mỗi con số không chỉ được diễn đạt bằng lời nói mà còn 9 có thể viết được. Trẻ nhận biết được các số từ 1 đến 10, biết sử dụng chúng để biểu thị số lượng các nhóm, đối tượng cũng như nhận ra số lượng của nhóm qua con số biểu thị nó. Quá trình dạy học nhằm hình thành biểu tƣợng số lƣợng cho trẻ 5 - 6 tuổi 1.
Nội dung hình thành biểu tượng số lượng cho trẻ 5 - 6 tuổi Trẻ 5 – 6 tuổi đã có những phát triển nhất định so với các độ tuổi nhỏ hơn về kỹ năng cũng như nhận thức. Để hình thành biểu tượng số lượng cho trẻ ở độ tuổi này, giáo viên cần tiến hành các nội dung cơ bản sau: - Cho trẻ luyện tập cách so sánh số lượng của 2 nhóm đối tượng trong phạm vi 10 và nhiều hơn bằng cách xếp tương ứng 1 : 1. - Dạy trẻ sắp xếp 3 nhóm đối tượng theo sự tăng hay giảm dần về số lượng của các nhóm và sử dụng các từ: nhiều nhất, ít hơn, ít nhất… - Tiếp tục dạy trẻ phép đếm xác định số lượng trong phạm vi 10 và đếm theo khả năng của trẻ. Dạy trẻ gộp 2 nhóm đối tượng lại và đếm chúng.
- Dạy trẻ nhận biết các con số chỉ số lượng và con số chỉ thứ tự trong phạm vi 10, nắm được mối quan hệ liền kề thuộc dãy số tự nhiên. - Cho trẻ làm quen với các phép biến đổi số lượng và mối quan hệ số lượng đơn giản như: thêm, bớt, chia các nhóm có số lượng đối tượng trong phạm vi 10 thành 2 phần theo các cách khác nhau. Quá trình hình thành biểu tượng số lượng cho trẻ 5 - 6 tuổi Quá trình hình thành biểu tượng số lượng cho trẻ mầm non là quá trình cung cấp cho trẻ hệ thống các kiến thức về số lượng, kỹ năng chính xác trong hoạt động đếm số lượng, tách, gộp, thêm và bớt số lượng; góp phần hình thành cho trẻ những kỹ năng như chú ý lắng nghe, tích cực ghi nhớ, giơ tay phát biểu, thực hiện nhiệm vụ được giao trong thời gian quy định. Quá trình này được tổ chức theo hai hình thức đó là học trong hoạt động học toán có chủ đích (tiết học toán) và học trong hoạt động học toán không có chủ đích (ở mọi lúc, mọi nơi).
Trong quá trình này, trẻ giữ vai trò chủ thể của hoạt động và giáo viên là người thiết kế, tổ chức, hướng dẫn trẻ hoạt động. 10 Quá trình hình thành BTSL cho trẻ 5 – 6 tuổi được tiến hành theo các giai đoạn sau: + Giai đoạn 1: Tích lũy BTSL cho trẻ (được diễn ra ở mọi lúc, mọi nơi). + Giai đoạn 2: Dạy trên hoạt động học có chủ đích được diễn ra theo các hoạt động cụ thể sau: * Hoạt động 1: Ôn luyện những kiến thức, kỹ năng đã học làm cơ sở cho việc học những kiến thức, kỹ năng mới.