Chương 1 CÔNG TÁC PHỤC VỤ BẠN ĐỌC CỦA THƯ VIỆN TỈNH NAM ĐỊNH TRONG GIAI ĐOẠN MỚI 1.1 Những vấn đề chung về công tác phục vụ bạn đọc 1.1 Khái niệm và vai trò của công tác phục vụ bạn đọc * Khái niệm công tác phục vụ bạn đọc Để hiểu rõ về khái niệm công tác phục vụ bạn đọc, trước hết ta tìm hiểu khái niệm bạn đọc (hay còn gọi là người đọc). Chữ Hán gọi “người đọc” là “độc giả”. Theo Đại từ điển Tiếng Việt của tác giả Nguyễn Như Ý thì: “Độc” là “đọc”, “giả” là “người”, “độc giả” là “người đọc sách báo” [30, tr. Tiếng Anh gọi “người đọc” là “reader”.
Ngày nay, các thư viện nước ngoài thì thường gọi “người đọc” với nhiều thuật ngữ khác nhau như: “library user” (người sử dụng thư viện), information user (người dùng tin), client (khách hàng), user (người sử dụng). Tuy các thuật ngữ trên gọi khác nhau nhưng bản chất của chúng không khác nhau nhiều. Trong luận văn này, chúng ta thống nhất gọi là “bạn đọc” chung cho tất cả các thuật ngữ trên. Bạn đọc theo nghĩa thông thường là người có nhu cầu đọc và sử dụng tài liệu để thỏa mãn nhu cầu đọc của mình.
Bạn đọc, với tư cách là người tham gia hoạt động thư viện được hiểu là người có nhu cầu đọc, đồng thời sử dụng tài liệu trong thư viện để thỏa mãn nhu cầu đọc của mình. Mỗi cá nhân trong xã hội đều có thể trở thành người đọc của thư viện nếu họ đăng ký sử dụng một thư viện nào đó. Trong tương lai, khi thư viện điện tử, thư viện số, thư viện ảo phát triển, mỗi người dân đều có nhu cầu đọc, đều có thể sử dụng các dịch vụ của thư viện ở bất cứ địa điểm hay thời gian nào, có nghĩa là trở thành người đọc của thư viện mà không cần phải đặt chân đến khuôn viên của thư viện [7, tr. Hiện nay, ở Việt Nam có một số định nghĩa khác nhau về công tác bạn đọc.
Trong cuốn “Công tác độc giả” của tác giả Phan Văn định nghĩa: Công tác độc giả (người đọc) là nghiên cứu mối quan hệ giữa sách và con người trên cơ sở tâm lý học, giáo dục học và xã hội học cụ thể. Công tác người đọc nghiên cứu mối quan hệ giữa cung và cầu trong công tác thông tin – thư viện – thư mục về tài liệu sách báo trong các ngành khoa học và các lĩnh vực của nền kinh tế quốc dân. Công tác người đọc nghiên cứu hình thức, phương pháp tuyên truyền sách và hướng dẫn đọc sách, tổ chức phục vụ và thỏa mãn nhu cầu, hứng thú đọc sách của độc giả trong thư viện và ngoài thư viện. Công tác độc giả là thước đo hiệu quả luân chuyển tài liệu sách báo và tác dụng của nó trong đời sống xã hội [24, tr.
Chúng ta thấy rằng định nghĩa trên chưa nêu bật được nội hàm của công tác bạn đọc. Công tác bạn đọc về thực tế không nghiên cứu mối quan hệ giữa sách và con người một cách chung chung mà đi vào nghiên cứu cụ thể nhu cầu, hứng thú đọc của bạn đọc với các loại tài liệu khác nhau để nhằm thỏa mãn nó một cách đầy đủ. Ngoài ra, trong cuốn “Cẩm nang nghề thư viện” của tác giả Lê Văn Viết có đưa ra định nghĩa rõ ràng hơn về công tác phục vụ bạn đọc: Phục vụ bạn đọc là hoạt động của thư viện nhằm tuyên truyền và đưa ra phục vụ các dạng tài liệu hoặc là bản sao của chúng, giúp đỡ người tới thư viện trong việc lựa chọn và sử dụng tài liệu đó. Công tác này được xây dựng trên sự kết hợp các quá trình liên quan chặt chẽ với nhau của việc phục vụ thư viện, phục vụ thông tin, tra cứu [25, tr.
Tổng hợp các định nghĩa trên để có thể sử dụng trong luận văn một định nghĩa thống nhất, đầy đủ hơn như sau: Công tác phục vụ bạn đọc là một hoạt động của thư viện nhằm thúc đẩy, phát triển và thỏa mãn nhu cầu, hứng thú đọc tài liệu của bạn đọc thông qua việc tuyên truyền, hướng dẫn và cung cấp tài liệu dưới các hình thức khác nhau. Công tác bạn đọc bao gồm các hình thức tổ chức và phương pháp phục vụ bạn đọc ở trong và ngoài thư viện. Đồng thời công tác bạn đọc còn là thước đo hiệu quả luân chuyển tài liệu và tác dụng của nó trong đời sống. * Vai trò của công tác phục vụ bạn đọc trong hoạt động thư viện Để tìm hiểu rõ vai trò của công tác phục vụ bạn đọc trong hoạt động thư viện, trước tiên ta tìm hiểu vai trò của bạn đọc trong công tác phục vụ bạn đọc.
Bạn đọc là một trong bốn yếu tố cấu thành của thư viện. Đó là vốn tài liệu, cán bộ thư viện, bạn đọc và cơ sở vật chất – kỹ thuật. Thư viện chỉ trở thành thư viện khi nó bắt đầu phục vụ bạn đọc. Chính bạn đọc đã đưa toàn bộ cơ chế của các mối quan hệ lẫn nhau giữa vốn tài liệu, cán bộ thư viện và cơ sở vật chất – kỹ thuật vào hoạt động hay nói cách khác bạn đọc là người trung gian giữa các mắt xích trên.
Tài liệu, cán bộ thư viện, cơ sở vật chất – kỹ thuật chỉ là tiền đề để xuất hiện bạn đọc, để tạo nên thư viện như một hiện tượng xã hội, một hoạt động xã hội. Phục vụ bạn đọc là mục tiêu cuối cùng của bất cứ thư viện nào. Càng phục vụ nhiều bạn đọc thì vai trò xã hội của thư viện càng tăng. Vì vậy, nếu không có bạn đọc thì thư viện cũng mất luôn mục đích tồn tại của mình và sẽ thôi không tồn tại như là một thiết chế nữa [25, tr.
Công tác phục vụ bạn đọc là một trong những nhiệm vụ quan trọng nhất của thư viện. Nó được ví như “chiếc cầu” nối giữa kho tài liệu của thư viện và bạn đọc, là khâu cuối cùng thực hiện việc luân chuyển tài liệu tới tay bạn đọc. Hiệu quả của công tác phục vụ bạn đọc là tiêu chuẩn, là thước đo để đánh giá chất lượng hoạt động của mỗi thư viện. Công tác phục vụ bạn đọc có vai trò đặc biệt quan trọng: + Giúp cho việc vận hành kho sách đã được bổ sung và tổ chức tốt.
Dù kho sách có vốn tài liệu phong phú đến đâu mà không có người đọc, khai thác thông tin thì kho sách đó cũng chỉ là “kho sách chết”, không có giá trị sử dụng. Thư viện thu thập, tàng trữ sách báo cần phải đưa ra phục vụ để bạn đọc có thể được sử dụng ngày càng nhiều hơn. Bạn đọc của thư viện có mục đích yêu cầu khác nhau khi đến thư viện nhưng họ đều có chung một mong muốn là tìm ngay được tài liệu mình cần. Điều này phải thông qua công tác phục vụ bạn đọc mới thấy được tác dụng và chỉ thông qua sự liên hệ chặt chẽ với người đọc để tìm hiểu nhu cầu tài liệu của họ, thư viện mới có thể vận dụng những hình thức phục vụ thích hợp để giới thiệu những tài liệu của mình và giúp bạn đọc tìm được những tài liệu cần thiết.
+ Giúp cho bạn đọc thỏa mãn nhu cầu đọc, tra tìm thông tin mà họ cần, đem vốn tri thức chứa đựng trong sách báo tới bạn đọc, giúp họ khai thác triệt để vốn tri thức đó. Ngược lại, chính những đòi hỏi cần được thỏa mãn, cần được đáp ứng nhu cầu, hứng thú đọc tài liệu của bạn đọc lại thúc đẩy công tác phục vụ bạn đọc không ngừng hoàn thiện và phát triển các dịch vụ và sản phẩm của mình. + Thông qua công tác phục vụ bạn đọc, thư viện có thể kiểm tra, đánh giá được chất lượng hoạt động của các khâu công tác khác như công tác bổ sung, công tác phân loại, công tác biên mục. Ví dụ: Thông qua việc phục vụ, thủ thư có thể nhận ra dễ dàng sách bổ sung có phù hợp với nhu cầu bạn đọc hay không, số lượng mỗi tên sách, mỗi loại sách đã đáp ứng được lượng người đọc chưa; trong khi lấy sách phục vụ, thủ thư có thể nhận ra những tài liệu đã được phân loại đúng chưa; hay trong quá trình phục vụ, cán bộ thủ thư cũng có thể phát hiện ra những sai sót trong việc sắp xếp mục lục hoặc nhiều phích bị rách nát, bị mất dẫn đến tình trạng nhiều tài liệu chưa được phản ánh trong tủ mục lục và dễ dàng trở thành sách chết trong những kho kín của thư viện.
+ Là một biện pháp quan trọng để thực hiện phương châm, nguyên lý giáo dục của Đảng là phục vụ đông đảo quần chúng nhân dân, những người lao động sáng tạo ra của cải vật chất và tinh thần cho xã hội. Nói cách khác, đây là biện pháp quan trọng để thư viện phục vụ nhiệm vụ chính trị của Đảng và Nhà nước. Thông qua sách báo giáo dục họ về đạo đức, tư tưởng, tình cảm cách mạng, kiến thức văn hóa, khoa học kỹ thuật. Ví dụ: Để thực hiện nhiệm vụ chính trị của Đảng vào những ngày lễ lớn của đất nước, thư viện tổ chức triển lãm sách theo chủ đề như: Kỷ niệm 1000 năm Thăng Long – Hà Nội; tổ chức các hội thi tuyên truyền giới thiệu sách: Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh; sưu tầm, biên soạn nhiều tài liệu viết về địa phương phục vụ các sự kiện chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội của tỉnh như thư mục: 50 năm giải phóng thành phố Nam Định, Nam Định phòng chống HIV, Danh nhân Nam Định, Văn Cao bậc tài danh thế kỷ, Mẫu Liễu Hạnh và hội Phủ Giầy, Thư mục Trường Chinh.
+ Thông qua công tác phục vụ bạn đọc có thể đánh giá hiệu quả xã hội của thư viện (thông qua lượt bạn đọc, vòng quay của sách, lượt sách cho mượn). Công tác phục vụ bạn đọc nếu được thực hiện tốt, thư viện sẽ thu hút được nhiều bạn đọc và tăng thêm uy tín của mình, khẳng định vai trò và tác dụng của nó, từ đó thúc đẩy sự nghiệp thư viện ngày càng phát triển. Công tác phục vụ bạn đọc còn là biện pháp để thư viện thực hiện nhiệm vụ của mình đó là: Góp phần tuyên truyền Chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối chính sách của Đảng và Nhà nước; giúp cho việc nâng cao trình độ văn hóa, khoa học – kỹ thuật, nâng cao dân trí của bạn đọc; góp phần giáo dục đạo đức, thẩm mỹ, hoàn thiện nhân cách cho bạn đọc.