mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo, phụ lục nội dung luận văn đƣợc trình bày trong 3 chƣơng Chƣơng 1: Cơ sở lí luận của của việc nâng cao chất lƣợng dạy và học môn Hóa học Chƣơng 2: Đề xuất một số biện pháp nhằm nâng cao chất lƣợng dạy và học môn Hóa học ở THPT Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC NÂNG CAO CHẤT LƢỢNG DẠY HỌC MÔN HÓA HỌC 1. Quá trình dạy học 1. Khái niệm Quá trình dạy học là một quá trình dƣới sự lãnh đạo, tổ chức, điều khiển của ngƣời giáo viên, ngƣời học tự giác, tích cực, chủ động tự tổ chức, tự điều khiển hoạt động nhận thức, học tập của mình nhằm thực hiện những nhiệm vụ dạy học [17]. Trong đó, hoạt động dạy là sự điều khiển, tổ chức của ngƣời giáo viên tối ƣu quá trình học sinh lĩnh hội tri thức để hình thành và phát triển nhân cách ngƣời học sinh.
Hoạt động dạy có chức năng kép là truyền đạt thông tin và điều khiển hoạt động học [17]. Hoạt động học là sự tự giác, tích cực và sáng tạo của ngƣời học dƣới sự tổ chức, điều khiển của thầy nhằm chiếm lĩnh khái niệm khoa học. Từ đó, hình thành cấu trúc tâm lý mới, phát triển nhân cách của ngƣời học. Hoạt động học có hai chức năng thống nhất với nhau là: lĩnh hội thông tin và tự giác, tích cực, chủ động thông qua việc tự tổ chức, điều khiển hoạt động nhận thức của bản thân để chiếm lĩnh khái niệm khoa học [17].
Nhƣ vậy, quá trình dạy học là một quá trình tƣơng tác, hợp tác giữa thầy và trò trong đó, thầy là chủ thể của hoạt động dạy, trò là chủ thể của hoạt động dạy. Trong quan hệ hợp tác ấy, thầy giữ vai trò chủ đạo với tƣ cách là chủ thể của tác động sƣ phạm, trò không chỉ là đối tƣợng chịu sự tác động sƣ phạm đó mà còn là chủ thể của nhận thức, chủ thể của hoạt động học tập. Do đó, trong lao động học tập, ngƣời học phải tự cải biến chính mình, không ai làm thay đƣợc. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Các thành tố và các mối liên hệ cơ bản của quá trình dạy học Hiểu theo tiếp cận hệ thống, quá trình dạy học bao gồm các thành tố cơ bản là: mục tiêu dạy học (MT), nội dung dạy học (ND), phƣơng pháp dạy học (PP), phƣơng tiện dạy học (PT), kết quả dạy học (KQ), hình thức tổ chức dạy học (TC). Các thành tố này tƣơng tác với nhau, tạo thành một chỉnh thể, vận hành trong môi trƣờng giáo dục của nhà trƣờng và môi trƣờng kinh tế - xã hội của cộng đồng theo mô hình sau: Sơ đồ 1. Mô hình lý thuyết của quá trình dạy học - Mục tiêu dạy học là sự mô tả trạng thái của sau một khóa học, hay sau một môn học, sau một bài học hoặc trải qua một kinh nghiệm học tập nào đó phải có đƣợc về thái độ, kỹ năng và tình cảm. Mục tiêu dạy học nhƣ là thƣớc đo để đánh giá thành tích học tập của học sinh khi họ đã trải qua một quá trình dạy học.
Có mục tiêu rõ ràng, ngƣời học biết cách tự đánh giá mức độ của bản than trong quá trình học tập và tự tổ chức quá trình học tập của mình theo định hƣớng rõ ràng. Đối với ngƣời thầy, khi xác định mục tiêu rõ ràng cho phép họ suy nghĩ sâu sắc trong việc lựa chọn và sắp xếp nội dung bài giảng và nhất là tìm các phƣơng pháp, biện pháp truyền đạt nội dung đó tới trò để thực 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hiện đƣợc mục tiêu. Có thể nói, nếu không có mục tiêu xác định, không có bất kì cơ sở nào để lựa chọn nội dung giảng dạy, phƣơng pháp giảng dạy và càng không thể đánh giá đƣợc hiệu quả, giá trị của khóa học, chƣơng hay một bài học - Nội dung dạy học: hệ thống các tri thức, kỹ năng, kỹ xảo cần thiết đã đƣợc chọn lọc, phù hợp với mục tiêu dạy học mà ngƣời học cần nắm vững trong suốt quá trình dạy học. Nội dung dạy học bao gồm nội dung học của học sinh và nội dung dạy của giáo viên.
- Phƣơng pháp dạy học: là cách thức hoạt động của giáo viên trong việc chỉ đạo, tổ chức các hoạt động học tập nhằm giúp học sinh chủ động đạt các mục tiêu dạy học. Có thể nói, con đƣờng hiệu quả nhất để đạt mục tiêu dạy học là tổ chức các hoạt động học tập tự lực của học sinh. Chức năng cơ bản của giáo viên là chỉ đạo, tổ chức các hoạt động ấy để giúp học sinh chủ động chiếm lĩnh nội dung học tập. - Hình thức tổ chức dạy học là các hình thức tổ chức hoạt động dạy và hoạt động học của giáo viên và học sinh nhằm thực hiện phƣơng pháp dạy học và chiếm lĩnh nội dung dạy học - Phƣơng tiện dạy học: là một tập hợp những đối tƣợng vật chất đƣợc giáo viên sử dụng với tƣ cách những phƣơng tiện để tổ chức, điều khiển hoạt động nhận thức của học sinh.
Các phƣơng tiện dạy học có vai trò, ý nghĩa rất to lớn đối với quá trình dạy học, là nguồn tri thức phong phú, đa dạng, sinh động, là phƣơng tiện để giúp ngƣời học lĩnh hội tri thức, rèn luyện các kỹ năng, kỹ xảo. Phƣơng tiện dạy học có thể chia thành đồ dùng dạy học trực quan (phƣơng tiện dạy học trực quan) và phƣơng tiện kỹ thuật dạy học. + Đồ dùng dạy học trực quan bao gồm: mẫu vật, hình mẫu, mô hình, phƣơng tiện đồ họa nhƣ tranh, hình vẽ, sơ đồ, bản đồ…, thiết bị và đồ dùng thí nghiệm, sách giáo khoa và tài liệu dạy học khác. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com + Phƣơng tiện kỹ thuật dạy học bao gồm các phƣơng tiện nghe – nhìn (các giá mang thông tin nhƣ bản trong, phim, đĩa ghi âm, ghi hình…; các máy móc chuyển tải thông tin ở các giá thông tin nhƣ đèn chiếu, radio, video, máy thu hình….), máy kiểm tra, máy dạy học.
- Kết quả dạy học: là kết quả thu đƣợc của hoạt động dạy và hoạt động học thông qua kiểm tra, đánh giá. Kết quả dạy học trở thành yếu tố kích thích, điều chỉnh hoạt động dạy và hoạt động học: ngƣời dạy đánh giá, phát hiện thiếu sót trong kiến thức và kỹ năng của ngƣời học, từ đó điều chỉnh cách dạy và cách học để đạt đƣợc kết quả tốt hơn. Các thành tố này có quan hệ mật thiết với nhau: mục đích dạy học định hƣớng cho các thành tố khác trong QTDH, mục đích này đƣợc hiện thực hóa bằng nội dung dạy học. Ngƣời GV với hoạt động dạy của mình, với những PP, PT, TC tác động đến động cơ của ngƣời học để thúc đẩy ngƣời học học tập.
Sự tác động lẫn nhau giữa GV và HS sẽ tạo nên kết quả dạy – học. Nhƣ vậy, muốn nâng cao chất lƣợng dạy học, thì cần phải có sự cải tiến đồng bộ các thành tố liên quan, nâng cao chất lƣợng của toàn bộ hệ thống. Một số định hướng phát triển của quá trình dạy học [26] Sự phát triển của thế giới, đặc biệt là sự bùng nổ tri thức, tiến bộ khoa học và đổi mới công nghệ có ảnh hƣởng sâu rộng đến tất cả mọi mặt của đời sống xã hội. Bùng nổ thông tin và sự lão hóa tri thức nhanh chóng đã tạo ra nguồn tri thức vô tận cho nhân loại, mặt khác, lại đòi hỏi sự cập nhật thông tin liên tục.
Xu hƣớng toàn cầu hóa, khu vực hóa với các mặt đối lập cũng nhƣ hợp tác và cạnh tranh trên thế giới đã làm cho khoảng cách giữa các quốc gia, các nên văn hóa ngày càng xích lại gần nhau, ….Vì vậy, con ngƣời muốn tồn tại và phát triển trong xã hội thì phải học và học suốt đời theo hƣớng bốn trụ cột của giáo dục và hình thành xã hội học tập. Trong đó: 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Học suốt đời: tất cả mọi ngƣời cần phải học tập suốt đời vì đó chính là động lực để phát triển nền kinh tế. - Bốn trụ cột giáo dục: Học để biết (bản chất là phải hiểu), học để làm (trên cơ sở hiểu), học để cùng sống với nhau (trên cơ sở hiểu nhau) và học để làm ngƣời (trên cơ sở hiểu bản thân). - Xã hội học tập: Hai thành phần chủ yếu của nền giáo dục trong xã hội học tập là giáo dục nhà trƣờng (giáo dục chủ yếu cho thế hệ trẻ) và giáo dục ngoài nhà trƣờng (giáo dục chủ yếu cho ngƣời lao động và các đối tƣợng còn lại).
Hai thành phần này có mối quan hệ qua lại mật thiết, hỗ trợ lẫn nhau và đều hƣớng ngƣời học thực hiện học thƣờng xuyên, học suốt đời. Vai trò, nhiệm vụ của môn Hóa học và việc dạy học Hóa học [10] 1. Vai trò của môn Hóa học và việc dạy học Hóa học Bộ môn Hóa học có vai trò rất quan trọng trong công cuộc xây dựng đất nƣớc và thực hiện mục tiêu giáo dục của nhà trƣờng phổ thông. Ở trƣờng phổ thông, Hóa học đƣợc coi là một trong những môn học then chốt, có vai trò lớn trong việc đào tạo nguồn nhân lực: - Đào tạo nghề có chuyên môn về mặt Hóa học phục vụ cho đời sống, sản xuất, khoa học xã hội hiện đại phát triển xã hội, đặc biệt cho công cuộc Hóa học hóa đất nƣớc.
- Góp phần vào việc đào tạo nguồn nhân lực phục vụ cho sự phát triển kinh tế của đất nƣớc và coi nền học vấn Hóa học nhƣ một bộ phận hỗ trợ - Góp phần phát triển nhân cách, bồi dƣỡng nhân sinh quan XHCN, hình thành các giá trị tƣ tƣởng đạo đức và lối sống phù hợp với mục tiêu giáo dục nói chung và thích hợp với trình độ lứa tuổi của học sinh. Đây là nhiệm vụ có tầm quan trọng nhất Hóa học ở bậc phổ thông. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Nhiệm vụ cơ bản của môn Hóa học và việc dạy học môn Hóa học 1.
Nhiệm vụ giáo dục trí dục phổ thông, kỹ thuật tổng hợp Chƣơng trình môn Hóa học ở trung học phổ thông hình thành cho học sinh một kiến thức kĩ thuật tổng hợp và nghề nghiệp về Hóa học cần thiết bên cạnh những kiến thức cơ bản về Hóa học. Từ đó, giúp các em có thể đi vào cuộc sống sản xuất hoặc tiếp tục học lên bậc Đại học hoặc các trƣờng chuyên nghiệp.