Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ CHẤT LƯỢNG CÔNG CHỨC, VIÊN CHỨC, NGƯỜI LAO ĐỘNG TẠI CƠ QUAN HÀNH CHÍNH, SỰ NGHIỆP 1. Cơ sở lý luận về chất lượng công chức, viên chức, người lao động trong cơ quan hành chính sự nghiệp 1. Khái niệm chất lượng công chức, viên chức, người lao động trong cơ quan hành chính sự nghiệp Trong bộ máy nhà nước ở nước ta thì cơ quan hành chính, sự nghiệp nhà nước là một bộ phận quan trọng và Hệ thống cơ quan hành chính nhà nước là một chỉnh thể thống nhất của nhiều chính quyền đơn vị, trực thuộc thống nhất cả mặt tổ chức và hoạt động nhằm đưa pháp luật vào đời sống, duy trì sự ổn định và thúc đẩy sự phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Để vận hành và thực thi mọi hoạt động của hệ thống hành chính cần có một lực lượng không chỉ lực lượng công chức, viên chức mà còn cả một lực lượng lớn người lao động trong cơ quan hành chính sự nghiệp trên phạm vi cả nước vừa tuân theo quy định của pháp luật vừa phục vụ nhu cầu hợp pháp của nhân dân trong việc sử dụng quyền và song song với đó là thực thi nghĩa vụ công dân.
Từ khi thành lập Đảng, Nhà nước ta đã dần cụ thể hóa khái niệm công chức, viên chức, người lao động trong cơ quan hành chính sự nghiệp trong các văn bản quy phạm pháp luật nhằm tuyển dụng, sử dụng và quản lý hiệu quả nguồn cán bộ, công chức, viên chức, người lao động trong các cơ quan, đơn vị hành chính sự nghiệp. Theo Pháp lệnh Cán bộ, công chức năm 1998 và Nghị định số 95/0998/NĐ- CP ngày 17/11/1998 của Chính phủ về tuyển dụng, sử dụng và quản lý công chức, thì: Công chức là công dân Việt Nam, trong biên chế và hưởng lương từ ngân sách nhà nước, bao gồm những người được tuyển dụng, bổ nhiệm hoặc giao giữ một công việc thường xuyên, được phân loại theo trình độ đào tạo, ngành chuyên môn, được xếp vào một ngạch hành chính, sự nghiệp; những người làm việc trong các cơ quan, đơn vị thuộc quân đội nhân dân và công an nhân dân mà không phải là sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp và công nhân quốc phòng. Ở quy định này mới chỉ 2 cho thấy khái niệm chung chung, chưa phân biệt rõ về cán bộ, công chức, viên chức và để khắc phục tình trạng này, hiện nay các khái niệm về cán bộ, công chức, viên chức đã được thể hiện rõ tại các văn bản luật, cụ thể: - Công chức là công dân Việt Nam, được tuyển dụng, bổ nhiệm vào ngạch, chức vụ, chức danh trong cơ quan của Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội ở trung ương, cấp tỉnh, cấp huyện; trong cơ quan, đơn vị thuộc Quân đội nhân dân mà không phải là sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, công nhân quốc phòng; trong cơ quan, đơn vị thuộc Công an nhân dân mà không phải là sĩ quan, hạ sĩ quan chuyên nghiệp và trong bộ máy lãnh đạo, quản lý của đơn vị sự nghiệp công lập của Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội (sau đây gọi chung là đơn vị sự nghiệp công lập), trong biên chế và hưởng lương từ ngân sách nhà nước; đối với công chức trong bộ máy lãnh đạo, quản lý của đơn vị sự nghiệp công lập thì lương được bảo đảm từ quỹ lương của đơn vị sự nghiệp công lập theo quy định của pháp luật (Khoản 2, Điều 4, Luật Cán bộ, công chức năm 2008). - Viên chức là công dân Việt Nam được tuyển dụng theo vị trí việc làm, làm việc tại đơn vị sự nghiệp công lập theo chế độ hợp đồng làm việc, hưởng lương từ quỹ lương của đơn vị sự nghiệp công lập theo quy định của pháp luật (Điều 2, Luật Viên chức năm 2010).
- Đơn vị sự nghiệp công lập là tổ chức do cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội thành lập theo quy định của pháp luật, có tư cách pháp nhân, cung cấp dịch vụ công, phục vụ quản lý nhà nước (Điều 9, Luật Viên chức năm 2010) và là bộ phận cấu thành trong tổ chức bộ máy của cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội. - Người lao động trong đơn vị sự nghiệp công lập là người làm việc theo chế độ hợp đồng lao động trong số lượng người làm việc đã được xác định trong Đề án vị trí việc làm và cơ cấu viên chức theo chức danh nghề nghiệp hoặc số lượng người làm việc được xác định trên cơ sở định biên bình quân các năm trước được cấp có thẩm quyền phê duyệt tại các đơn vị sự nghiệp công lập theo quy định của Chính phủ (Nghị định số 41/2012/NĐ-CP ngày 08/5/2012 của Chính phủ quy định về vị trí việc làm trong đơn vị sự nghiệp công lập). 3 - Công chức, viên chức, người lao động trong đơn vị sự nghiệp là công dân, cá nhân, do vậy chất lượng công chức, viên chức, người lao động được xem xét tới các yếu tố như: phẩm chất, đạo đức, trình độ, năng lực chuyên môn, ý thức tổ chức kỷ luật, trách nhiệm, khả năng giao tiếp trong thực thi công vụ, nhiệm vụ… - Đội ngũ công chức, viên chức, người lao động trong đơn vị sự nghiệp công lập là tập hợp nhiều công chức, viên chức, người lao động (tập thể). Do vậy, quản lý chất lượng công chức, viên chức, người lao động chính là việc quản lý chất lượng của tập thể, như; sự đoàn kết, thống nhất ý chí; mức độ gắn kết trong phân công, phối hợp để thực hiện mục tiêu, nhiệm vụ chung… Chất lượng tập thể công chức, viên chức, người lao động trong đơn vị sự nghiệp công lập được xem xét, thể hiện trên các phương diện: Số lượng công chức, viên chức, người lao động, bao gồm số lượng công chức trong mỗi cơ quan, tổ chức, đơn vị và số lượng tổng hợp chung của cả đội ngũ làm việc trong bộ máy nhà nước các cấp; cơ cấu công chức, viên chức, người lao động, được xác định cụ thể qua các tiêu chí như: độ tuổi, giới tính, vị trí công tác, trình độ đào tạo, đảng viên, dân tộc, tôn giáo…; chất lượng công chức, viên chức, người lao động, thể hiện một phần qua cơ cấu, qua chất lượng cá nhân mỗi công chức, viên chức, người lao động và chất lượng tập thể công chức, viên chức, người lao động ở mỗi cơ quan, tổ chức, đơn vị trong bộ máy nhà nước.
Sự cần thiết phải nâng cao chất lượng công chức, viên chức, người lao động trong cơ quan hành chính sự nghiệp Công chức, viên chức, người lao động trong đơn vị sự nghiệp công lập có vị trí hết sức quan trọng trong tổ chức và hoạt động của các cơ quan hành chính, sự nghiệp, có vai trò quyết định đến sự phát triển của đất nước, là người trực tiếp tham gia vào quá trình xây dựng và thực thi luật pháp, quản lý mọi mặt của đời sống kinh tế - xã hội; tham mưu, hoạch định, tổ chức thực hiện và thanh tra, kiểm tra việc thực thi các đường lối, chính sách. Việc đổi mới và nâng cao chất lượng công chức, viên chức, người lao động là một trong những nội dung cơ bản của công cuộc cải cách hành chính được Đảng và Nhà nước ta đặc biệt quan tâm và đã thực hiện nhiều hoạt động cải cách trong công tác quản lý công chức, viên chức, người lao động, góp phần quan trọng xây 4 dựng đội ngũ trong sạch vững mạnh. Công chức, viên chức, người lao động đa số đã được rèn luyện, thử thách và trưởng thành qua công tác; số lượng, chất lượng, cơ cấu có sự chuyển biến theo hướng tích cực; có bản lĩnh chính trị vững vàng, luôn có ý thức rèn luyện, giữ vững phẩm chất chính trị, xây dựng khối đoàn kết nội bộ; thường xuyên trau dồi, rèn luyện phẩm chất đạo đức cách mạng, có lối sống giản dị, lành mạnh, gần gũi với quần chúng nhân dân; thể hiện vai trò gương mẫu trên các mặt, nêu cao trách nhiệm, năng động, sáng tạo, nỗ lực phấn đấu hoàn thành nhiệm vụ được phân công. Bên cạnh đó, chất lượng đội ngũ công chức, viên chức, người lao động còn bộc lộ một số hạn chế: Một bộ phận công chức, viên chức, người lao động giảm sút ý chí chiến đấu; có biểu hiện sa sút về phẩm chất chính trị, dao động về mục tiêu, lí tưởng cách mạng; tác phong làm việc quan liêu; có biểu hiện lơ là, mất cảnh giác trước “diễn biến hoà bình” của các thế lực thù địch; một số khác thoái hoá, biến chất về đạo đức, lối sống; tinh thần trách nhiệm, ý thức tổ chức kỉ luật còn kém; không nghiêm túc tự phê bình và phê bình; thiếu dân chủ trong sinh hoạt; một số cán bộ, công chức lười học tập, rèn luyện, bộc lộ những yếu kém so với yêu cầu nhiệm vụ được giao; giải quyết công việc còn lúng túng, thiếu chủ động; cơ cấu cán bộ không đồng bộ, tuyển dụng, đào tạo, bồi dưỡng chưa gắn với yêu cầu công việc.
Cơ chế quản lí, sử dụng và chế độ chính sách còn nhiều bất hợp lí, chưa tạo được động lực khuyến khích đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức, người lao động nâng cao tinh thần trách nhiệm, phấn đấu học tập, rèn luyện, bồi dưỡng nâng cao năng lực chuyên môn và phẩm chất đạo đức. Do đó, tiếp tục đổi mới công tác quản lý, nâng cao chất lượng công chức, viên chức, người lao động trong cơ quan hành chính, sự nghiệp là một yêu cầu có tính tất yếu khách quan, vừa mang tính cấp thiết vừa mang tính kế thừa, thường xuyên, liên tục và lâu dài.3 Các chỉ tiêu nghiên cứu về chất lượng công chức, viên chức, người lao động a. Phân tích vị trí việc làm theo chức năng nhiệm vụ Phân tích vị trí việc làm là quá trình thu thập thông tin và phân tích đánh giá về vị trí việc làm trong các cơ quan hành chính, sự nghiệp. Kết quả phân tích vị trí 5 việc làm là xây dựng được bản mô tả vị trí việc làm, bảng tiêu chuẩn chức danh công chức, viên chức đối với từng loại vị trí việc làm và hệ thống tiêu chuẩn đánh giá việc thực hiện vị trí việc làm của công chức, viên chức, người lao động.