Chương 1. Cơ sở lý luận về mối quan hệ giữa phong cách giáo dục của cha mẹ với hành vi hung tính của trẻ 3 - 6 tuổi. Tổ chức và phƣơng pháp nghiên cứu. Kết quả nghiên cứu thực tiễn về mối quan hệ giữa phong cách giáo dục của cha mẹ với hành vi hung tính của trẻ 3 - 6 tuổi.
CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA PHONG CÁCH GIÁO DỤC CỦA CHA MẸ VỚI HÀNH VI HUNG TÍNH CỦA TRẺ 3 - 6 TUỔI 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Những nghiên cứu về phong cách giáo dục của cha mẹ Phong cách là một vấn đề đã và đang đƣợc quan tâm nghiên cứu ở nhiều lĩnh vực khác nhau nhƣ: khoa học quản lý, xã hội học, tâm lý học… Tuy nhiên, ở mỗi một lĩnh vực, phong cách lại xem xét ở một khía cạnh khác nhau. Dƣới góc độ tâm lý học và giáo dục học, đã có rất nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới cũng nhƣ ở Việt Nam tập trung tìm hiểu về phong cách giáo dục của cha mẹ.
Những nghiên cứu đó có thể khái quát thành ba hƣớng nghiên cứu chính: Hướng thứ nhất: Nghiên cứu mô hình và công cụ đánh giá phong cách giáo dục của cha mẹ. Những nghiên cứu lý luận về phong cách giáo dục của cha mẹ chủ yếu quan tâm tìm hiểu hai vấn đề: 1 - mô hình phong cách giáo dục của cha mẹ và 2 - xây dựng các công cụ để đánh giá phong cách giáo dục của cha mẹ. Những nghiên cứu về mô hình phong cách giáo dục của cha mẹ: Có thể nói, một trong những ngƣời đặt dấu mốc đầu tiên cho các nghiên cứu đƣơng đại về phong cách giáo dục của cha mẹ là Diana Baumrind. Bà đã đƣa ra cấu trúc tâm lý của việc nuôi dạy con gồm ba thành tố, đó là sự hỗ trợ của cha mẹ (support), sự kiểm soát hành vi (behavioral control) và sự kiểm soát tâm lý (psychological control).
Trong đó, sự hỗ trợ của cha mẹ (hay nuôi dạy con cái tích cực) đề cập đến mức độ mà cha mẹ chủ động khuyến khích từng cá nhân trẻ, tự điều chỉnh, tự khẳng định bằng cách hỗ trợ và chấp nhận những nhu cầu và đòi hỏi đặc biệt của con [44]. Kiểm soát hành vi đề cập đến kiểu thực hành nuôi dạy con cái nhằm hạn chế hoặc thay đổi hành vi của trẻ. Còn kiểm soát tâm lý đề cập đến việc thực hành nuôi dạy con cái theo kiểu áp đặt để có đƣợc sự tuân thủ của trẻ, và cũng can thiệp vào sự phát triển tâm lý của trẻ [41]. Trên cơ sở kế thừa và phát triển những kết quả nghiên cứu của Baldwin (1948), Maccoby và Levin (1957), Baumrind đã đƣa ra ba kiểu phong cách giáo dục của cha mẹ là: dân chủ (authoritative), độc đoán (authoritarian) và tự do/dễ dãi (permissive).
Theo bà, những trẻ em lớn lên cùng cha mẹ có phong cách giáo dục dân chủ có nhiều khả năng xã hội hóa hơn so với những trẻ em sống 9 cùng cha mẹ có phong cách giáo dục độc đoán hoặc dễ dãi (dẫn theo [119]). Trên cơ sở kế thừa quan điểm của Becker, W. Trong đó, những cha mẹ theo phong cách bỏ mặc/thờ ơ rất ít đáp ứng nhu cầu, đòi hỏi của con và cũng rất ít kiểm soát con [87]. Ở Việt Nam, các nhà nghiên cứu chủ yếu tiếp thu quan điểm, tƣ tƣởng của các nhà nghiên cứu trên thế giới, và chƣa xây dựng thành mô hình lý thuyết riêng về phong cách giáo dục của cha mẹ.
Tuy nhiên, ngay từ năm 1975, trong cuốn “Bàn tay ngƣời mẹ - Kinh nghiệm giáo dục gia đình”, các tác giả đã gửi gắm một thông điệp là: để giáo dục con hiệu quả, cha mẹ cần phải có phƣơng pháp giáo dục phù hợp, đồng thời xây dựng cho mình một phong cách giáo dục đúng đắn trên cơ sở hiểu đƣợc những đặc điểm riêng của con mình [13]. Trong những năm gần đây, để giúp cho cha mẹ có thêm những kiến thức về chăm sóc, giáo dục con, từ đó xây dựng phong cách giáo dục phù hợp thì đã có rất nhiều các phƣơng pháp giáo dục con của cha mẹ ở các nƣớc tiên tiến trên thế giới đƣợc các dịch giả mang về phổ biến tại Việt Nam. Đó là những hƣớng dẫn cha mẹ về lựa chọn và sử dụng các hình thức kỉ luật tích cực trong giáo dục con [8], [9], [56]; chỉ ra những vấn đề, những sai lầm thƣờng thấy trong cách nuôi dạy trẻ của các bậc cha mẹ hiện nay và tìm ra hƣớng đi đúng cho hành trình nuôi dạy con vốn có nhiều thử thách và đầy ngã rẽ [19]. Nhƣ vậy, mô hình phong cách giáo dục của cha mẹ chủ yếu đƣợc xây theo hai hình thức: một là, dựa vào các khía cạnh hành vi giáo dục của cha mẹ để xây dựng mô hình phong cách giáo dục của cha mẹ gồm các kiểu: dân chủ/có thẩm quyền, độc đoán, tự do/dễ dãi và bỏ mặc; hai là, coi chính các khía cạnh hành vi giáo dục của cha mẹ là các kiểu phong cách giáo dục, gồm: sự hỗ trợ, sự kiểm soát hành vi và sự kiểm soát tâm lý.
Những nghiên cứu về công cụ đánh giá phong cách giáo dục của cha mẹ: Để đánh giá về phong cách giáo dục của cha mẹ, một loạt các công cụ đã đƣợc đề xuất. Cụ thể: Dựa trên quan điểm của D. Baumrind (1971) về các kiểu phong cách giáo 10 dục của cha mẹ, Clyde C. Robinson và cộng sự (1995) đã xây dựng bộ câu hỏi về phong cách và chiều kích giáo dục của cha mẹ (PSDQ: Parenting Styles & Dimensions Questionnaire) [103].
PSDQ gồm 62 items nhằm đánh giá phong cách giáo dục của cha mẹ theo 3 kiểu: dân chủ (27 items), độc đoán (20 items), tự do (15 items). Đến năm 2001, bộ công cụ này đã đƣợc nhóm tác giả sửa đổi thành PSDQ phiên bản rút gọn gồm 32 items. Trong đó, có 15 items đánh giá phong cách giáo dục dân chủ, 12 itesm đánh giá phong cách giáo dục độc đoán và 4 items đánh giá phong cách giáo dục tự do. Công cụ này có thể sử dụng đƣợc cho cả cha và mẹ của trẻ dƣới tuổi vị thành niên [102].
Cho đến nay, PSDQ dạng ngắn đã đƣợc thích ứng, sử dụng rộng rãi ở nhiều nƣớc trên thế giới nhƣ: Brazil, Bồ Đào Nha, Thổ Nhĩ Kì… và kết quả cho thấy đây là một công cụ có chất lƣợng đo lƣờng tâm lý tốt và có độ tin cậy cao [35], [90], [114]. Năm 2004, Van Leeuwen và Vermulst đã đƣa ra thang đo hành vi làm cha mẹ (PBS: Parental Behavior scale) gồm những câu hỏi đánh giá hành vi của cha mẹ và đã đƣợc sử dụng ở châu Âu [116] và trong bối cảnh Nam Mỹ. Năm 2010, phiên bản rút gọn của PBS đƣợc xây dựng, bao gồm các bình diện sau: nuôi dạy con tích cực, thiết lập quy tắc, kỉ luật, trừng phạt khắc nghiệt và phần thƣởng vật chất. Theo Van Leeuwen và Vermulst, các tiểu cảnh này, ngoại trừ phần thƣởng vật chất, đều khai thác vào hai yếu tố là hỗ trợ của cha mẹ (gồm thiết lập quy tắc và nuôi dạy con tích cực) và kiểm soát hành vi (gồm kỉ luật và trừng phạt khắc nghiệt).
Năm 2018, Martijn Van Heel và cộng sự đã tiến hành thích ứng thang đo hành vi làm cha mẹ phiên bản rút gọn (PBS-S) của K. Van Leeuwen và A. Nghiên cứu chọn các thang đo này vì sự kết hợp của chúng đại diện cho một mô hình nuôi dạy con phù hợp với cấu trúc ba thành tố mà Baumrind (1991) đề xuất. Nghiên cứu hƣớng tới một mô hình nuôi dạy con của cha mẹ gồm 6 yếu tố đại diện cho cấu trúc của hai bảng câu hỏi ban đầu (PBS-S: nuôi dạy con tích cực, kỷ luật, trừng phạt, thƣởng vật chất và thiết lập quy tắc; PCS: kiểm soát tâm lý), đƣợc tổ chức theo ba thành tố: sự hỗ trợ của cha mẹ, sự kiểm soát hành vi, sự kiểm soát tâm lý [89].
Kết quả nghiên cứu cho thấy: Phiên bản tiếng Việt của PBS-S và PCS đã đƣợc chứng minh 11 là hợp lệ và hữu ích để điều tra nhận thức của cha mẹ ngƣời Việt Nam về hành vi nuôi dạy con cái của họ và mối liên hệ của nó với các mức độ tác động tâm lý xã hội ở thanh thiếu niên Việt Nam [89]. Trên cơ sở kết quả những nghiên cứu của mình qua các năm 2005, 2006, 2007, 2014, đến năm 2016, Daniel T. Shek và cộng sự đã xây dựng thang đánh giá về chất lƣợng quan hệ giữa cha mẹ và con (PCSQS: Parent - Child subsystem quality scale) [108]. Đây là thang đo đƣợc thiết kế dành cho thiếu niên đánh giá về sự kiểm soát của cha mẹ mình.
Thang đo gồm 17 mục đánh giá 3 khía cạnh: kiểm soát hành vi của cha mẹ (7 mục), kiểm soát tâm lý của cha mẹ (4 mục) và mối quan hệ cha mẹ và con (6 mục). Đây cũng chính là những khía cạnh trong cấu trúc tâm lý của phong cách giáo dục của cha mẹ. Một công cụ khác để đánh giá các khía cạnh về hành vi giáo dục con của cha mẹ cũng đƣợc tác giả Schaefer xây dựng ngay từ năm 1965 có tên là Child‟s Report of Parent Behavior Inventory (CRPBI) để đánh giá thói quen trong tƣơng tác giữa cha mẹ với con. Báo cáo này do những ngƣời con ở độ tuổi thanh thiếu niên hoàn thành để đánh giá về hành vi của cha mẹ mình, gồm 52 mục đánh giá 8 khía cạnh.
Barber đã sửa đổi công cụ thành 30 mục. Trong đó có 10 mục đánh giá về sự hỗ trợ của cha mẹ dành cho con và 10 mục đánh giá về sự kiểm soát của cha mẹ đối với tâm lý của con [41]. CRPBI là một thƣớc đo đƣợc đánh giá về việc nuôi dạy con của cha mẹ, đƣợc sử dụng rộng rãi ở nhiều nhóm văn hoá và dân tộc khác nhau (dẫn theo [105]). Nhƣ vậy, tƣơng ứng với hai kiểu mô hình phong cách giáo dục của cha mẹ thì các công cụ đánh giá phong cách giáo dục của cha mẹ cũng đƣợc thiết kế theo hai hƣớng.
Thứ nhất, đánh giá phong cách giáo dục của cha mẹ theo các kiểu: dân chủ, độc đoán, tự do. Với các công cụ này, nghiên cứu phong cách giáo dục của cha mẹ sẽ gặp khó khăn trong việc đánh giá đóng góp riêng của từng khía cạnh hành vi giáo dục của cha mẹ đối với sự phát triển của con. Thứ hai, đánh giá phong cách giáo dục của cha mẹ theo các khía cạnh hành vi giáo dục của cha mẹ: sự hỗ trợ, sự kiểm soát hành vi và sự kiểm soát tâm lý.