CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BHXH VÀ CHẤT LƯỢNG DỊCH VỤ BẢO HIỂM XÃ HỘI 1. Tổng quan về bảo hiểm xã hội 1. Sự cần thiết khách quan của bảo hiểm xã hội Mọi sự vật đều biến hoá theo dòng chảy thời gian, sẽ có khoảng thời gian khi chúng ta bắt đầu được sinh ra, và học cách thích nghi với mọi điều mới lạ. Có lẽ khoảng thời gian lớn lên là chặng đường được học hỏi và khám phá tiếp theo sẽ để lại nhiều ấn tượng nhất đối với tuổi trẻ.
Và cũng không thể bỏ qua khoảng thời gian đủ chín chắn, tập trung toàn bộ thời gian cho gia đình và sự nghiệp: giai đoạn của sự trưởng thành. Nấc thang đến chặng đường tiếp theo sẽ là sự tận hưởng của tuổi già và rồi cũng sẽ dừng chân tại giai đoạn khi con người chết đi. Đó là lẽ quy luật của tự nhiên. Chúng ta luôn hướng đến những điều mới lạ để phát triển, tiến bộ,và gắn với cuộc sống viên mãn.
Nhưng trên con đường đi đó, sẽ không phải lúc nào cũng thuận lợi, những rủi ro trong cuộc sống sẽ có thể đến bất chợt và điều mà ai cũng sẽ phải đối mặt đó là quy luật: Sinh-Lão-Bệnh-Tử. Hơn nữa, để thỏa mãn nhu cầu tồn tại và phát triển, con người phải luôn linh hoạt thông qua lao động tạo ra của cải, vật chất để nuôi sống bản thân mình. Trong cuộc sống thực, cuốn theo dòng chảy đó, đôi khi con người sẽ phải đối mặt với những rủi ro như đau ốm, bệnh tật, mất khả năng lao động do tuổi già hay do tai nạn lao động để lại,. điều này tác động sâu sắc đến tâm lý và thể chất của những người lao động.
Rủi ro không may khi rơi vào hoàn cảnh này, con người không những mang mối bận tâm về thu nhập bị giảm hoặc bị mất đi, các loại hình chi phí phát sinh về khám chữa bệnh tăng thêm mà nhu cầu cấp thiết đảm bảo cuộc sống cho bản thân, và gia đình là nỗi lo lớn. Hơn nữa, từ xưa đến nay, con người không sống độc lập mà luôn gắn với môi 13 trường tập thể, cùng nhau chia sẻ, tương trợ. Vì vậy, phải liên kết với nhau, tìm ra những cách giải quyết khác nhau để vượt qua những khoảng thời gian khó khăn đó, và giúp đỡ những cá thể không may rơi vào tình cảnh bất hạnh, nhằm đảm bảo cho người lao động an tâm hơn về tinh thần, cũng như đời sống vật chất của họ. Từ đó, cuộc sống của họ sẽ được cải thiện hơn,làm giảm bớt những gánh nặng cho bản thân và gia đình họ.
Khi nền kinh tế xuất hiện sự giao thương mua bán của nền kinh tế hàng hóa, nhất là sự xuất hiện sự chuyên biệt hóa về sản xuất. Lúc đó hình thành lên một nhóm lực lượng nắm giữ tư liệu sản xuất là chủ yếu, quyết định về vấn đề phân phối sở hữu và một nhóm lớn còn lại là không có tư liệu sản xuất. Nhóm người nắm giữ tư liệu sản xuất sẽ nắm trong tay sức lao động sức lao động, họ bán sức lao động để kiếm tiền. Và từ đó, hình thành nên hai giai cấp đối lập nhau về mặt lợi ích, đó là giới chủ và giới thợ hay giai cấp tư sản và giai cấp vô sản.
Hai tầng lớp này đối lập nhau về mặt lợi ích, do đó, dẫn đến sự đấu tranh đòi quyền lợi ích và đặc trưng của đấu tranh giai cấp đó là tự giác có hệ thống và xảy ra trên diện rộng. Từ những đặc trưng như vậy, làm cho đấu tranh giai cấp để lại những hậu quả rất lớn, ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống và tình hình kinh tế-chính trị- xã hội. Lúc này cần phải có một lực lượng đủ lớn để can thiệp vào mâu thuẫn này, đó là Nhà nước. Nhà nước bằng các nguồn lực, và sức mạnh về kinh tế, chính trị, xã hội, luật pháp, và quân sự để can thiệp vào mâu thuẫn này.
Vì là mâu thuẫn về mặt lợi ích nên sẽ được can thiệp bằng lợi ích nhưng vẫn đảm bảo được lợi ích cho lực lượng bị yếu thế đó chính là người lao động. Việc Nhà nước cùng với người lao động và người sử dụng lao động phối hợp với nhau để đảm an sinh cho người lao động thì được gọi là bảo hiểm xã hội. Như vậy, một cách nhìn về bảo hiểm xã hội, đó chính là là tổng thể mối quan hệ hệ giữa Nhà nước, người lao động, và người sử dụng lao động trong việc đảm bảo lợi ích cho người lao động thì gọi là bảo hiểm xã hội. Bản chất của bảo hiểm là cơ chế chuyển giao sự rủi ro.
Theo quan điểm của Các- Mác thì BHXH chính là bảo vệ bảo hiểm cho các lỗ hổng của quan hệ sản xuất trong xã hội. Lỗ hổng trong quan hệ sản xuất ở đây, đó là người lao động bỏ ra công sức và chi phí lớn nhưng nhận lại không tương xứng với những gì mình bỏ ra ra thông qua BHXH thì người lao động sẽ được bù đắp những thu nhập này. Việt Nam-với nền kinh tế thị trường, nhu cầu cuộc sống con người tăng cao, nền kinh tế hàng hoá từ đó không ngừng phát triển, nhu cầu tìm kiếm lao động thị trường của các doanh nghiệp cũng trở nên phổ biến. Những tác động của yếu tố chủ quan và khách quan không thể nào tránh khỏi những mâu thuẫn, được xuất hiện trong quá trình lao động, những cuộc đình công, những cuộc xung đột,.nhằm mục đích đòi tăng lượng, đòi quyền lợi, đảm bảo thu nhập để trang trải cuộc sống thiết yếu của công nhân nổ ra.
Các trường hợp này có thể không xảy ra và người chủ không phải chi một khoản tiền nào. Nhưng cũng có khi xảy ra dồn dập, buộc họ một lúc phải bỏ ra một 14 khoản tiền lớn dù không muốn. Điều này tất yếu dẫn đến mâu thuẫn giữa chủ và công nhân, người lao động liên kết đấu tranh buộc chủ thực hiện cam kết. Cuộc đấu tranh này diễn ra ngày càng gay gắt trên quy mô rộng, và có tác động xấu đến nhiều mặt của kinh tế.
Đồng thời cũng sẽ xuất hiện những yếu tố tác động bởi ngoại cảnh hay do vô ý của cá nhân sẽ mang lại những rủi ro và tổn thương lớn cho người lao động. Những điều này ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất lao động cá nhân, Doanh Nghiệp và xã hội, từ đó gây tác động lớn đến mọi mặt đời sống kinh tế - xã hội. Cùng với truyền thống tương trợ, hỗ trợ, san sẻ nhau đã xuất hiện từ xa xưa lúc con người cùng nhau săn bắt, hái lượm để tồn tại, cùng nhau chiến đấu với thủ dữ, thiên tai, và cho đến ngày nay trước những biến cố của cuộc sống, tinh thần ấy vẫn được phát huy mạnh mẽ. Qua những tình huống trên, Nhà nước đã phải can thiệp và điều chỉnh.
Sự can thiệp này một mặt làm tăng vai trò của Nhà nước, giới chủ doanh nghiệp buộc phải đóng thêm, đồng thời những người công nhân cũng phải đóng góp một phần vào sự bảo đảm cho chính mình. Cả giới chủ và người lao động đều cảm thấy mình được bảo vệ. Các nguồn đóng góp của họ và sự hỗ trợ của Nhà nước đã hình thành nên Quỹ bảo hiểm xã hội. Do tập trung nên quỹ có khả năng giải quyết các phát sinh của rủi ro cho tập hợp người lao động trong toàn xã hội.
Như vậy sự ra đời và phát triển của BHXH là sự cần thiết khách quan, và nó cũng không ngừng phát triển lớn mạnh trong hệ thống BHXH trên toàn Thế Giới. Định nghĩa về BHXH BHXH là một trong những chính sách hoạt động xã hội quan trọng của Đảng và Nhà nước. Chính sách BHXH đã được thể chế hóa và thực hiện theo luật nhà nước nhằm mục đích chia sẻ rủi ro với người dân nói chung và người lao động nói riêng. Bên cạnh đó, các nguồn quỹ BHXH cũng giúp bảo vệ người lao động khi họ không còn khả năng làm việc.
Một hoạt động mang tính chất xã hội xuất hiện từ đầu thế kỉ XIX. Năm 1883, Luật BHXH được ban hành tại Đức. Cho đến nay, BHXH đã bao phủ trên toàn thế giới. Tại Việt Nam Nam sau Cách mạng Tháng Tám thành công trên cơ sở Hiến pháp năm 1946 nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa cũng đã ban hành loạt các sắc lệnh quy định về chế độ trợ cấp ốm đau, tai nạn, hưu trí cho công nhân viên nhà nước.
Và xuất hiện trong những năm kháng chiến chống Thực dân xâm lược, chính sách BHXH nước ta góp phần ổn định về mặt thu nhập, cuộc sống của công nhân viên chức, của quân nhân ,gia đình…góp phần lớn trong động viên sức người sức của cho thắng lợi của cuộc kháng chiến chống xâm lược thống nhất đất nước. 15 BHXH có lịch sử ra đời và phát triển lâu dài nhưng BHXH là một chính sách xã hội được luật hóa tùy theo điều kiện cụ thể của từng nước có lẽ vì thế đến nay vẫn chưa có một khái niệm thống nhất về bảo hiểm xã hội, vì tùy từng góc độ tiếp cận khác nhau mà BHXH được hiểu theo những cách khác nhau: Theo từ điển Bách khoa Việt Nam thì “BHXH là sự bảo đảm, thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người lao động khi họ mất hoặc giảm thu nhập do bị ốm đau, thai sản, tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp, tàn tật thất nghiệp, tuổi già, tử tuất, dựa trên cơ sở một quỹ tài chính do sự đóng góp của các bên tham gia BHXH, có sự bảo hộ của Nhà nước theo pháp luật, nhằm bảo đảm, an toàn đời sống cho người lao động và gia đình họ, đồng thời góp phần bảo đảm an toàn xã hội”. Theo ILO, “BHXH là sự bảo vệ của xã hội đối với tất cả các thành viên của mình thông qua một loạt các biện pháp công cộng để đối phó với những khó khăn về kinh tế, xã hội do bị ngừng việc hoặc bị giảm bớt nhiều về thu nhập, gây ra bởi ốm đau, gây mất khả năng lao động, tuổi già và chết, việc cung cấp chăm sóc y tế và tự cấp cho các gia đình đông con”. Ở Việt Nam, theo quan điểm của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội thì BHXH là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập đối với người lao động khi họ gặp phải những biến cố làm giảm hoặc mất khả năng lao động hoặc mất việc làm, bằng cách hình thành và sử dụng một quỹ tài chính tập trung do sự đóng góp của người sử dụng lao động và gia đình họ, góp phần bảo đảm an toàn xã hội.