Chương 1 TÍNH TẤT YẾU CỦA VIỆC XÂY DỰNG NỀN KINH TẾ ĐỘC LẬP TỰ CHỦ VÀ HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ Ở NƯỚC TA HIỆN NAY 1. Tính tất yếu của xây dựng nền kinh tế độc lập tự chủ 1. Khái niệm nền kinh tế độc lập tự chủ Trước đây, khi nói đến nền kinh tế độc lập tự chủ người ta thường liên tưởng tới một nền kinh tế tự lực cánh sinh, “tự cấp tự túc”, biệt lập, khép kín, ít giao lưu hợp tác với bên ngoài, trong đó phải có đủ các ngành kinh tế, phải có cơ cấu kinh tế hoàn chỉnh hoặc tương đối hoàn chỉnh, phải tự đảm bảo được mọi nhu cầu trong nước, hay ít nhất phải là những nhu cầu thiết yếu. Và chỉ với nền kinh tế như vậy, chủ quyền quốc gia mới được đảm bảo, mới không bị lệ thuộc vào bên ngoài và mới tự quyết định được các vấn đề của đất nước.
Ngày nay, khi mà xu thế toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế đã trở thành xu thế tất yếu trong đó nền kinh tế của mỗi quốc gia là một bộ phận của nền kinh tế thế giới thống nhất thì nền kinh tế độc lập tự chủ không thể là một nền kinh tế khép kín, tự cung tự cấp, thực hiện đóng cửa, không cần hội nhập với nền kinh tế thế giới. Độc lập tự chủ về kinh tế phải là độc lập tự chủ trong phát triển nền kinh tế thị trường và chủ động mở cửa, hội nhập có hiệu quả với nền kinh tế thế giới; tích cực tham gia vào giao lưu hợp tác, phân công lao động quốc tế, trên cơ sở phát huy tốt nhất nội lực, lợi thế so sánh của quốc gia để cạnh tranh có hiệu quả trên thương trường quốc tế. Trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, nền kinh tế độc lập tự chủ cần được hiểu: đó là nền kinh tế không bị chi phối hay lệ thuộc vào nước khác, 6 người khác, hoặc vào một tổ chức kinh tế nào đó về đường lối, chính sách phát triển kinh tế; có khả năng tận dụng được tối ưu các nguồn lực bên ngoài và bên trong cho sự phát triển bền vững của đất nước đồng thời có khả năng ứng phó một cách hiệu quả với những biến động của thị trường khu vực và thế giới. Thực tế cho thấy, muốn giữ được độc lập tự chủ về kinh tế, nhất thiết phải có hai điều kiện: một là, có đường lối, chính sách độc lập tự chủ; hai là, có thực lực kinh tế đủ mạnh ở mức cần thiết.
*Độc lập tự chủ về đường lối, chính sách kinh tế có nghĩa là tự quyết định lựa chọn định hướng phát triển, tự đưa ra chủ trương, chính sách và mô hình kinh tế, các quyết sách để chủ động hội nhập, hội nhập có định hướng theo lộ trình hợp lý, không bị động và lệ thuộc vào bên ngoài. * Thực lực kinh tế đủ mạnh trong điều kiện hiện nay bao gồm những yếu tố cơ bản sau: Thứ nhất, toàn bộ giá trị sản xuất trong nước phải đáp ứng được đủ nhu cầu tiêu dùng của nhân dân và có phần tích lũy cần thiết từ nội bộ nền kinh tế quốc dân để tái sản xuất mở rộng. Thứ hai, có thể chế kinh tế - xã hội bền vững, có cơ cấu kinh tế hợp lý, phát huy được lợi thế so sánh, có đủ khả năng tạo ra sức cạnh tranh; bảo đảm được nhịp độ tăng trưởng nhanh, ổn định, bền vững. Thứ ba, có một năng lực nội sinh về khoa học và công nghệ để làm chủ công nghệ nhập khẩu và sáng tạo công nghệ mới để nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế trong điều kiện khi mà sức cạnh tranh kinh tế ngày càng dựa vào thế mạnh và khả năng về khoa học, công nghệ.
7 Thứ tư, có nền tài chính lành mạnh, đảm bảo giữ được cán cân thanh toán, có dự trữ ngoại tệ cần thiết, không bị động và lệ thuộc vào bên ngoài. Thứ năm, kết cấu hạ tầng kinh tế và xã hội phải được xây dựng đồng bộ; có các yếu tố vật chất đảm bảo an ninh lương thực, an ninh năng lượng, an ninh môi trường… Tóm lại, trong bối cảnh toàn cầu hóa và HNKTQT hiện nay, thì việc xây dựng một thực lực kinh tế đủ mạnh có nghĩa là phải xây dựng một nền kinh tế đảm bảo các yêu cầu phát triển bền vững, có hiệu quả trên cơ sở phát huy được những lợi thế so sánh để có thể kết hợp được tối ưu các nguồn vốn, công nghệ hiện đại, thị trường bên ngoài với các nguồn lực bên trong, đồng thời cơ chế kinh tế phải là cơ chế thị trường mở thích ứng với các định chế quốc tế, các cam kết quốc tế, hội nhập có hiệu quả vào các tổ chức kinh tế khu vực và toàn cầu. Đây là những yếu tố cơ bản và cần thiết để đảm bảo cho nền kinh tế đủ sức đứng vững trước những biến động đầy phức tạp của tình hình thế giới hiện nay. Tính tất yếu của việc xây dựng nền kinh tế độc lập tự chủ Đối với một quốc gia dù lớn hay nhỏ, độc lập tự chủ về kinh tế luôn là nền tảng vật chất cơ bản để giữ vững độc lập tự chủ về chính trị.
Điều đó được quy định bởi vai trò quyết định của kinh tế đối với chính trị, của cơ sở hạ tầng đối với kiến trúc thượng tầng. Không thể có độc lập tự chủ về chính trị nếu như bị lệ thuộc về kinh tế. Xây dựng nền kinh tế độc lập tự chủ không chỉ xuất phát từ quan điểm, đường lối chính trị của một quốc gia, mà còn là đòi hỏi của thực tiễn phát triển. Có giữ được độc lập tự chủ, mới duy trì được phát triển bền vững, không bị hòa tan, không đánh mất mình trong điều kiện mở cửa, hội nhập kinh tế quốc tế.
Đối với các nước đang phát triển, độc lập về chính trị còn là 8 thành quả giành được từ cuộc đấu tranh lâu dài và gian khổ chống thực dân đế quốc. Nhưng trước xu thế toàn cầu hóa, nguy cơ mất độc lập tự chủ của các nước này ngày càng tăng, lợi ích của dân tộc đang bị các thế lực tư bản độc quyền xuyên quốc gia, các thế lực tài phiệt quốc tế đe dọa, lấn át và tăng cường sự bóc lột siêu lợi nhuận. Thực tế ngày nay cho thấy, các nguồn lưu chuyển khổng lồ về hàng hóa, dịch vụ, thông tin, vốn, công nghệ và các mạng lưới công ty đa quốc gia rộng khắp toàn cầu đã và đang thâm nhập vào hầu hết các nước trên thế giới. Trong bối cảnh đó, chỉ quốc gia nào có được một nền kinh tế độc lập tự chủ thì mới có thể giành được thế chủ động trong hội nhập, tránh được tình trạng bị áp đặt, khống chế bởi các thế lực bên ngoài.
Chính vì vậy, để bảo vệ chủ quyền quốc gia trước nguy cơ can thiệp, áp đặt của các nước lớn, các nước đang phát triển đang ra sức tập trung mọi nguồn lực để phát triển kinh tế. Hơn ai hết, các nước đang phát triển đều nhận thức được rằng chỉ có một nền kinh tế độc lập tự chủ mới đảm bảo giữ vững được độc lập tự chủ về chính trị, mới không bị lệ thuộc, bị lôi kéo hay bị khống chế bởi các thế lực đế quốc chủ nghĩa. Đối với các nước lựa chọn con đường đi lên CNXH như nước ta, trong bối cảnh quốc tế có nhiều diễn biến phức tạp, các lực lượng chống đối CNXH thường xuyên tìm cách ngăn cản và chống phá sự nghiệp xây dựng chế độ XHCN nếu không xây dựng một nền kinh tế độc lập tự chủ thì dễ bị lệ thuộc, bị các thế lực xấu, thù địch lợi dụng vấn đề kinh tế để lôi kéo, hoặc khống chế ép buộc thay đổi chế độ chính trị, đi chệch quĩ đạo của CNXH. Xây dựng nền kinh tế độc lập tự chủ không chỉ là yêu cầu tất yếu nhằm bảo đảm độc lập tự chủ về chính trị mà còn là yếu tố vật chất quan trọng bảo đảm sự phát triển bền vững và bảo đảm tính an toàn cho mỗi nền kinh tế trong hội nhập kinh tế quốc tế.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa khi mà sự liên kết kinh tế quốc tế ngày càng chặt chẽ thì sự biến động kinh tế ở một quốc gia sẽ trực 9 tiếp ảnh hưởng đến các quốc gia khác mà nó có quan hệ. Sự ảnh hưởng đó nhiều hay ít còn tùy thuộc vào các yếu tố cấu thành nền kinh tế của quốc gia đó. Thực tế cho thấy, quốc gia nào có thực lực kinh tế càng mạnh, tức là càng độc lập tự chủ thì càng ít bị tổn thương trước những biến động tiêu cực của nền kinh tế khu vực và thế giới. Như vậy, việc xây dựng nền kinh tế độc lập tự chủ ngày nay hoàn toàn không mâu thuẫn với xu thế toàn cầu hóa và HNKTQT mà đó là yêu cầu khách quan, là nhu cầu tất yếu bắt nguồn từ chính quá trình toàn cầu hóa và HNKTQT của các quốc gia trong quá trình hợp tác và đấu tranh vì lợi ích của dân tộc mình.
Tính tất yếu hội nhập kinh tế quốc tế ở nước ta hiện nay 1. Khái niệm hội nhập kinh tế quốc tế * Định nghĩa hội nhập kinh tế quốc tế Ở nước ta, thuật ngữ “hội nhập” là một khái niệm mới được sử dụng phổ biến trong bối cảnh chúng ta xúc tiến mạnh mẽ chính sách đa phương hóa, đa dạng hóa các quan hệ đối ngoại, tích cực triển khai các nỗ lực để gia nhập vào các định chế, tổ chức kinh tế khu vực và quốc tế. Theo đó, “hội nhập kinh tế quốc tế được hiểu là quá trình chủ động gắn liền nền kinh tế và thị trường của từng nước với kinh tế khu vực và thế giới thông qua các nỗ lực tự do hóa và mở cửa thị trường trong nước đồng thời tiến hành điều chỉnh, cải cách kinh tế trong nước theo hướng thích ứng và tận dụng tối đa các nguồn lực bên ngoài. Như vậy, hội nhập là hành động chủ quan, có ý thức của chủ thể, ở đây là của các chính phủ, nhằm tận dụng sức mạnh của thời đại để tăng cường sức mạnh của dân tộc mình.
Hội nhập quốc tế trước kia cũng như hiện nay đều có mục đích giống nhau là tận dụng đến mức tối đa sự hợp tác quốc tế để tăng 10 cường sức mạnh dân tộc nhưng trong bối cảnh toàn cầu hoá hiện nay, HNKTQT có nét mới so với trước đây.