Tổng quan nghiên cứu

Quá trình chuyển đổi số và hiện đại hóa nền hành chính công tại các đô thị lớn đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc cung cấp dịch vụ công trực tuyến chất lượng cao. Tại quận Long Biên, một địa bàn cửa ngõ phía Đông Bắc Thủ đô Hà Nội với diện tích 6.038,24 ha và quy mô dân số trên 267.410 người, cơ cấu kinh tế thương mại - dịch vụ chiếm tỷ trọng áp đảo đạt 61,16% vào năm 2017. Nhu cầu giải quyết thủ tục hành chính của cá nhân và tổ chức ngày càng tăng cao, đòi hỏi chính quyền địa phương phải chuyển đổi phương thức phục vụ từ trực tiếp sang môi trường mạng.

Vấn đề cốt lõi mà nghiên cứu tập trung giải quyết là đánh giá toàn diện chất lượng cung cấp dịch vụ hành chính công trực tuyến, nhận diện các rào cản khiến tỷ lệ nộp hồ sơ trực tuyến còn khiêm tốn, chỉ đạt 11,56% vào năm 2017 dù số lượng dịch vụ đã mở rộng tới 140 thủ tục. Mục tiêu cụ thể của luận văn bao gồm: hệ thống hóa cơ sở lý luận và kinh nghiệm quốc tế; phân tích thực trạng cung ứng dịch vụ tại quận Long Biên giai đoạn 2015 - 2017; xác định các nhân tố ảnh hưởng trực tiếp; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao chất lượng và tỷ lệ ứng dụng dịch vụ đến năm 2020.

Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện ở việc cung cấp luận cứ khoa học để chính quyền địa phương tối ưu hóa quy trình một cửa điện tử, nâng cao mức độ hài lòng của công dân trên 5 phương diện đánh giá chuẩn hóa, đồng thời tạo tiền đề vững chắc cho việc xây dựng mô hình chính quyền điện tử đồng bộ tại 14 phường trực thuộc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý thuyết Quản lý công mới (New Public Management) và mô hình đánh giá chất lượng dịch vụ điều chỉnh cho khu vực công. Khung lý thuyết tích hợp hệ thống quản lý chất lượng theo tiêu chuẩn TCVN ISO 9001:2008 nhằm lượng hóa mức độ đáp ứng nhu cầu của công dân đối với các quyết định hành chính trên không gian số.

Hệ thống khái niệm trọng tâm bao gồm 4 phạm trù cơ bản:

  • Dịch vụ hành chính công: Hoạt động thực thi pháp luật không vì lợi nhuận của cơ quan nhà nước có thẩm quyền nhằm cấp các văn bản pháp lý cho tổ chức, cá nhân theo quy định tại Nghị định 43/2011/NĐ-CP.
  • Dịch vụ công trực tuyến 4 cấp độ: Phân định rõ ràng từ mức độ 1 (cung cấp thông tin), mức độ 2 (cho phép tải biểu mẫu), mức độ 3 (nộp hồ sơ trực tuyến qua mạng) đến mức độ 4 (tích hợp thanh toán trực tuyến và chuyển phát kết quả tận nơi) theo Thông tư số 26/2015/TT-BTTTT.
  • Chất lượng dịch vụ hành chính công trực tuyến: Mức độ thỏa mãn kỳ vọng của người dân, được cấu trúc hóa thành 5 tiêu chí định lượng: sự tin cậy, tính dễ sử dụng, tính bảo mật và an toàn thông tin, chất lượng công cụ hỗ trợ, cùng tính chính xác và thẩm mỹ của nội dung hiển thị.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp nguồn dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp được thu thập trong giai đoạn từ tháng 10/2017 đến tháng 10/2018:

  • Dữ liệu thứ cấp: Thu thập từ các báo cáo thống kê định kỳ giai đoạn 2015 - 2017 của UBND quận Long Biên, văn bản pháp quy của Chính phủ như Nghị quyết 30c/NQ-CP và Nghị quyết 36a/NQ-CP về Chính phủ điện tử.
  • Dữ liệu sơ cấp: Tiến hành khảo sát định lượng và phỏng vấn sâu với quy mô mẫu gồm 90 hộ dân được chọn ngẫu nhiên tại 3 phường đại diện (Bồ Đề, Sài Đồng, Thạch Bàn - mỗi phường 30 hộ dân) và 20 cán bộ công chức trực tiếp vận hành hệ thống (9 cán bộ cấp phường và 11 cán bộ cấp quận).
  • Phương pháp phân tích: Sử dụng phương pháp thống kê mô tả, phân tích so sánh tỷ lệ phần trăm và tổng hợp chỉ tiêu phản ánh mức độ hài lòng. Việc lựa chọn phương pháp này giúp phản ánh trực quan sự biến động của khối lượng hồ sơ, so sánh hiệu suất giải quyết giữa các cấp, đồng thời đo lường chính xác khoảng cách giữa kỳ vọng của người dân và năng lực đáp ứng của bộ máy hành chính.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, danh mục dịch vụ hành chính công trực tuyến tại quận Long Biên ghi nhận sự tăng trưởng liên tục. Năm 2015, toàn quận cung cấp 115 dịch vụ (chiếm tỷ lệ 51,11% tổng số dịch vụ hành chính), đến năm 2017 đã nâng lên 140 dịch vụ (chiếm tỷ lệ 55,12%), tập trung chủ yếu vào các lĩnh vực tư pháp, hộ tịch, quản lý đô thị và đăng ký kinh doanh.

Thứ hai, số lượng hồ sơ tiếp nhận qua môi trường mạng có chuyển biến tích cực nhưng tỷ trọng chung còn thấp. Tổng số hồ sơ tiếp nhận trực tuyến tăng từ 4.410 hồ sơ năm 2015 lên 5.410 hồ sơ năm 2017 (tăng trưởng 22,68%). Tỷ lệ hồ sơ trực tuyến trên tổng số hồ sơ tiếp nhận thực tế tăng từ 9,99% năm 2015 lên 11,56% năm 2017.

Thứ ba, hiệu suất giải quyết hồ sơ qua hệ thống phần mềm dùng chung eSAMs đạt mức rất cao. Tính đến tháng 9/2017, cấp quận tiếp nhận 12.050 hồ sơ và đã giải quyết 11.412 hồ sơ (đạt tỷ lệ 94%), trong đó tỷ lệ giải quyết đúng hạn đạt 99,97% (chỉ có 03 hồ sơ quá hạn, chiếm 0,03%). Tại cấp phường, tổng số tiếp nhận đạt 63.345 hồ sơ, giải quyết thành công 62.839 hồ sơ (đạt tỷ lệ 99,55%) với tỷ lệ đúng hạn tuyệt đối đạt 100%.

Thứ tư, tồn tại sự chênh lệch lớn về tỷ lệ chủ động nộp trực tuyến giữa các cấp. Ở cấp phường, tỷ lệ hồ sơ được nhập trực tuyến đạt 99,72% (với 8.322 hồ sơ), phần lớn do cán bộ trực tiếp hỗ trợ nhập thay người dân; trong khi ở cấp quận, tỷ lệ công dân tự nộp trực tuyến đạt 50,4% (3.537 hồ sơ).

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những kết quả đạt được xuất phát từ quyết tâm chính trị của lãnh đạo quận trong việc số hóa 100% văn bản chỉ đạo, điều hành và trang bị đồng bộ hạ tầng công nghệ thông tin cho 100% cán bộ, công chức. Tuy nhiên, tỷ lệ người dân tự giác nộp hồ sơ qua mạng dừng ở mức 11,56% là do thói quen đến trực tiếp trụ sở cơ quan công quyền, hạn chế về trình độ tin học của nhóm lao động phổ thông và tâm lý lo ngại mất an toàn dữ liệu cá nhân.

So sánh với các bài học thực tiễn, kinh nghiệm từ Cộng hòa Pháp với chỉ số dịch vụ công trực tuyến OSI đạt mức tuyệt đối 1.0 và cổng thông tin duy nhất cho thấy tầm quan trọng của việc cá nhân hóa tài khoản công dân. Mô hình chia sẻ dữ liệu liên thông PISC của Hàn Quốc và kinh nghiệm dẫn đầu chỉ số ICT Index của thành phố Đà Nẵng với 153 thủ tục liên thông chỉ ra rằng, Long Biên cần tăng cường tính liên thông dữ liệu và đẩy mạnh đào tạo công chức theo hình thức trực quan hóa quy trình.

Trong thực tế trình bày báo cáo học thuật, các chỉ tiêu này được mô phỏng trực quan thông qua biểu đồ cột kép so sánh tốc độ tăng trưởng hồ sơ và biểu đồ mạng nhện thể hiện 5 trục chất lượng dịch vụ (tin cậy, dễ dùng, bảo mật, hỗ trợ, nội dung).

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao chất lượng và gia tăng tỷ lệ áp dụng dịch vụ hành chính công trực tuyến trên địa bàn quận Long Biên, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

  1. Đơn giản hóa và chuẩn hóa 100% quy trình thủ tục hành chính trực tuyến: Tiến hành rà soát, cắt giảm từ 20% đến 30% thời gian xử lý so với quy định hiện hành; loại bỏ tối thiểu 2 loại giấy tờ không cần thiết trong các thủ tục đăng ký kinh doanh và cấp phép xây dựng; thực hiện liên tục trong giai đoạn 2018 - 2020 do Phòng Tư pháp và Văn phòng HĐND - UBND quận chủ trì.
  2. Nâng cấp hạ tầng công nghệ và mở rộng dịch vụ công mức độ 4: Tích hợp nền tảng thanh toán trực tuyến và liên kết bưu chính công ích cho ít nhất 50% số dịch vụ mức độ 3 hiện có; hoàn thiện tính năng bảo mật xác thực hai lớp và chữ ký số công cộng trước quý IV/2019 do Phòng Thông tin và Truyền thông phối hợp với các doanh nghiệp công nghệ số triển khai.
  3. Đào tạo, chuẩn hóa năng lực số cho 100% cán bộ công chức tiếp nhận hồ sơ: Tổ chức 2 khóa bồi dưỡng chuyên sâu/năm về kỹ năng hướng dẫn công dân và xử lý sự cố phần mềm eSAMs cho 20 cán bộ chuyên trách tại quận và 14 phường; gắn chỉ tiêu giải quyết đúng hạn trên 99,9% vào đánh giá thi đua hằng năm do Phòng Nội vụ quận điều phối.
  4. Đẩy mạnh tuyên truyền đa kênh nâng cao nhận thức người dân: Triển khai mô hình tổ hỗ trợ công nghệ số lưu động tại 301 tổ dân phố; phấn đấu nâng tỷ lệ hồ sơ trực tuyến từ 11,56% lên mức trên 35% vào năm 2020 do UBND 14 phường phối hợp cùng Đoàn Thanh niên thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

  • Cán bộ lãnh đạo và chuyên viên quản lý nhà nước: Cung cấp khung phương pháp luận và các bước triển khai cụ thể để xây dựng kế hoạch cải cách hành chính, chuyển đổi mô hình một cửa điện tử sang chính quyền số cấp quận, huyện.
  • Nhà nghiên cứu và học viên cao học ngành Quản lý kinh tế, Quản lý công: Nguồn tư liệu thực chứng phong phú với hệ thống số liệu khảo sát chi tiết từ 90 hộ dân và 20 cán bộ thực tế, phục vụ công tác nghiên cứu chuyên sâu về kinh tế công và quản trị công hiện đại.
  • Doanh nghiệp công nghệ thông tin và phát triển phần mềm: Nắm bắt sâu sắc trải nghiệm người dùng thực tế tại cơ quan công quyền, từ đó tối ưu hóa giao diện phần mềm nghiệp vụ và giải pháp bảo mật dữ liệu hành chính.
  • Công dân, hộ kinh doanh và tổ chức doanh nghiệp: Hiểu rõ quyền lợi, quy trình 4 mức độ dịch vụ công trực tuyến và các tiện ích số nhằm tiết kiệm thời gian, chi phí khi thực hiện nghĩa vụ và quyền lợi pháp lý.

Câu hỏi thường gặp

Dịch vụ công trực tuyến mức độ 3 và mức độ 4 khác nhau như thế nào?

Dịch vụ mức độ 3 cho phép người dân điền, gửi hồ sơ trực tuyến và nhận kết quả trực tiếp tại cơ quan hành chính. Dịch vụ mức độ 4 cho phép thanh toán phí, lệ phí hoàn toàn qua mạng và nhận kết quả chuyển phát tận nhà qua đường bưu điện hoặc trực tuyến.

Tỷ lệ giải quyết hồ sơ đúng hạn tại quận Long Biên đạt kết quả ra sao?

Theo số liệu thống kê năm 2017, tỷ lệ hồ sơ được giải quyết đúng hạn tại cấp quận đạt 99,97% (11.412 trên 12.050 hồ sơ, chỉ có 03 hồ sơ quá hạn) và tại cấp phường đạt tỷ lệ tuyệt đối 100% (62.839 hồ sơ), thể hiện sự ổn định của hệ thống eSAMs.

Những tiêu chí chính nào được sử dụng để đánh giá chất lượng dịch vụ công trực tuyến?

Nghiên cứu sử dụng 5 tiêu chí chuẩn hóa: sự tin cậy trong tiếp nhận và xử lý; tính dễ dùng của cổng điện tử; mức độ an toàn và bảo mật dữ liệu cá nhân; chất lượng các công cụ hỗ trợ người dùng; cùng tính chuẩn xác, rõ ràng của thông tin thủ tục.

Tại sao tỷ lệ hồ sơ trực tuyến năm 2017 chỉ đạt 11,56% dù đã có 140 dịch vụ trực tuyến?

Nguyên nhân chủ yếu do thói quen thực hiện thủ tục trực tiếp của đa số người dân, kỹ năng công nghệ thông tin của một bộ phận lao động còn hạn chế, và công tác tuyên truyền tại một số tổ dân phố chưa thực sự sâu rộng.

Người dân được hưởng những lợi ích cụ thể gì khi sử dụng dịch vụ công trực tuyến?

Người dùng có thể nộp hồ sơ 24/7 tại bất kỳ địa điểm nào có internet, tiết kiệm khoảng 50% đến 70% thời gian đi lại, chủ động tra cứu tiến độ xử lý công khai và hạn chế tối đa tình trạng phiền hà, nhũng nhiễu.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý chất lượng dịch vụ hành chính công trực tuyến theo chuẩn quản trị công hiện đại.
  • Đánh giá chi tiết thực trạng 140 dịch vụ công trực tuyến và 5.410 hồ sơ được xử lý tại quận Long Biên giai đoạn 2015 - 2017 với tỷ lệ giải quyết đúng hạn trên 99,9%.
  • Phân tích sâu sắc 5 nhóm nhân tố ảnh hưởng và chỉ rõ nguyên nhân khiến tỷ lệ nộp hồ sơ trực tuyến thực tế dừng ở mức 11,56%.
  • Đóng góp bộ dữ liệu sơ cấp chuẩn mực thông qua khảo sát 90 hộ dân và 20 cán bộ tại 3 phường đại diện trên địa bàn.
  • Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp có tính khả thi cao, gắn liền lộ trình thực hiện cụ thể đến năm 2020 nhằm thúc đẩy chính quyền điện tử địa phương.

Những phát hiện từ công trình nghiên cứu là cẩm nang quan trọng cho các nhà hoạch định chính sách đô thị. Để nắm bắt trọn vẹn mô hình phân tích và dữ liệu thực chứng, các đơn vị và nhà nghiên cứu nên tiếp cận toàn văn công trình nhằm ứng dụng hiệu quả vào thực tiễn quản lý địa phương.