Sự Lệch Chuẩn Đạo Đức Công Vụ Ở Cán Bộ, Công Chức Trong Điều Kiện Kinh Tế Thị Trường Ở Việt Nam

Luận án tiến sĩ phân tích sự lệch chuẩn đạo đức công vụ của cán bộ công chức trong bối cảnh kinh tế thị trường tại Việt Nam hiện nay.

• Tác giả: Lê Thị Nam An
• Người hướng dẫn: TS. Trần Sỹ Dương
• Trường học: Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử
• Đề tài: Nâng Cao Đạo Đức Công Vụ Trong Thời Kỳ Kinh Tế Thị Trường Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Các công trình nghiên cứu liên quan đến công vụ, đạo đức công vụ, sự lệch chuẩn đạo đức công vụ
• 1.2. Các công trình nghiên cứu liên quan đến thực trạng lệch chuẩn đạo đức công vụ ở một bộ phận cán bộ, công chức trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay và giải pháp khắc phục
• 1.3. Giá trị khoa học của các công trình đã tổng quan có liên quan đến đề tài và những vấn đề luận án cần tiếp tục giải quyết
• 2. Chương 2: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ SỰ LỆCH CHUẨN ĐẠO ĐỨC CÔNG VỤ Ở MỘT BỘ PHẬN CÁN BỘ, CÔNG CHỨC TRONG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG Ở VIỆT NAM
• 2.1. Một số khái niệm cơ bản liên quan đến đề tài luận án
• 2.2. Sự lệch chuẩn đạo đức công vụ ở một bộ phận cán bộ, công chức Việt Nam trong điều kiện kinh tế thị trường - khái niệm, tiêu chí đánh giá
• 3. Chương 3: SỰ LỆCH CHUẨN ĐẠO ĐỨC CÔNG VỤ Ở MỘT BỘ PHẬN CÁN BỘ, CÔNG CHỨC TRONG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG Ở VIỆT NAM HIỆN NAY - THỰC TRẠNG VÀ NGUYÊN NHÂN
• 3.1. Thực trạng lệch chuẩn đạo đức công vụ ở một bộ phận cán bộ, công chức trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay
• 3.2. Nguyên nhân của thực trạng sự lệch chuẩn đạo đức công vụ ở một bộ phận cán bộ, công chức hiện nay
• 4. Chương 4: MỘT SỐ GIẢI PHÁP CHỦ YẾU KHẮC PHỤC SỰ LỆCH CHUẨN ĐẠO ĐỨC CÔNG VỤ Ở MỘT BỘ PHẬN CÁN BỘ, CÔNG CHỨC TRONG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 4.1. Hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa nhằm khắc phục mặt trái của nền kinh tế thị trường tác động đến đạo đức công vụ
• 4.2. Đổi mới, nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác cán bộ, xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức ngang tầm nhiệm vụ
• 4.3. Nâng cao hiệu quả giáo dục chính trị, tư tưởng, đạo đức, lối sống cho cán bộ, công chức Việt Nam hiện nay
• 4.4. Nâng cao ý thức tự rèn luyện đạo đức công vụ của cán bộ, công chức
• 4.5. Mở rộng dân chủ, phát huy vai trò của nhân dân, coi dư luận xã hội, truyền thông, báo chí là một kênh thông tin để ngăn ngừa, điều chỉnh, khắc phục lệch chuẩn đạo đức công vụ
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đạo Đức Công Vụ Trong Kinh Tế Thị Trường

Trong bối cảnh kinh tế thị trường phát triển mạnh mẽ ở Việt Nam, vấn đề đạo đức công vụ trở nên vô cùng quan trọng. Đạo đức công vụ được xem là nền tảng, là hạt nhân của nhân cách cán bộ, công chức (CB, CC). Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nhấn mạnh rằng người cách mạng phải có đạo đức cách mạng. Đảng ta coi trọng cả đức và tài, trong đó đức là gốc. Hiện nay, việc xây dựng Đảng về đạo đức, đề cao trách nhiệm nêu gương, ý thức tự giác tu dưỡng của CB, đảng viên, nhất là cán bộ lãnh đạo là yếu tố then chốt. Tuy nhiên, vẫn còn tình trạng một số CB, CC suy thoái đạo đức, vi phạm đạo đức công vụ gây ảnh hưởng xấu đến xã hội. Việc nâng cao đạo đức công vụ là nhiệm vụ cấp thiết để xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, phục vụ nhân dân. Theo tác giả Lê Thị Nam An trong luận án tiến sĩ của mình, 'Sự lệch chuẩn đạo đức công vụ ở một bộ phận cán bộ, công chức trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay', việc nghiên cứu vấn đề này một cách hệ thống là cần thiết.

1.1. Khái niệm và vai trò của đạo đức công vụ

Trong cấu trúc nhân cách của con người nói chung, CB, CC nói riêng, thành tố đạo đức đóng vai trò quan trọng. Đạo đức được xem là nền tảng, là hạt nhân, là yếu tố “chưng cất” của nhân cách con người. Việc xây dựng và củng cố phẩm chất đạo đức cho CB, CC là yếu tố quyết định sự thành công của công cuộc đổi mới và phát triển đất nước. Chính vì vậy, không ngừng nâng cao văn hóa công sở và trách nhiệm công vụ của mỗi cá nhân là vô cùng cần thiết. Vai trò của đạo đức công vụ thể hiện ở việc định hướng hành vi, thái độ của CB, CC, đảm bảo sự liêm chính, minh bạch và hiệu quả công vụ.

1.2. Tác động của kinh tế thị trường đến đạo đức công vụ

Kinh tế thị trường mang lại nhiều cơ hội phát triển nhưng cũng tạo ra những thách thức đối với đạo đức công vụ. Mặt trái của kinh tế thị trường như chạy theo lợi nhuận, cạnh tranh không lành mạnh, cám dỗ vật chất có thể làm xói mòn phẩm chất đạo đức của CB, CC. Việc hội nhập kinh tế quốc tế cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về chuẩn mực đạo đức và đạo đức nghề nghiệp trong quản lý nhà nước và cải cách hành chính. Do đó, cần có những giải pháp đồng bộ để hạn chế những tác động tiêu cực của kinh tế thị trường đến đạo đức công vụ.

II. Thực Trạng Lệch Chuẩn Đạo Đức Công Vụ Hiện Nay

Mặc dù phần lớn CB, CC có lập trường tư tưởng vững vàng, kiên định chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, có đạo đức, lối sống giản dị, gương mẫu, có ý thức tổ chức kỷ luật, luôn tu dưỡng, rèn luyện, trình độ, năng lực được nâng lên, phấn đấu, hoàn thành nhiệm vụ. Vẫn còn không ít CB, CC làm việc thiếu tính chuyên nghiệp, ý thức tổ chức kỷ luật không cao, ý thức, tinh thần trách nhiệm phục vụ nhân dân thấp, không tích cực phòng, chống tham nhũng. Đặc biệt một số CB, CC vi phạm các quy định về bảo vệ bí mật Đảng, Nhà nước đến mức phải kỷ luật, xử lý hình sự. Tình trạng này ảnh hưởng đến uy tín của Đảng, Nhà nước và gây bức xúc trong dư luận xã hội. Cần phải có những giải pháp mạnh mẽ để khắc phục tình trạng này.

2.1. Biểu hiện cụ thể của sự lệch chuẩn đạo đức công vụ

Sự lệch chuẩn đạo đức công vụ thể hiện qua nhiều hành vi tiêu cực như tham nhũng, lãng phí, cửa quyền, hách dịch, vô cảm trước khó khăn của người dân. Một số CB, CC lợi dụng chức vụ, quyền hạn để trục lợi cá nhân, gây thất thoát tài sản của nhà nước. Tình trạng thiếu trách nhiệm, kỷ luật công vụ kém cũng là một biểu hiện của sự lệch chuẩn đạo đức công vụ. Việc này không chỉ gây thiệt hại về kinh tế mà còn làm suy giảm lòng tin của nhân dân vào chế độ.

2.2. Nguyên nhân dẫn đến sự lệch chuẩn đạo đức công vụ

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến sự lệch chuẩn đạo đức công vụ, bao gồm: Sự tác động tiêu cực của kinh tế thị trường, hệ thống pháp luật chưa hoàn thiện, cơ chế kiểm tra, giám sát chưa hiệu quả, công tác giáo dục đạo đức chưa được coi trọng đúng mức. Bên cạnh đó, môi trường làm việc thiếu minh bạch, công bằng xã hội bị xâm phạm, kiểm soát quyền lực chưa chặt chẽ cũng là những yếu tố làm gia tăng tình trạng lệch chuẩn đạo đức công vụ. Cần phải có những giải pháp đồng bộ để giải quyết những nguyên nhân này.

III. Giải Pháp Nâng Cao Đạo Đức Công Vụ Thời Kinh Tế Thị Trường

Để khắc phục tình trạng lệch chuẩn đạo đức công vụ và nâng cao chất lượng đội ngũ CB, CC, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Các giải pháp này phải tập trung vào việc hoàn thiện thể chế, nâng cao chất lượng công tác cán bộ, tăng cường giáo dục đạo đức, phát huy vai trò của nhân dân trong giám sát và kiểm tra. Đồng thời, cần có những biện pháp xử lý nghiêm minh đối với những hành vi vi phạm đạo đức công vụ, tạo môi trường làm việc liêm chính, minh bạch và hiệu quả. Đảng ta cũng cần xây dựng và hoàn thiện hơn nữa hệ thống pháp luật về đạo đức công vụ, lấy đó làm cơ sở để răn đe, giáo dục.

3.1. Hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

Việc hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là yếu tố quan trọng để hạn chế những tác động tiêu cực đến đạo đức công vụ. Cần xây dựng môi trường cạnh tranh lành mạnh, đảm bảo công bằng xã hội, tăng cường quản lý nhà nước đối với các hoạt động kinh tế. Đồng thời, cần có những chính sách hỗ trợ người nghèo, giảm thiểu khoảng cách giàu nghèo, tạo điều kiện cho mọi người có cơ hội phát triển.

3.2. Đổi mới và nâng cao chất lượng công tác cán bộ

Công tác cán bộ đóng vai trò then chốt trong việc xây dựng đội ngũ CB, CC có phẩm chất đạo đức tốt. Cần đổi mới quy trình tuyển dụng, đánh giá, bổ nhiệm cán bộ, đảm bảo lựa chọn được những người có đủ đức, đủ tài. Đồng thời, cần có cơ chế khuyến khích cán bộ làm việc sáng tạo, hiệu quả, tận tâm phục vụ nhân dân. Việc xử lý nghiêm minh những cán bộ vi phạm đạo đức công vụ cũng là một biện pháp quan trọng để răn đe và giáo dục.

3.3. Nâng cao hiệu quả giáo dục chính trị tư tưởng đạo đức

Giáo dục chính trị, tư tưởng, đạo đức là nhiệm vụ thường xuyên và quan trọng trong công tác xây dựng Đảng. Cần đổi mới nội dung và phương pháp giáo dục, làm cho CB, CC thấm nhuần tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức cách mạng. Đồng thời, cần tăng cường giáo dục về pháp luật, nâng cao ý thức chấp hành pháp luật của CB, CC. Việc xây dựng văn hóa công sở lành mạnh, văn minh cũng góp phần quan trọng vào việc nâng cao đạo đức công vụ.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu về Đạo Đức Công Vụ

Các nghiên cứu về đạo đức công vụ không chỉ có giá trị lý luận mà còn có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các chính sách, quy định nhằm nâng cao đạo đức công vụ, phòng chống tham nhũng. Đồng thời, có thể sử dụng để xây dựng chương trình đào tạo, bồi dưỡng đạo đức nghề nghiệp cho CB, CC. Việc tổng kết, đánh giá các mô hình tốt, cách làm hay trong việc nâng cao đạo đức công vụ cũng là một việc làm cần thiết để nhân rộng trong toàn hệ thống.

4.1. Xây dựng bộ quy tắc ứng xử chuẩn mực cho cán bộ công chức

Việc xây dựng và ban hành bộ quy tắc ứng xử chuẩn mực cho CB, CC là một trong những giải pháp quan trọng để nâng cao đạo đức công vụ. Bộ quy tắc ứng xử cần cụ thể hóa các chuẩn mực đạo đức, quy định rõ những việc nên làm và không nên làm. Đồng thời, cần có cơ chế giám sát, kiểm tra việc thực hiện bộ quy tắc ứng xử, đảm bảo tính nghiêm minh và hiệu quả.

4.2. Tăng cường kiểm tra giám sát và xử lý vi phạm

Công tác kiểm tra, giám sát đóng vai trò quan trọng trong việc phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm đạo đức công vụ. Cần tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng, phát huy vai trò của nhân dân trong giám sát. Việc xử lý nghiêm minh các hành vi vi phạm, không có vùng cấm, không có ngoại lệ sẽ tạo sức răn đe lớn, góp phần làm trong sạch bộ máy nhà nước.

V. Kết Luận Triển Vọng Nâng Cao Đạo Đức Công Vụ Việt Nam

Nâng cao đạo đức công vụ là một quá trình lâu dài và phức tạp, đòi hỏi sự nỗ lực của toàn Đảng, toàn dân. Tuy nhiên, với quyết tâm chính trị cao, với những giải pháp đồng bộ và hiệu quả, chúng ta hoàn toàn có thể xây dựng được một đội ngũ CB, CC có phẩm chất đạo đức tốt, tận tâm phục vụ nhân dân. Điều này không chỉ góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước mà còn củng cố niềm tin của nhân dân vào chế độ. Tương lai của đạo đức công vụ Việt Nam nằm ở sự chuyển biến nhận thức và hành động của mỗi CB, CC, sự tham gia tích cực của nhân dân và sự lãnh đạo sáng suốt của Đảng.

5.1. Vai trò của đạo đức công vụ trong phát triển bền vững

Đạo đức công vụ không chỉ là vấn đề nội tại của bộ máy nhà nước mà còn có vai trò quan trọng trong sự phát triển bền vững của đất nước. Một đội ngũ CB, CC có đạo đức tốt sẽ góp phần xây dựng môi trường kinh doanh lành mạnh, thu hút đầu tư, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Đồng thời, sẽ đảm bảo công bằng xã hội, bảo vệ môi trường, tạo điều kiện cho mọi người có cuộc sống tốt đẹp hơn. Vì vậy, cần phải coi trọng việc nâng cao đạo đức công vụ như một nhiệm vụ chiến lược, lâu dài.

5.2. Hội nhập kinh tế và yêu cầu về đạo đức công vụ

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, yêu cầu về đạo đức công vụ càng trở nên cấp thiết. Các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới đòi hỏi Việt Nam phải có một bộ máy hành chính minh bạch, hiệu quả, liêm chính. Nếu không đáp ứng được yêu cầu này, Việt Nam sẽ gặp nhiều khó khăn trong việc cạnh tranh và tận dụng các cơ hội do hội nhập kinh tế mang lại. Do đó, cần phải đẩy mạnh cải cách hành chính, nâng cao năng lực và phẩm chất đạo đức của CB, CC để đáp ứng yêu cầu của hội nhập kinh tế.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đề tài luận án tiến sĩ "Sự lệch chuẩn đạo đức công vụ ở một bộ phận cán bộ, công chức trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Lê Thị Nam An tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, thuộc chuyên ngành Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, mã số 922 90 02, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Trần Sỹ Phán và TS. Trần Sỹ Dương vào năm 2022.

Về tính cấp thiết, tác giả khẳng định trong cấu trúc nhân cách của con người nói chung và người cán bộ, công chức nói riêng, đạo đức giữ vai trò là "nền tảng", "hạt nhân", là yếu tố "chưng cất". Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ rõ người cách mạng phải có đạo đức cách mạng, nếu không có đạo đức cách mạng thì dù tài giỏi đến đâu cũng không thể lãnh đạo được nhân dân. Quán triệt tư tưởng đó, Đảng Cộng sản Việt Nam luôn coi trọng cả đức và tài trong công tác cán bộ, lấy đức làm gốc. Tại Hội nghị lần thứ tư Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII, Đảng nhấn mạnh yêu cầu xây dựng Đảng về đạo đức, đề cao trách nhiệm nêu gương và ý thức tự giác tu dưỡng, rèn luyện của cán bộ, đảng viên, đặc biệt là người đứng đầu. Bên cạnh đại đa số cán bộ, công chức giữ vững bản lĩnh chính trị, kiên định chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, nếp sống giản dị, hoàn thành nhiệm vụ, thực tiễn vẫn ghi nhận một bộ phận cán bộ, công chức thiếu tính chuyên nghiệp, ý thức tổ chức kỷ luật chưa cao, tinh thần trách nhiệm phục vụ nhân dân thấp, thiếu tích cực trong phòng chống tham nhũng, lãng phí; một số trường hợp vi phạm quy định bảo vệ bí mật của Đảng và Nhà nước đến mức bị xử lý kỷ luật hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng khẳng định một bộ phận cán bộ, đảng viên, công chức suy thoái đạo đức, lối sống và vi phạm đạo đức công vụ.

Về khoảng trống nghiên cứu, tác giả chỉ ra rằng mặc dù đạo đức công vụ là chủ đề thu hút sự quan tâm của nhiều nhà khoa học và nhà quản lý với nhiều bài báo và sách chuyên khảo, song đến thời điểm thực hiện đề tài, chưa có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống về sự lệch chuẩn đạo đức công vụ đặt trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.

Mục đích nghiên cứu của luận án là trên cơ sở làm sáng tỏ các vấn đề lý luận và thực trạng sự lệch chuẩn đạo đức công vụ của một bộ phận cán bộ, công chức trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam, luận án đề xuất một số giải pháp chủ yếu để ngăn chặn, hạn chế, khắc phục lệch chuẩn đạo đức công vụ ở một bộ phận cán bộ, công chức ở nước ta hiện nay.

Để đạt được mục đích trên, luận án xác định bốn nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Thứ nhất, tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án.
2. Thứ hai, làm sáng tỏ một số vấn đề lý luận về sự lệch chuẩn đạo đức công vụ trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay.
3. Thứ ba, phân tích thực trạng sự lệch chuẩn đạo đức công vụ ở một bộ phận cán bộ, công chức trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay và nguyên nhân của thực trạng.
4. Thứ tư, đề xuất một số giải pháp chủ yếu nhằm ngăn chặn, hạn chế, khắc phục sự lệch chuẩn đạo đức công vụ ở một bộ phận cán bộ, công chức trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là sự lệch chuẩn đạo đức công vụ ở một bộ phận cán bộ, công chức trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam.

Phạm vi nghiên cứu được xác định cụ thể trên ba phương diện:

• Phạm vi thời gian: Từ năm 2001 đến nay (năm 2022). Mốc năm 2001 được lựa chọn do Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Đảng chính thức xác định mô hình kinh tế tổng quát của Việt Nam trong thời kỳ quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội là nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, tạo cơ sở phân tích sự lệch chuẩn đạo đức công vụ.
• Phạm vi không gian: Trên phạm vi toàn quốc.
• Phạm vi khảo sát nội dung: Luận án tập trung phân tích thực trạng sự lệch chuẩn đạo đức công vụ theo chiều hướng tiêu cực của cán bộ, công chức trong lĩnh vực dân sự.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trong Chương 1, tác giả đã hệ thống hóa và phân tích dung lượng lớn tài liệu học thuật theo ba nhóm vấn đề chính:

Nhóm thứ nhất bao gồm các nghiên cứu về công vụ, đạo đức công vụ và chuẩn mực đạo đức công vụ:

• Về công vụ: Cuốn Thuật ngữ Hành chính của Học viện Hành chính Quốc gia (biên soạn dựa theo công trình của Đại học Stellenbosch, Nam Phi, 1995) tiếp cận công vụ từ góc độ hoạt động của bộ máy hành chính nhà nước. Thân Minh Quế (2017) trong Đạo đức công vụ của cán bộ, công chức, viên chức hiện nay và Ngô Thành Can (2013) trong Đạo đức công chức trong thực thi công vụ xác định công vụ là hoạt động mang tính quyền lực - pháp lý do công chức thực thi nhân danh nhà nước, sử dụng ngân sách nhà nước nhằm phục vụ xã hội và nhân dân.
• Về đạo đức công vụ: Đỗ Thị Ngọc Lan (2012) trong cuốn Nghiên cứu, so sánh quy định về đạo đức công vụ của một số quốc gia và Việt Nam nêu ba thành tố cấu thành quy tắc ứng xử (giá trị cốt lõi, nguyên tắc đạo đức công vụ và quy tắc ứng xử cụ thể). Nguyễn Chí Mỳ (2002) nghiên cứu sự biến đổi của thang giá trị đạo đức trong nền kinh tế thị trường với việc xây dựng đạo đức mới cho cán bộ quản lý; Nguyễn Thế Kiệt (2007) và Trần Văn Phòng (2008) phân tích tiêu chuẩn đạo đức của cán bộ lãnh đạo chính trị. Trần Quốc Hải (2016), Lưu Kiếm Thanh (2006) và Bùi Huy Tùng (2010) bàn về việc thể chế hóa các chuẩn mực đạo đức vào luật công vụ. Cao Minh Công (2009, 2011) nhấn mạnh cơ chế tự điều chỉnh bằng lương tâm; Trần Anh Tuấn (2011) gắn chuẩn mực với tiêu chuẩn năng lực công chức. Nhóm tác giả Minh Hoàng, Thu Hường, An Nhiên, Khôi Nguyên và Tâm Thành (2015) khảo sát nền công vụ Cộng hòa Liên bang Đức; Phạm Nhẫn (2011) gắn đạo đức công vụ với cải cách hành chính; Trung Sơn (2014) dẫn chứng thực tiễn Trung Quốc xử lý tham nhũng. Nghiên cứu của Bùi Đình Phong (2012) và Trương Quỳnh Hoa (2013) phân tích tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức công vụ; Trương Quốc Chính (2014) và Nguyễn Tiến Hiệp (2012, 2013, 2015, 2017) phân tích các yếu tố tác động và mối liên hệ với dân chủ, pháp luật, kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Các công trình cấp Bộ của Trần Sỹ Phán (2010), Vũ Văn Điệp (2011), Hồ Trọng Hoài và cộng sự (2014), Bùi Thị Long (2013), Trần Thị Hạnh (2016), Trần Thị Thu Hường (2018) cùng luận án của Hứa Thị Kiều Hoa (2016) cung cấp cơ sở dữ liệu về thực trạng và giáo dục đạo đức công vụ.
• Về chuẩn mực đạo đức công vụ: Nguyễn Tiến Trung (2010) khái quát các giá trị cần, kiệm, liêm, chính; Hoàng Chí Bảo (2008) làm rõ lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh; Đặng Khắc Ánh (2013) nêu sáu chuẩn mực đạo đức công vụ; Trương Quỳnh Hoa (2013) nêu bốn chuẩn mực và năm phẩm chất người lãnh đạo; Nguyễn Minh Tuấn (2009) phân tích kết cấu chuẩn mực đạo đức xã hội, đạo đức cách mạng và đạo đức ngành nghề.

Nhóm thứ hai gồm các nghiên cứu về sự lệch chuẩn đạo đức công vụ và tác động của kinh tế thị trường:

• Đỗ Huy (1998) phân tích hiện tượng "khoán chui", "khoán 10", "khoán 100" trong nông nghiệp thời kỳ bao cấp như một dạng "lệch chuẩn trưởng thành", đồng thời phân loại lệch chuẩn thành lệch chuẩn tích cực và lệch chuẩn suy thoái. Ngô Thành Can (2012) phân chia lệch chuẩn hành vi thành lệch chuẩn thụ động (do nhận thức sai) và chủ động (cố ý làm trái), phân tích bốn nhóm nguyên nhân dẫn đến vi phạm. Trần Sỹ Phán (2013) định nghĩa lệch chuẩn đạo đức công vụ là sự sai lệch về ý thức, hành vi và quan hệ đạo đức so với khuôn mẫu chuẩn mực. Trần Sỹ Dương (2016) và Nguyễn Chí Mỳ (2017) nhận diện các biểu hiện suy thoái của cán bộ, đảng viên từ Đại hội VI đến Đại hội XII.
• Về tác động của kinh tế thị trường: Vũ Văn Gầu (2002) chỉ ra tính hai mặt của kinh tế thị trường; Nguyễn Trọng Chuẩn (2009) cảnh báo tàn dư bao cấp và quan hệ xin - cho; Trần Văn Bính (2004) chỉ ra sự tha hóa riêng của cán bộ có chức quyền; Nguyễn Thị Thanh Huyền (2013) phân tích hiện tượng sùng bái đồng tiền và thương mại hóa xã hội.

Nhóm thứ ba gồm các nghiên cứu về thực trạng và giải pháp khắc phục:

• Nguyễn Quốc Sửu (2010) và Cao Minh Công (2011) dẫn chứng các vụ án tham nhũng lớn tại Hải Phòng, Đề án 112, tượng đài Điện Biên Phủ, tập đoàn Vinashin. Lý Thị Huệ và Đặng Văn Luận (2013) phân tích thực trạng tham nhũng vặt, chạy chọt, quan liêu, vô cảm. Các tác giả Đặng Khắc Ánh (2013), Nguyễn Duy Hạnh (2010), Nguyễn Tiến Hiệp (2012, 2013) đề xuất các giải pháp hoàn thiện thể chế, kiểm soát thu nhập, nâng cao hiệu quả thanh tra, kiểm tra và giáo dục đạo đức cách mạng.

Về vị trí và khoảng trống giải quyết: Kế thừa các kết quả nghiên cứu đi trước, luận án xác định vị trí nghiên cứu chuyên biệt dưới góc độ triết học đạo đức (duy vật biện chứng và duy vật lịch sử). Luận án giải quyết khoảng trống học thuật: xem xét sự lệch chuẩn đạo đức công vụ theo chiều hướng tiêu cực một cách có hệ thống, gắn chủ thể công vụ với toàn bộ hệ thống chính trị Việt Nam (gồm cơ quan Đảng, Nhà nước và tổ chức chính trị - xã hội theo quy định của Luật Cán bộ, công chức), và đặt sự tha hóa, lệch chuẩn đó trong mối liên hệ trực tiếp với sự vận động của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam từ năm 2001 đến nay.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án được triển khai dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử của triết học Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức cách mạng, cùng hệ thống các văn kiện, chủ trương, nghị quyết của Đảng Cộng sản Việt Nam về xây dựng Đảng, chỉnh đốn Đảng, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và chuẩn mực đạo đức cán bộ, công chức.

Về khung phân tích và khái niệm: Tác giả vận dụng quan điểm của Ph. Ăng-ghen cho rằng các quan niệm đạo đức của con người rút cuộc đều bắt nguồn từ các quan hệ kinh tế hiện thực, từ điều kiện sản xuất và trao đổi của xã hội. Luận án định vị đạo đức công vụ là một bộ phận của đạo đức xã hội và là một dạng đạo đức nghề nghiệp đặc thù gắn liền với quyền lực công. Tác giả phân tích ranh giới giữa chuẩn mực đạo đức và chuẩn mực pháp luật: pháp luật điều chỉnh bằng quyền lực cưỡng chế của nhà nước (đạo đức tối thiểu), trong khi đạo đức công vụ điều chỉnh thông qua niềm tin nội tâm, lương tâm cá nhân và sự giám sát của dư luận xã hội (pháp luật tối đa). Khung đánh giá sự lệch chuẩn đạo đức công vụ được xây dựng dựa trên sự đối chiếu hành vi thực tế của cán bộ, công chức với các chuẩn mực đạo đức công vụ đã được xác lập trong hệ thống thể chế và chuẩn mực xã hội thừa nhận.

Về phương pháp nghiên cứu: Luận án là công trình nghiên cứu định tính, sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu khoa học chuyên ngành:

• Phương pháp luận duy vật biện chứng: Được vận dụng làm hạt nhân phương pháp luận để nhận diện bản chất sự lệch chuẩn đạo đức công vụ, xem xét sự tha hóa đạo đức trong mối quan hệ biện chứng với sự biến đổi của cơ sở kinh tế thị trường và sự vận hành của kiến trúc thượng tầng chính trị.
• Phương pháp lịch sử và lôgíc: Sử dụng nhằm tái hiện sự biến đổi chuẩn mực đạo đức công vụ qua các thời kỳ phát triển kinh tế (từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung, quan liêu, bao cấp sang kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa), bảo đảm tính hệ thống từ nguồn gốc, lý luận, thực trạng đến giải pháp.
• Phương pháp phân tích và tổng hợp: Sử dụng để phân tích các khái niệm, quy định pháp luật (Luật Cán bộ, công chức, các nghị định, quyết định, quy tắc ứng xử chuyên ngành), tổng hợp các quan điểm học thuật và xây dựng hệ thống giải pháp.
• Phương pháp thống kê: Được sử dụng ở Chương 1 và Chương 3 để tập hợp, so sánh các công trình nghiên cứu liên quan, đồng thời tổng hợp các dữ liệu thực tế về quy mô đội ngũ cán bộ, biên chế công chức, thiệt hại kinh tế và tỷ lệ các vụ án tham nhũng được công bố.
• Phương pháp dự báo khoa học: Được sử dụng chủ yếu tại Chương 4 để đưa ra các định hướng giải pháp phòng ngừa, hạn chế sự lệch chuẩn phù hợp với xu thế phát triển kinh tế - xã hội.

Nguồn tư liệu của luận án bao gồm các Văn kiện Đại hội Đảng (từ Đại hội VI đến Đại hội XIII), Nghị quyết Hội nghị Trung ương 7 khóa XII, Nghị quyết Hội nghị Trung ương 4 khóa XIII; các văn bản quy phạm pháp luật (Hiến pháp, Luật Cán bộ, công chức, Nghị định 112/2020/NĐ-CP); các quy tắc ứng xử của Bộ Tư pháp (Quyết định 2659/QĐ-BTP năm 2012), Bộ Nội vụ (Quyết định 758/QĐ-BNV năm 2021), Thanh tra Chính phủ (Thông tư 01/2021/TT-TTCP năm 2021), Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam (Quyết định 11/QĐ-HHNH năm 2019); các số liệu báo cáo của Chính phủ, Bộ Nội vụ và các công trình khoa học đã xuất bản.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Chương này dành cho việc phân loại, phân tích toàn diện các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế liên quan đến đề tài theo ba nhóm: công vụ - đạo đức công vụ - chuẩn mực đạo đức công vụ; sự lệch chuẩn đạo đức công vụ và tác động của kinh tế thị trường; thực trạng lệch chuẩn và giải pháp khắc phục.

Luận án ghi nhận các số liệu thực tế được các công trình trước công bố về vi phạm đạo đức công vụ và tham nhũng. Điển hình, nghiên cứu của Cao Minh Công chỉ ra thiệt hại do tham nhũng gây ra từ tháng 8/2010 đến hết tháng 7/2011 lên tới 11.400 tỷ đồng, trong đó tội tham ô chiếm 50% số vụ và 45% số bị can, tội lạm dụng chức vụ quyền hạn chiếm đoạt tài sản trên 15% số vụ và 13% số bị can. Tác giả Nguyễn Quốc Sửu liệt kê các vụ án tham nhũng nghiêm trọng minh chứng cho sự xuống cấp đạo đức công vụ như: vụ đất công tại Hải Phòng, dự án Quán Nam (Hải Phòng), sai phạm tại Đề án 112 (Đề án tin học hóa quản lý hành chính nhà nước), vụ "rút ruột" công trình Tượng đài Chiến thắng Điện Biên Phủ, và vụ án tại Tập đoàn Công nghiệp Tàu thủy Việt Nam (Vinashin) để lại khoản nợ 80.000 tỷ đồng. Tác giả Trung Sơn dẫn số liệu năm 2013 tại Trung Quốc với 3.657 vụ tham nhũng bị xử lý, trong đó 1.481 vụ liên quan đến việc không làm tròn nhiệm vụ và lạm dụng quyền lực. Tổng hợp các công trình này, luận án chỉ ra các kết quả đã đạt được và khẳng định tính cần thiết phải tiếp tục nghiên cứu vấn đề lệch chuẩn đạo đức công vụ dưới góc độ triết học Mác - Lênin.

Chương 2: Một số vấn đề lý luận về sự lệch chuẩn đạo đức công vụ ở một bộ phận cán bộ, công chức trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam

Chương 2 tập trung xây dựng hệ thống khái niệm, phạm trù khoa học và tiêu chí đánh giá sự lệch chuẩn.

• Khái niệm công vụ: Xuất phát từ đặc thù thể chế chính trị Việt Nam nơi Đảng Cộng sản lãnh đạo toàn diện và là một bộ phận của hệ thống chính trị, tác giả khẳng định công vụ ở Việt Nam không chỉ bó hẹp trong bộ máy hành chính nhà nước mà bao gồm cả hoạt động của đội ngũ làm việc trong các cơ quan của Đảng và tổ chức chính trị - xã hội. Tác giả định nghĩa: "Công vụ là những hoạt động mang tính quyền lực - pháp lý nhằm hiện thực hóa các chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước và đảm bảo ổn định và phát triển xã hội, đảm bảo thực hiện các quyền lợi hợp pháp của nhân dân, được thi hành bởi đội ngũ cán bộ, công chức trong các tổ chức Đảng, Nhà nước, các tổ chức chính trị - xã hội". Năm yếu tố cốt lõi của công vụ gồm: phạm vi công vụ nói chung; chủ thể là cán bộ, công chức; nội dung là thực thi đường lối của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước; mục đích phục vụ nhà nước, nhân dân và xã hội; nguồn kinh phí bảo đảm từ ngân sách nhà nước.
• Cán bộ, công chức và nguyên tắc công vụ: Cán bộ, công chức là những người được tuyển chọn, bổ nhiệm dựa trên tiêu chuẩn chuyên môn, nghiệp vụ và đạo đức công vụ, hưởng lương từ ngân sách. Điều 3 Luật Cán bộ, công chức xác lập 5 nguyên tắc thi hành công vụ: (1) Tuân thủ Hiến pháp và pháp luật; (2) Bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, công dân; (3) Công khai, minh bạch, đúng thẩm quyền và có sự kiểm tra, giám sát; (4) Bảo đảm tính hệ thống, thống nhất, liên tục, thông suốt và hiệu quả; (5) Bảo đảm thứ bậc hành chính và phối hợp chặt chẽ.
• Hoạt động thực thi quyền lực trong kinh tế thị trường có 4 đặc điểm: chịu sự điều chỉnh của nhiều chuẩn mực trong đó đạo đức có thế mạnh điều chỉnh từ lương tâm; đặt ra yêu cầu cao trong xử lý quan hệ giữa trách nhiệm, nghĩa vụ và hưởng thụ; đòi hỏi tiết chế quyền lực để không rơi vào lạm quyền, chủ nghĩa cá nhân; đặt ra yêu cầu xử lý quan hệ giữa cơ chế và lợi ích, lợi ích cá nhân và lợi ích xã hội, giữa cái thiện và cái ác.
• Khái niệm đạo đức công vụ: Luận án định nghĩa: "Đạo đức công vụ là một dạng đạo đức xã hội, đạo đức nghề nghiệp bao gồm các nguyên tắc, quy tắc, chuẩn mực ứng xử nhằm điều chỉnh thái độ, hành vi, cách ứng xử của cán bộ, công chức trong khi thi hành công vụ, được thực hiện bởi niềm tin cá nhân, lương tâm và dư luận xã hội". Sáu đặc điểm của đạo đức công vụ: là dạng đạo đức nghề nghiệp; là dạng đạo đức xã hội; nội dung gồm nguyên tắc, quy tắc, chuẩn mực; thực hiện bởi niềm tin cá nhân, lương tâm công vụ và dư luận xã hội; vừa có tính khái quát vừa có tính cụ thể; đề cao tính chuẩn mực.
• Tiêu chí đánh giá sự lệch chuẩn đạo đức công vụ: Lệch chuẩn đạo đức công vụ là sự sai lệch, chệch hướng về ý thức, hành vi và quan hệ đạo đức của cán bộ, công chức so với các chuẩn mực đạo đức công vụ đã được xác lập, biểu hiện qua việc vi phạm nguyên tắc công vụ, lạm dụng quyền lực công mưu lợi riêng, thái độ vô cảm, sách nhiễu dân và suy thoái phẩm chất đạo đức cá nhân, đạo đức công dân.

Bảng tổng hợp các số liệu thực tế được trích dẫn trong văn bản luận án:

Nội dung / Chỉ số ghi nhận	Số liệu cụ thể trong văn bản	Nguồn dữ liệu trong luận án
Số người hưởng lương hoặc phụ cấp từ ngân sách nhà nước (tính đến năm 2021)	2.209.000 người (lực lượng viên chức chiếm đông nhất với gần 1,79 triệu người)	Báo cáo dẫn chiếu tại trang 34
Tổng biên chế công chức hưởng lương từ ngân sách phê duyệt ngày 22/9/2022	256.685 người (khối cơ quan, tổ chức hành chính nhà nước chiếm 247.000; chưa tính Công an, Quốc phòng, cấp xã)	Quyết định của Thủ tướng Chính phủ, trang 34
Thiệt hại do tội phạm tham nhũng (từ 8/2010 đến 7/2011)	11.400 tỷ đồng; tội tham ô chiếm 50% số vụ và 45% số bị can; lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm 15% số vụ và 13% số bị can	Công trình của Cao Minh Công, trang 24
Thiệt hại kinh tế tại vụ án Vinashin	Món nợ 80.000 tỷ đồng cho quốc gia	Bài viết của Nguyễn Quốc Sửu, trang 24
Xử lý tham nhũng tại Trung Quốc (năm 2013)	3.657 vụ bị xử lý; 1.481 vụ liên quan đến không làm tròn nhiệm vụ, lạm dụng quyền lực	Bài viết của Trung Sơn, trang 12

Chương 3: Sự lệch chuẩn đạo đức công vụ ở một bộ phận cán bộ, công chức trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay - Thực trạng và nguyên nhân

Chương 3 luận giải thực trạng và nguyên nhân sự lệch chuẩn đạo đức công vụ:

• Về thực trạng lệch chuẩn: Tác giả chỉ ra các biểu hiện suy thoái theo chiều hướng tiêu cực trong đội ngũ cán bộ, công chức dân sự từ năm 2001 đến nay. Biểu hiện rõ nét là tình trạng tham nhũng, lãng phí và nạn tham nhũng "vặt" trong giải quyết thủ tục hành chính; bệnh quan liêu, vô cảm, hách dịch, coi thường dân, biến quan hệ phục vụ thành quan hệ cai trị kiểu cũ; tình trạng chạy chức, chạy quyền, chạy biên chế, chạy vị trí công tác; việc lợi dụng sơ hở trong quy định pháp luật để ban hành chính sách cục bộ, tùy tiện ưu ái doanh nghiệp thân hữu, triển khai các dự án gây hại môi trường sống; sự phai nhạt lý tưởng chính trị, vi phạm nguyên tắc tập trung dân chủ, gây mất đoàn kết nội bộ, bè phái, lợi ích nhóm; vi phạm quy định bảo vệ bí mật của Đảng và Nhà nước.
• Về nguyên nhân:
  • Nguyên nhân khách quan: Tác động từ mặt trái của nền kinh tế thị trường, nơi giá trị đồng tiền chi phối quan hệ xã hội, kích thích chủ nghĩa vị kỷ cực đoan; sự thiếu đồng bộ, kẽ hở trong hệ thống thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và pháp luật quản lý kinh tế, tài chính, đất đai; di sản tiêu cực kéo dài từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung, quan liêu, bao cấp, đặc biệt là cơ chế xin - cho và thói quen dựa dẫm quan hệ thân quen.
  • Nguyên nhân chủ quan: Sự suy giảm ý thức tu dưỡng, rèn luyện của bản thân cán bộ, công chức, không giữ được lương tâm nghề nghiệp trước cám dỗ vật chất; công tác cán bộ ở một số khâu (tuyển chọn, quy hoạch, bổ nhiệm, đánh giá) còn buông lỏng, chưa lấy hiệu quả công việc và đạo đức làm thước đo thực chất; công tác kiểm tra, giám sát, thanh tra công vụ chưa đủ chặt chẽ; việc thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở còn mang tính hình thức; công tác giáo dục chính trị, tư tưởng, đạo đức chưa đạt hiệu quả thực tế.

Chương 4: Một số giải pháp chủ yếu khắc phục sự lệch chuẩn đạo đức công vụ ở một bộ phận cán bộ, công chức trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay

Chương 4 đề xuất hệ thống năm nhóm giải pháp đồng bộ:

• 4.1. Hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa nhằm khắc phục mặt trái của nền kinh tế thị trường tác động đến đạo đức công vụ: Tập trung hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về quản lý kinh tế, tài chính công, đất đai, mua sắm công; xóa bỏ triệt để cơ chế xin - cho; bảo đảm tính công khai, minh bạch nhằm loại bỏ các kẽ hở dẫn đến hành vi vụ lợi, sách nhiễu.
• 4.2. Đổi mới, nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác cán bộ, xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức ngang tầm nhiệm vụ: Thực hiện nghiêm túc Nghị quyết Hội nghị Trung ương 7 khóa XII; đổi mới toàn diện các khâu tuyển dụng, bố trí, bổ nhiệm, đánh giá cán bộ dựa trên năng lực và đạo đức công vụ; cải cách chế độ tiền lương và chính sách đãi ngộ nhằm bảo đảm đời sống vật chất cho công chức; thiết lập cơ chế kiểm soát chặt chẽ thu nhập và tài sản của cán bộ.
• 4.3. Nâng cao hiệu quả giáo dục chính trị, tư tưởng, đạo đức, lối sống cho cán bộ, công chức Việt Nam hiện nay: Đẩy mạnh việc học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh; bồi dưỡng tinh thần cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư; nâng cao ý thức phụng sự Tổ quốc, phục vụ nhân dân và tinh thần thượng tôn pháp luật.
• 4.4. Nâng cao ý thức tự rèn luyện đạo đức công vụ của cán bộ, công chức: Kích hoạt cơ chế tự điều chỉnh bằng lương tâm và trách nhiệm cá nhân; đề cao tinh thần tự phê bình và phê bình, văn hóa hổ thẹn khi không hoàn thành phận sự hoặc có hành vi lệch chuẩn; phát huy vai trò nêu gương của cán bộ lãnh đạo, người đứng đầu.
• 4.5. Mở rộng dân chủ, phát huy vai trò của nhân dân, coi dư luận xã hội, truyền thông, báo chí là một kênh thông tin để ngăn ngừa, điều chỉnh, khắc phục lệch chuẩn đạo đức công vụ: Thực thi nghiêm chỉnh quy chế dân chủ cơ sở; tạo cơ chế thuận lợi, an toàn để nhân dân thực hiện quyền giám sát; khai thác thông tin từ báo chí, truyền thông và dư luận xã hội để kịp thời phát hiện, xử lý nghiêm minh các sai phạm đạo đức công vụ.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án đã đạt được những kết quả nghiên cứu cụ thể gắn với các đóng góp mới được công bố:

• Về lý luận: Luận án làm sáng tỏ các vấn đề lý luận về sự lệch chuẩn đạo đức công vụ ở một bộ phận cán bộ, công chức theo chiều hướng tiêu cực trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay; xác định nội hàm khái niệm công vụ bao quát toàn bộ hệ thống chính trị; hệ thống hóa sáu đặc điểm của đạo đức công vụ và làm rõ các tiêu chí đánh giá cùng các biểu hiện của sự lệch chuẩn đạo đức công vụ.
• Về thực tiễn: Luận án chỉ ra thực trạng lệch chuẩn đạo đức công vụ theo xu hướng tiêu cực ở một bộ phận cán bộ, công chức trong điều kiện kinh tế thị trường từ năm 2001 đến nay; phân tích hệ thống nguyên nhân khách quan và chủ quan dẫn tới thực trạng này.
• Kiến nghị, giải pháp: Luận án đề xuất hệ thống năm nhóm giải pháp chủ yếu, có tính đồng bộ nhằm ngăn chặn, hạn chế và khắc phục sự lệch chuẩn đạo đức công vụ, kết hợp giữa đổi mới thể chế kinh tế, hoàn thiện công tác cán bộ, giáo dục tư tưởng, phát huy tự rèn luyện và mở rộng giám sát dân chủ.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về hạn chế, luận án xác định phạm vi khảo sát tập trung chủ yếu vào thực trạng lệch chuẩn đạo đức công vụ theo chiều hướng tiêu cực của đội ngũ cán bộ, công chức trong khu vực dân sự, không đi sâu khảo sát lực lượng vũ trang (Bộ Công an, Bộ Quốc phòng) và công chức cấp xã. Do tiếp cận dưới góc độ triết học đạo đức, luận án không tiến hành các khảo sát xã hội học định lượng diện rộng về tỷ lệ sai phạm của từng ngạch công chức cụ thể.

Về hướng nghiên cứu tiếp, các công trình sau có thể mở rộng nghiên cứu sang các nhóm đối tượng đặc thù như công chức cấp cơ sở (xã, phường, thị trấn), lực lượng vũ trang; hoặc khảo sát chuyên sâu mối quan hệ giữa chế độ đãi ngộ, kiểm soát tài sản thu nhập với mức độ tuân thủ chuẩn mực đạo đức công vụ bằng các phương pháp định lượng.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhóm đối tượng:

• Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Triết học (Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử), Xây dựng Đảng và Chính quyền nhà nước, Quản lý công và Đạo đức học: Phần cơ sở lý luận tại Chương 2 và tổng quan tài liệu tại Chương 1 cung cấp khung khái niệm rõ ràng về chuẩn mực và lệch chuẩn đạo đức công vụ.
• Cán bộ làm công tác tổ chức, cán bộ, nội vụ, thanh tra và các cơ quan tham mưu chính sách: Chương 3 và Chương 4 cung cấp luận cứ thực tiễn và hệ thống giải pháp hoàn thiện thể chế quản lý cán bộ, phòng ngừa suy thoái đạo đức trong khu vực công.

Câu hỏi thường gặp

1. Khái niệm "công vụ" trong luận án được xác định như thế nào để phù hợp với thể chế chính trị Việt Nam? Trong luận án, tác giả xác định công vụ không chỉ giới hạn ở các cơ quan hành chính nhà nước như quan niệm của một số quốc gia phương Tây, mà bao gồm hoạt động của cán bộ, công chức trong toàn bộ hệ thống chính trị thống nhất dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, gồm cơ quan Đảng, cơ quan Nhà nước và các tổ chức chính trị - xã hội theo quy định tại Điều 2 Luật Cán bộ, công chức.

2. Luận án phân biệt cơ chế điều chỉnh của đạo đức công vụ và pháp luật công vụ ra sao? Tác giả chỉ rõ pháp luật điều chỉnh hành vi công chức bằng quy phạm bắt buộc, dựa trên công cụ cưỡng chế của nhà nước và nỗi lo sợ bị trừng phạt (đạo đức tối thiểu). Ngược lại, đạo đức công vụ điều chỉnh từ bên trong thông qua niềm tin nội tâm, lương tâm chức nghiệp và dư luận xã hội, thúc đẩy công chức tự giác thực hiện những điều nên làm vì lợi ích chung (pháp luật tối đa).

3. Vì sao luận án chọn mốc thời gian nghiên cứu từ năm 2001? Tác giả chọn mốc năm 2001 vì đây là thời điểm Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Đảng chính thức xác định mô hình kinh tế tổng quát của thời kỳ quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam là nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, tạo cơ sở phân tích sự tác động của cơ chế kinh tế này tới đạo đức công vụ.

4. Luận án ghi nhận những biểu hiện lệch chuẩn đạo đức công vụ điển hình nào? Các biểu hiện tiêu cực được nêu trong văn bản gồm: nạn tham nhũng, lãng phí, tham nhũng "vặt"; thái độ quan liêu, hách dịch, vô cảm với dân; tình trạng "chạy chức, chạy quyền, chạy danh, chạy lợi"; ban hành quy định cục bộ vì lợi ích nhóm; và vi phạm các quy định bảo vệ bí mật của Đảng, Nhà nước.

5. Những giải pháp trọng tâm nào được đề xuất để khắc phục sự lệch chuẩn đạo đức công vụ? Luận án đề xuất năm giải pháp chính: hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; đổi mới, nâng cao chất lượng công tác cán bộ; nâng cao hiệu quả giáo dục chính trị, tư tưởng, đạo đức; nâng cao ý thức tự rèn luyện của cán bộ, công chức; và mở rộng dân chủ, phát huy vai trò giám sát của nhân dân cùng các cơ quan truyền thông, báo chí.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Lê Thị Nam An đã giải quyết hệ thống các vấn đề lý luận và thực tiễn về sự lệch chuẩn đạo đức công vụ của một bộ phận cán bộ, công chức trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam từ năm 2001 đến năm 2022. Dựa trên thế giới quan duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, công trình xác định rõ nội hàm khái niệm, tiêu chí đánh giá, đồng thời chỉ ra các biểu hiện tha hóa, suy thoái đạo đức cùng căn nguyên khách quan và chủ quan. Hệ thống năm nhóm giải pháp được đề xuất trong luận án có tính gắn kết với thực tiễn, cung cấp cơ sở khoa học cho công tác xây dựng Đảng về đạo đức và cải cách nền công vụ hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1. Những nghiên cứu này tập hợp, so sánh ĐĐCV của một số quốc gia và khuyến nghị cho hệ thống quản lý công vụ ở Việt Nam. Tác giả cũng nêu ba thành tố của bộ quy tắc ứng xử của ĐĐCV ở Việt Nam bao gồm: giá trị cốt lõi, các nguyên tắc ĐĐCV, cụ thể hóa các quy tắc ứng xử. Đây là tài liệu tham khảo cho chúng tôi trong việc nghiên cứu về nội dung các CMĐĐCV.

Cuốn “Đạo đức công chức trong thực thi công vụ” của Ngô Thành Can [12] gồm năm chương. Trong chương 2, các tác giả nêu lên khái niệm đạo đức công chức và khẳng định tính tất yếu của việc xây dựng đạo đức công chức trong nền KTTT ở nước ta; chương 3 làm rõ thực trạng đạo đức trong thực thi công vụ, chương 4 nêu lên những chuẩn mực và nguyên tắc xây dựng đạo đức công chức Việt Nam; chương 5 nêu một số giải pháp chủ yếu xây dựng đạo đức trong điều kiện KTTT định hướng xã hội chủ nghĩa. Đặc biệt, trong chương 4, các tác giả nêu lên các giá trị ĐĐCV là trung thành, đáng tin cậy; tinh thần đoàn kết; có lòng tự trọng, có trách nhiệm; thái độ, và hành vi ứng xử tích cực. Điều này thể hiện tính phổ biến của ĐĐCV.

Chúng tôi nhận thấy đây là cuốn sách có nhiều kiến thức phong phú, trình bày có hệ thống và có nhiều giá trị lý luận và thực tiễn.nay luan an tien si TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 8 Cuốn “Sự biến đổi của thang giá trị đạo đức trong nền KTTT với việc xây dựng đạo đức mới cho cán bộ quản lý nước ta hiện nay” của Nguyễn Chí Mỳ [91], tác giả đề cập đến một nội dung cấu thành của ĐĐCV, đó là đạo đức mới - đạo đức cách mạng. Trong các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình xây dựng đạo đức mới cho cán bộ lãnh đạo, quản lý có sự tác động sâu sắc của nền KTTT. Điều này giúp cho tác giả luận án nhận thức rõ ngoài tính phổ biến của các chuẩn mực đạo đức, còn có tính đặc thù của các chuẩn mực đạo đức cho các đối tượng CB, CC. Tính đặc thù này thể hiện rõ hơn trong đạo đức nghề nghiệp của CB, CC.

Cuốn “Đạo đức người cán bộ lãnh đạo chính trị hiện nay” của Nguyễn Thế Kiệt [64] đã chỉ ra thực trạng biến đổi, suy thoái đạo đức của cán bộ quản lý, lãnh đạo ở nước ta trước sự tác động của KTTT. Từ đó, việc nâng cao đạo đức cho đội ngũ cán bộ quản lý, lãnh đạo là vấn đề cấp thiết trong giai đoạn đổi mới. Cùng một góc nhìn về ĐĐCV, bài "Tiêu chuẩn đạo đức của người cán bộ lãnh đạo chính trị hiện nay" của tác giả Trần Văn Phòng [99] nghiên cứu về đặc thù của đạo đức người cán bộ lãnh đạo chính trị, tác giả nêu ra các tiêu chuẩn của người cán bộ, lãnh đạo quản lý trong bối cảnh hiện nay, trước những yêu cầu của sự nghiệp cách mạng và sự tác động củ nền KTTT. Trong khuôn khổ bài viết, tác giả đề ra các tiêu chuẩn đạo đức cơ bản của người cán bộ lãnh đạo chính trị hiện nay, làm căn cứ cho việc tuyển chọn, đánh giá cán bộ, xây dựng Đảng, phát triển Đảng.

Ba công trình nghiên cứu trên của các tác giả Nguyễn Chí Mỳ, Nguyễn Thế Kiệt, Trần Văn Phòng tuy chỉ đề cập đến đạo đức của cán bộ quản lý, lãnh đạo nhưng đã gợi ý cho chúng tôi, trong việc đề cập đến sự lệch chuẩn ĐĐCV nói chung, cần xem xét đến tính đặc thù của sự lệch chuẩn đó. Bởi hoạt động công vụ gắn với quyền lực, vì vậy yêu cầu về tính chuẩn mực đạo đức của người cán bộ lãnh đạo, đặc biệt là lãnh đạo chính trị càng phải cao hơn rất nhiều. Nhưng nếu xây dựng, gìn giữ chuẩn mực đạo đức từ những chuẩn mực phổ biến nhất, thì sẽ đồng thời hạn chế được những lệch chuẩn mang tính đặc thù đó. Trong bài “Hoàn thiện thể chế ĐĐCV trong giai đoạn hiện nay” của tác giả Trần Quốc Hải [44] cho rằng, chúng ta đã có nhiều văn bản quy phạm pháp luật quy định về ĐĐCV, công chức, song việc vi phạm ĐĐCV vẫn rất nặng nề.nay luan an tien si TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 9 Do đó, cần phải hoàn thiện thể chế ĐĐCV, trong đó cần ban hành các quy định cụ thể về tiêu chuẩn đạo đức cho các loại CB, CC.

Quan điểm này là cơ sở giúp cho tác giả luận án kế thừa trong việc xây dựng các giải pháp nhằm khắc phục lệch chuẩn ĐĐCV. Với bài “Về ĐĐCV trong Luật công vụ” của tác giả Lưu Kiếm Thanh [113] khẳng định quan điểm của mình, ĐĐCV cần phải có vị trí tương xứng trong Luật công vụ. Bởi vì, khi các tiêu chuẩn đạo đức không được phản ánh một cách cụ thể trong khuôn khổ pháp lý và các quy định thì thật khó mà xác định đâu là tiêu chuẩn, đâu là nguyên tắc bắt buộc về hành vi của tất cả công chức. Nó cho thấy tính phức tạp của ĐĐCV.

Vì hoạt động công vụ mang tính quyền lực - pháp lý cho nên CB, CC thực hiện ĐĐCV trong Luật công vụ là điều phải làm, thực hiện ĐĐCV được xã hội thừa nhận là điều nên làm. Đây là mảng nghiên cứu khá cụ thể và cần thiết, chúng tôi cũng coi đây là một căn cứ để đưa ra các CMĐĐCV của CB, CC và các tiêu chí đánh giá sự lệch chuẩn ĐĐCV. Cùng quan điểm với Lưu Kiếm Thanh, Bùi Huy Tùng có bài“Phát huy vai trò của pháp luật đối với ĐĐCV” [114]. Tác giả cho rằng, ĐĐCV là giá trị được thể hiện ở cả hai phương diện: chuẩn mực đạo đức và quy phạm pháp luật.

Theo tác giả, cần thể chế hóa các quy phạm đạo đức thành pháp luật và tăng cường giáo dục ý thức pháp luật gắn với ĐĐCV cho CB, CC. Đồng thời cần phải đấu tranh kiên quyết với các vi phạm pháp luật, vi phạm đạo đức của CB, CC. Bài viết nhấn mạnh vai trò điều chỉnh hành vi của cả pháp luật và đạo đức đối với CB, CC, đề cao công tác giáo dục ý thức đạo đức và ý thức pháp luật cho CB, CC. Những quan điểm của các tác giả là cơ sở lý luận để chúng tôi tham khảo, làm rõ các đặc điểm của ĐĐCV trong luận án.

Đồng thời, bài viết cũng gợi mở cho chúng tôi những suy nghĩ khi nghiên cứu về các giải pháp nhằm ngăn chặn, hạn chế, khắc phục sự lệch chuẩn ĐĐCV trong điều kiện KTTT. Muốn tăng cường kiểm soát quyền lực của CB, CC trong điều kiện KTTT, cần phải tăng cường vai trò của pháp luật, bằng cách xây dựng đồng bộ hệ thống pháp luật, đề cao tính thượng tôn pháp luật trong thực thi công vụ. Về bài “Đạo đức công chức trong thực thi công vụ” của tác giả Cao Minh Công [19] đã nêu lên quan điểm để xây dựng nền hành chính hiệu quả cần có đội (LUAN.nay luan an tien si TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 10 ngũ công chức chính quyền chuyên nghiệp và có đạo đức. Công chức cần có các cam kết đạo đức cụ thể; có ý thức phục vụ lợi ích cộng đồng; đảm nhận các trách nhiệm nghiệp vụ của mình với nhân dân, với đồng nghiệp, với người đồng nhiệm; cam kết nâng cao chất lượng phục vụ.

Bài viết giúp chúng tôi nhận ra vai trò to lớn của điều chỉnh đạo đức trong thực thi công vụ. Những ranh giới giữa cái tốt và cái xấu, cái thiện và cái ác, cái nên làm và không nên làm, cái lợi ích vật chất đơn thuần và các giá trị về phẩm hạnh trong điều kiện KTTT thường rất mỏng manh. Do đó, cơ chế điều tiết từ bên trong, suy nghĩ về sự hổ thẹn khi các tiêu chuẩn đạo đức không đạt được của cá nhân CB, CC luôn có thế mạnh riêng, giúp họ đạt tới việc hoàn thành nhiệm vụ. Với bài “Tiêu chuẩn công chức và vấn đề năng lực trong quá trình tiếp tục cải cách công vụ, công chức” của tác giả Trần Anh Tuấn [121] đã nêu lên tiêu chuẩn công chức và những vấn đề đặt ra đối với tiêu chuẩn cụ thể của công chức, đồng thời nêu lên một số ý kiến nhằm hoàn thiện tiêu chuẩn công chức gắn với các yếu tố năng lực.

Tác giả phân định các yếu tố năng lực chung như: năng lực soạn thảo văn bản, năng lực xây dựng chính sách, năng lực phối hợp trong công vụ, năng lực tổ chức thực hiện nhiệm vụ theo nhóm.; các yếu tố năng lực chuyên biệt của công chức lãnh đạo, quản lý như: năng lực lãnh đạo, điều hành và tổ chức thực hiện nhiệm vụ; năng lực tham mưu chiến lược và điều hành công việc, năng lực bao quát với năng lực biết tập trung cho công việc chính yếu, quan trọng; năng lực tập hợp, đoàn kết công trong cơ quan được gia lãnh đạo, quản lý.Bài viết thể hiện khá rõ về các tiêu chuẩn của người công chức, cũng là góc nhìn để chúng tôi tiếp cận nghiên cứu về lý luận CMĐĐCV. Trong bài, “Bàn thêm về đạo đức và ĐĐCV” của tác giả Đỗ Thị Ngọc Lan [65] đã nêu các khái niệm “đạo đức” và “công vụ”. Tác giả cho rằng, công vụ là hoạt động công quyền, còn ĐĐCV là đạo đức của công chức thể hiện qua hành vi ứng xử đúng của công chức trong mối quan hệ với đồng nghiệp, với tổ chức và công dân trong khi thực thi công vụ. Tác giả cũng đã trình bày các đặc điểm của ĐĐCV, đó là một dạng đạo đức xã hội, thể hiện bản chất chính trị của giai cấp cầm quyền, các nguyên tắc của ĐĐCV phải được đề ra cụ thể trong mối quan hệ với pháp luật.Công trình này làm rõ thêm các lý luận về (LUAN.nay luan an tien si TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 11 ĐĐCV, giúp cho tác giả luận án có cơ sở xây dựng quan điểm của mình trong phần lý luận về ĐĐCV.

Bài “Đạo đức công vụ” của nhóm tác giả Minh Hoàng, Thu Hường, An Nhiên, Khôi Nguyên và Tâm Thành [54] nêu lên các quan điểm về CB, CC, công vụ, đạo đức và ĐĐCV, hệ thống quản lý ĐĐCV, mối quan hệ giữa nền công vụ và các lĩnh vực khác.Nhóm tác giả lấy ví dụ về nền công vụ hoạt động hiệu quả, đó là nền công vụ Đức, trên các mặt như tổ chức hành chính, nhân sự hành chính, quyền và nghĩa vụ của công chức, hệ thống chức nghiệp và chính sách đãi ngộ. Theo nhóm tác giả, ĐĐCV là những giá trị đạo đức và chuẩn mực pháp lý được áp dụng cho CB, CC hoạt động trong lĩnh vực công vụ.