CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ CHẤT LƯỢNG CHO VAY KHÁCH HÀNG DOANH NGHIỆP CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Ngân hàng Thương mại và cho vay khách hàng doanh nghiệp của Ngân hàng Thương mại 1. Khái niệm về NHTM và các hoạt động cơ bản của NHTM * Khái niệm NHTM Ngân hàng là một trong những tổ chức tài chính quan trọng nhất của nền kinh tế. Trên thế giới có rất nhiều cách hiểu khác nhau về NHTM.
Ở một số nước thì khái niệm này dùng để chỉ một tổ chức tiền tệ mà hoạt động kinh doanh chủ yếu của nó là nhận tiền gửi từ các cá nhân hay tổ chức kinh tế sau đó để cho các cá nhân hay tổ chức khác vay lại. Một số nước quan niệm phạm vi hoạt động của các NHTM có thể không được phép kinh doanh tổng hợp các dịch vụ khác như đầu tư tài chính, cung cấp dịch vụ cho các nhóm ngành nghề riêng biệt. Trong khi đó, một số nước khác thì lại cho rằng NHTM là NH được phép kinh doanh tổng hợp tất cả các dịch vụ NH. Theo pháp luật nước Mỹ, bất kỳ một tổ chức nào cung cấp tài khoản tiền gửi cho phép khách hàng rút tiền theo yêu cầu (như bằng cách viết séc hay bằng việc rút tiền điện tử) và cho vay đối với các tổ chức kinh doanh hay cho vay thương mại sẽ được xem là một NHTM.
Theo Luật NH của Pháp năm 1941, NHTM là những xí nghiệp hay cơ sở hành nghề thường xuyên nhận của công chúng dưới hình thức ký thác hay hình thức khác các số tiền mà họ dùng cho chính họ và các nghiệp vụ chiết khấu, tín dụng hay tài chính. Luật pháp của Đan Mạch lại coi NHTM là nơi thực hiện các nghiệp vụ thiết yếu bao gồm: thu nhận tiền ký thác, buôn bán vàng bạc, hành nghề thương mại và các giá trị địa ốc, các phương tiện tín dụng và hối phiếu; bảo lãnh các 6 món nợ; thực hiện các nghiệp vụ chuyển ngân; đứng ra bảo hiểm, bảo đảm ký quỹ; tham dự và thiết lập các xí nghiệp. Theo Luật các tổ chức tín dụng của Việt Nam (2010) thì: NHTM là tổ chức kinh doanh tiền tệ mà hoạt động chủ yếu và thường xuyên là nhận tiền gửi của khách hàng với trách nhiệm hoàn trả và sử dụng số tiền đó để cho vay, thực hiện các nghiệp vụ chiết khấu và làm phương tiện thanh toán. Trên thực tế, các NHTM ở nước ta ngoài việc thực hiện các hoạt động ghi trong luật trên thì còn phải thực hiện các hoạt động khác phù hợp với yêu cầu phát triển kinh tế, xã hội thực hiện theo định hướng xã hội chủ nghĩa.
Như vậy có thể nói Ngân hàng là một trong những định chế tài chính trung gian quan trọng nhất trong nền kinh tế thị trường. Nhờ hệ thống định chế tài chính trung gian này mà các nguồn tiền nhàn rỗi nằm rải rác trong xã hội sẽ được huy động, tập trung lại, đồng thời sử dụng số vốn đó để cấp tín dụng cho các tổ chức kinh tế, cá nhân để phát triển kinh tế xã hội. Ngoài việc cung cấp các dịch vụ tài chính thì chúng còn thực hiện các chính sách kinh tế, đặc biệt là chính sách tiền tệ, vì vậy là một kênh quan trọng trong chính sách kinh tế của Chính phủ nhằm ổn định kinh tế. Với những lý do đó, chúng ta cần phải nghiên cứu và hiểu một cách cặn kẽ về loại hình tổ chức này để có thể vận hành và quản lý nó có hiệu quả.
*Các hoạt động cơ bản của ngân hàng thương mại - Hoạt động huy động vốn Huy động vốn được coi là hoạt động cơ bản, thường xuyên và quan trọng, mang tính chất sống còn đối với bất kỳ một NHTM nào. Huy động vốn không những tạo ra nguồn vốn lớn và chủ yếu cho NHTM mà còn tạo ra nguồn vốn cho đầu tư phát triển nền kinh tế. Theo luật pháp cho phép, các NHTM được phép huy động vốn thông qua các hình thức sau đây: + Nhận tiền gửi có kỳ hạn và không kỳ hạn của các tổ chức và cá nhân trong nền kinh tế + Phát hành giấy tờ có giá để huy động có kỳ hạn và có mục đích sử dụng 7 + Thực hiện các hình thức huy động vốn khác như vay vốn ở các NHTM, vay vốn tại NHNN. Để có nguồn vốn lớn đáp ứng nhu cầu vốn vay ngày càng tăng lên từ phía khách hàng, các NHTM áp dụng nhiều biện pháp phong phú, đa dạng để huy động vốn: + Phong phú về kỳ hạn huy động: nhận tiền gửi của các tổ chức, cá nhân dưới các hình thức tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi có kỳ hạn.
+ Phong phú về công cụ huy động: phát hành chứng chỉ tiền gửi, trái phiếu và các giấy tờ có giá khác để huy động vốn của các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước. + Phong phú về nguồn huy động: vay trên thị trường tiền tệ, huy động trong dân chúng, các tổ chức kinh tế trong nước, vay trên thị trường vốn quốc tế. + Phong phú về cách thức hấp dẫn người gửi tiền: tiết kiệm bậc thang, tiết kiệm dự thưởng, tiết kiệm gửi rút nhiều nơi. Thực hiện hoạt động huy động huy động vốn, NHTM quản lý một khối lượng lớn tiền của nền kinh tế.
Đấy chính là nguồn vốn để NH tài trợ trở lại đối với nền kinh tế. • Hoạt động cho vay Hoạt động cho vay là hoạt động sử dụng nguồn tiền mà NHTM đã huy động được trong nền kinh tế. Đây là hoạt động cơ bản có ý nghĩa lớn đối với nền kinh tế xã hội vì thông qua hoạt động này mà hệ thống NHTM cung cấp một khối lượng vốn rất lớn cho nền kinh tế, nhờ khối lượng vốn này mà nền kinh tế sẽ phát triển nhanh hơn, bền vững hơn. Cụ thế NH sẽ cấp cho khách hàng một số tiền khi khách hàng thoả mãn các điều kiện của ngân hàng, sau một thời gian nhất định khách hàng phải hoàn trả cho NH bao gồm cả vốn gốc và tiền lãi.
NH huy động được nguồn vốn với khối lượng lớn, đa dạng về thời hạn nên có thể đáp ứng nhu cầu vay của nhiều đối tượng thông qua nhiều phương thức, hình thức cho vay khác nhau. 8 • Hoạt động thanh toán NH thực hiện mở tài khoản giao dịch cho các khách hàng gửi tiền và thực hiện chi trả theo lệnh của khách hàng thông qua tài khoản séc. Các tiện ích của thanh toán không dùng tiền mặt như an toàn, nhanh chóng, chính xác, tiết kiệm chi phí đã góp phần rút ngắn chu kỳ kinh doanh, tăng hiệu quả sử dụng vốn. Chính điều này đã thu hút khách hàng, mở ra một loại hình dịch vụ mới, quan trọng nhất đó là tài khoản tiền gửi giao dịch, cho phép người gửi tiền có thể phát hành séc thanh toán cho việc mua hàng hoá dịch vụ.
Đây được xem là một trong những bước đi quan trọng nhất trong công nghiệp NH và cùng với sự phát triển nhanh chóng của công nghệ thông tin thì nhiều thể thức thanh toán được phát triển như uỷ nhiệm chi, nhờ thu, L/C, thanh toán bằng điện, thẻ… Đây là hoạt động quan trọng và có tính đặc thù của NHTM, nhờ hoạt động này mà các giao dịch thanh toán của toàn bộ nền kinh tế được thực hiện thông suốt và thuận lợi, đồng thời thông qua hoạt động này mà góp phần làm giảm lượng tiền mặt lưu hành trong nền kinh tế. • Các hoạt động khác Bên cạnh các mảng hoạt động chính nói trên, các NHTM còn thực hiện các dịch vụ khác theo yêu cầu của khách hàng như: quản lý ngân quỹ, bảo lãnh, cho thuê tài chính, góp vốn mua cổ phần, kinh doanh ngoại tệ, vàng, chứng khoán, bảo quản vật có giá, cung cấp các dịch vụ uỷ thác và đại lý, cung ứng dịch vụ tư vấn tài chính tiền tệ, bảo hiểm… 1. Hoạt động cho vay khách hàng doanh nghiệp của NHTM * Khái niệm cho vay khách hàng doanh nghiệp Cho vay là hoạt động chủ chốt của NHTM để tạo ra lợi nhuận. Trong đó, cho vay doanh nghiệp có thể nói là hoạt động quan trọng nhất trong hoạt động của NHTM, vì vậy chúng ta cần nắm rõ về hoạt động này tại NHTM.
Có thể hiểu hoạt động cho vay doanh nghiệp là hình thức cấp tín dụng, theo đó, tổ chức tín dụng giao cho doanh nghiệp vay một khoản tiền để sử dụng 9 vào mục đích và thời hạn nhất định theo thoả thuận và nguyên tắc hoàn trả cả gốc và lãi. Hoạt động cho vay luôn tạo ra lượng tài sản chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tổng tài sản của NH. Đây là hoạt động sinh lời chủ yếu nhưng cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro mà nếu không quản lý tốt danh mục cho vay có thể gây ra tổn thất tới vốn và tài sản của NH. * Đặc điểm cho vay khách hàng doanh nghiệp Cho vay doanh nghiệp là hình thức cấp tín dụng của NHTM cho khách hàng là các doanh nghiệp, nhằm mục đích đáp ứng cho các nhu cầu khác nhau như mở rộng sản xuất kinh doanh, tài trợ cho các dự án, thanh toán tiền mua nguyên vật liệu, chi trả lương,… Cho vay doanh nghiệp của các NHTM có các đặc điểm sau: + Khách hàng vay: là pháp nhân Việt Nam và pháp nhân nước ngoài.
Các pháp nhân Việt Nam là doanh nghiệp nhà nước, hợp tác xã, công ty TNHH, công ty cổ phần, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, công ty hợp danh và các tổ chức khác có đủ điều kiện theo quy định của pháp luật. Các pháp nhân nước ngoài phải có năng lực pháp luật dân sự và năng lực hành vi dân sự theo quy định của pháp luật nước mà pháp nhân đó mang quốc tịch. + Mục đích vay: các NHTM cho doanh nghiệp vay nhằm đáp ứng các nhu cầu về vốn cho mở rộng sản xuất kinh doanh, nhu cầu thanh toán ngắn hạn … + Quy mô khoản vay: các doanh nghiệp thường vay những khoản vốn lớn và mang tính kế hoạch. Do những đặc điểm như vậy mà đối với khách hàng doanh nghiệp các NHTM thường có những bộ phận riêng để đáp ứng nhu cầu khách hàng.
Điều này không những tăng cường tính chuyên nghiệp của sản phẩm dịch vụ ngân hàng mà còn hạn chế rủi ro cho các khoản vay, do quy trình thực hiện các khoản vay này rất chặt chẽ. + Số lượng khách hàng doanh nghiệp là ít so với những đối tượng khách hàng khác. Do nhu cầu vốn của các doanh nghiệp lớn và thường xuyên, chính vì thế các ngân hàng rất thận trọng trong xét duyệt và cho vay đối với đối tượng 10 khách hàng này.