Khóa luận kiểm soát tập trung kinh tế: Thực trạng và giải pháp tại Việt Nam - Đặng Ngọc Huyền

Bài viết phân tích các vấn đề pháp lý liên quan đến kiểm soát tập trung kinh tế tại Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc và thông tin hữu ích.

• Tác giả: Đặng Ngọc Huyền
• Người hướng dẫn: TS. Đoàn Trung Kiên
• Trường học: Viện Đại Học Mở Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Kinh Tế
• Đề tài: Kiểm Soát Tập Trung Kinh Tế: Thực Trạng và Giải Pháp Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ KIỂM SOÁT TẬP TRUNG KINH TẾ VÀ PHÁP LUẬT VỀ KIỂM SOÁT TẬP TRUNG KINH TẾ
• 1.1. Khái niệm và đặc điểm của tập trung kinh tế
• 1.2. Khái niệm tập trung kinh tế
• 1.3. Đặc điểm của tập trung kinh tế
• 1.4. Tác động của tập trung kinh tế đối với nền kinh tế
• 1.5. Sự cần thiết phải kiểm soát tập trung kinh tế
• 1.6. Pháp luật về kiểm soát tập trung kinh tế của một số nước trên thế giới
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA PHÁP LUẬT CẠNH TRANH VIỆT NAM VỀ KIỂM SOÁT TẬP TRUNG KINH TẾ
• 2.1. Các hình thức tập trung kinh tế
• 2.2. Nội dung và thủ tục kiểm soát tập trung kinh tế
• 2.3. Thị trường liên quan
• 2.4. Sức mạnh thị trường
• 2.5. Cơ chế kiểm soát tập trung kinh tế
• 2.6. Trình tự, thủ tục kiểm soát tập trung kinh tế
• 2.7. Giải quyết vụ việc tập trung kinh tế
• 2.8. Một số nhận xét, đánh giá chung
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG KIỂM SOÁT TẬP TRUNG KINH TẾ Ở VIỆT NAM VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM HOÀN THIỆN VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ KIỂM SOÁT TẬP TRUNG KINH TẾ CỦA LUẬT CẠNH TRANH VIỆT NAM
• 3.1. Thực trạng kiểm soát tập trung kinh tế ở Việt Nam
• 3.2. Những kết quả đạt được của hoạt động kiểm soát tập trung kinh tế tại Việt Nam
• 3.3. Những bất cập và hạn chế còn tồn tại của hoạt động kiểm soát tập trung kinh tế tại Việt Nam
• 3.4. Một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật cạnh tranh Việt Nam về kiểm soát tập trung kinh tế
• 3.4.1. Một số giải pháp nhằm hoàn thiện quy định pháp luật cạnh tranh Việt Nam về kiểm soát tập trung kinh tế
• 3.4.2. Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật cạnh tranh Việt Nam về kiểm soát tập trung kinh tế
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Kiểm Soát Tập Trung Kinh Tế Tại Việt Nam

Hoạt động tập trung kinh tế (TTKT) là một xu hướng tất yếu trong nền kinh tế thị trường. Dưới áp lực cạnh tranh gay gắt, các doanh nghiệp tìm cách nâng cao năng lực, cải tiến quản lý, đầu tư công nghệ. Mua lại và sáp nhập (M&A) trở thành phương thức đầu tư hiệu quả, giúp tiết kiệm nguồn lực và giảm rào cản gia nhập thị trường. TTKT đóng vai trò quan trọng trong thúc đẩy phát triển kinh tế, tăng cường tích tụ vốn, nâng cao khả năng cạnh tranh. Tuy nhiên, nó cũng tiềm ẩn nguy cơ hạn chế cạnh tranh và gây tổn thất cho người tiêu dùng. Do đó, cần có các biện pháp pháp lý để kiểm soát và giám sát hoạt động TTKT.

1.1. Khái niệm tập trung kinh tế và các hình thức TTKT

Tập trung kinh tế (TTKT) là sự kết hợp giữa các doanh nghiệp nhằm tạo ra một thực thể kinh tế lớn hơn. Các hình thức TTKT phổ biến bao gồm sáp nhập, hợp nhất, mua lại doanh nghiệp và liên doanh. Theo Điều 16 và 17 của Luật Cạnh Tranh Việt Nam 2004, TTKT là hành vi của doanh nghiệp bao gồm sáp nhập doanh nghiệp, hợp nhất doanh nghiệp, mua lại doanh nghiệp, liên doanh giữa các doanh nghiệp và các hành vi tập trung kinh tế khác theo quy định của pháp luật.

1.2. Đặc điểm của tập trung kinh tế Lợi ích và rủi ro

TTKT có những đặc điểm riêng biệt. Một trong những đặc điểm nổi bật là giảm số lượng doanh nghiệp cạnh tranh độc lập trên thị trường. TTKT có thể mang lại nhiều lợi ích, như tăng hiệu quả sản xuất, giảm chi phí và mở rộng thị trường. Tuy nhiên, nó cũng có thể dẫn đến doanh nghiệp độc quyền, gia tăng vị trí thống lĩnh và gây tổn hại cho người tiêu dùng thông qua việc tăng giá hoặc giảm chất lượng sản phẩm. Theo khóa luận, “trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam hiện nay đang có những bước phát triển mạnh mẽ…thì một nền kinh tế nhỏ lẻ với đa số là các doanh nghiệp có quy mô vừa và nhỏ đã không còn phù hợp”.

II. Vấn Đề Kiểm Soát Tập Trung Kinh Tế và Cạnh Tranh

Mục tiêu của kiểm soát tập trung kinh tế là duy trì thị trường cạnh tranh và bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng. Các hoạt động TTKT cần được đánh giá kỹ lưỡng để đảm bảo không gây ra những tác động tiêu cực đến cấu trúc thị trường và hạn chế cạnh tranh. Các cơ quan quản lý cạnh tranh đóng vai trò quan trọng trong việc giám sát và kiểm soát các hoạt động TTKT, đảm bảo tuân thủ pháp luật cạnh tranh và ngăn chặn các hành vi cạnh tranh không lành mạnh.

2.1. Tác động của Tập Trung Kinh Tế đến Thị Trường Cạnh Tranh

TTKT có thể làm thay đổi cấu trúc thị trường, dẫn đến giảm số lượng đối thủ cạnh tranh và tăng sức mạnh thị trường của các doanh nghiệp lớn. Điều này có thể dẫn đến giảm cạnh tranh, tăng giá và giảm sự lựa chọn cho người tiêu dùng. Theo khóa luận, “Hệ quả mà TTKT có thể dẫn đến là việc hình thành các công ty độc quyền, gia tăng vị trí thống lĩnh trên thị trường”.

2.2. Rủi ro Cạnh Tranh Không Lành Mạnh từ Tập Trung Kinh Tế

Hoạt động TTKT có thể được sử dụng để loại bỏ đối thủ cạnh tranh hoặc hạn chế cạnh tranh. Các doanh nghiệp lớn có thể sử dụng sức mạnh tài chính và thị trường của mình để chèn ép các doanh nghiệp nhỏ hơn. Điều này có thể dẫn đến thị trường cạnh tranh không công bằng và gây tổn hại cho nền kinh tế. Khóa luận chỉ ra rằng, “Một số công ty đa quốc gia đã tiến hành các vụ TTKT thông qua việc sáp nhập… để làm cạn kiệt khả năng tài chính của doanh nghiệp, sau đó mua lại phần vốn góp, chiếm lĩnh thị trường và tiếp tục loại bỏ các doanh nghiệp đối thủ khác”.

2.3. Vai trò của Ủy Ban Cạnh Tranh Quốc Gia trong giám sát Tập Trung Kinh Tế

Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia (hoặc Cơ quan quản lý cạnh tranh) đóng vai trò quan trọng trong việc giám sát và kiểm soát các hoạt động TTKT. Các cơ quan này có nhiệm vụ đánh giá tác động của TTKT đến thị trường cạnh tranh, đưa ra quyết định về việc cho phép hoặc không cho phép TTKT diễn ra, và xử lý các vi phạm pháp luật cạnh tranh.

III. Phương Pháp Kiểm Soát Tập Trung Kinh Tế Quy Định Pháp Luật

Các quốc gia trên thế giới đều có các quy định pháp luật để kiểm soát tập trung kinh tế. Các quy định này thường tập trung vào việc đánh giá tác động của TTKT đến thị trường cạnh tranh và bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng. Các tiêu chí đánh giá thường bao gồm thị phần kết hợp của các doanh nghiệp tham gia TTKT, mức độ tập trung của thị trường và khả năng gây hạn chế cạnh tranh.

3.1. Luật Cạnh Tranh Việt Nam Các quy định chính về Tập Trung Kinh Tế

Luật Cạnh Tranh Việt Nam 2004 quy định các hành vi TTKT bị cấm hoặc phải thông báo cho cơ quan quản lý cạnh tranh. Các hành vi bị cấm là các hành vi TTKT gây ra hoặc có khả năng gây ra tác động hạn chế cạnh tranh một cách đáng kể. Theo Luật Cạnh Tranh 2004 quy định các hành vi bị coi là TTKT. Theo đó, Khoản 3, Điều 3 quy định TTKT thuộc nhóm các hành vi hạn chế cạnh tranh.”

3.2. Thủ Tục Thông Báo Tập Trung Kinh Tế và Đánh Giá Tác Động

Doanh nghiệp phải thông báo cho cơ quan quản lý cạnh tranh về kế hoạch TTKT nếu đáp ứng các ngưỡng quy định về thị phần hoặc doanh thu. Cơ quan quản lý cạnh tranh sẽ tiến hành đánh giá tác động cạnh tranh của TTKT để quyết định có cho phép hay không. Thông tin và số liệu cần thiết cho việc đánh giá bao gồm thị phần, cấu trúc thị trường, và các yếu tố khác ảnh hưởng đến cạnh tranh.

3.3. Các Yếu Tố Được Xem Xét Trong Đánh Giá Tác Động Cạnh Tranh

Đánh giá tác động cạnh tranh của TTKT bao gồm việc xem xét các yếu tố như thị phần, mức độ tập trung của thị trường, khả năng gây hạn chế cạnh tranh, và các lợi ích mà TTKT có thể mang lại cho người tiêu dùng. Các cơ quan quản lý cạnh tranh sẽ cân nhắc các yếu tố này để đưa ra quyết định cuối cùng.

IV. Giải Pháp Hoàn Thiện Pháp Luật Cạnh Tranh về Kiểm Soát TTKT

Để nâng cao hiệu quả kiểm soát tập trung kinh tế, cần hoàn thiện pháp luật cạnh tranh và tăng cường năng lực của cơ quan quản lý cạnh tranh. Các giải pháp bao gồm sửa đổi các quy định về ngưỡng thông báo TTKT, nâng cao chất lượng đánh giá tác động cạnh tranh và tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực cạnh tranh.

4.1. Sửa đổi các quy định về ngưỡng Thông Báo Tập Trung Kinh Tế

Các ngưỡng thông báo TTKT cần được điều chỉnh để phù hợp với thực tiễn và đảm bảo các hoạt động TTKT có tác động đáng kể đến thị trường cạnh tranh đều được kiểm soát. Các ngưỡng này có thể dựa trên thị phần, doanh thu hoặc tổng giá trị tài sản của các doanh nghiệp tham gia TTKT.

4.2. Nâng cao chất lượng Đánh Giá Tác Động Cạnh Tranh

Đánh giá tác động cạnh tranh cần được thực hiện một cách kỹ lưỡng và khách quan, dựa trên các phương pháp phân tích kinh tế hiện đại và các dữ liệu thị trường đáng tin cậy. Cần có đội ngũ chuyên gia có trình độ chuyên môn cao để thực hiện các đánh giá tác động cạnh tranh.

4.3. Tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực Cạnh Tranh

Hợp tác quốc tế trong lĩnh vực cạnh tranh giúp chia sẻ kinh nghiệm, nâng cao năng lực và giải quyết các vụ việc cạnh tranh xuyên biên giới. Việt Nam cần tăng cường hợp tác với các cơ quan quản lý cạnh tranh của các nước khác, đặc biệt là các nước có nền kinh tế phát triển.

V. Thực Trạng Kiểm Soát Tập Trung Kinh Tế và Bài Học Kinh Nghiệm

Việc kiểm soát tập trung kinh tế ở Việt Nam vẫn còn nhiều thách thức. Các quy định pháp luật còn chưa hoàn thiện, năng lực của cơ quan quản lý cạnh tranh còn hạn chế và nhận thức của doanh nghiệp về pháp luật cạnh tranh còn thấp. Cần học hỏi kinh nghiệm của các nước khác trong việc xây dựng và thực thi pháp luật cạnh tranh.

5.1. Những hạn chế trong thực thi Luật Cạnh Tranh về Tập Trung Kinh Tế

Thực tế cho thấy, việc thực thi Luật Cạnh Tranh Việt Nam về Tập Trung Kinh Tế vẫn còn nhiều hạn chế. Cần có những giải pháp để khắc phục những hạn chế này và nâng cao hiệu quả kiểm soát tập trung kinh tế.

5.2. Kinh nghiệm quốc tế về Kiểm Soát Tập Trung Kinh Tế

Nhiều quốc gia trên thế giới đã có kinh nghiệm thành công trong việc kiểm soát tập trung kinh tế. Việt Nam có thể học hỏi kinh nghiệm của các quốc gia này để xây dựng và thực thi pháp luật cạnh tranh hiệu quả hơn.

VI. Tương Lai Định Hướng Kiểm Soát TTKT và Phát Triển Bền Vững

Việc kiểm soát tập trung kinh tế hiệu quả là yếu tố quan trọng để đảm bảo thị trường cạnh tranh công bằng và phát triển kinh tế bền vững. Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện pháp luật cạnh tranh, tăng cường năng lực của cơ quan quản lý cạnh tranh và nâng cao nhận thức của doanh nghiệp về pháp luật cạnh tranh.

6.1. Vai trò của Chính Sách Cạnh Tranh trong Hội Nhập Kinh Tế Quốc Tế

Chính sách cạnh tranh đóng vai trò quan trọng trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế. Việt Nam cần có chính sách cạnh tranh phù hợp để tận dụng tối đa các cơ hội và giảm thiểu các rủi ro từ hội nhập kinh tế quốc tế.

6.2. Góp phần Phát Triển Kinh Tế Bền Vững thông qua Kiểm Soát TTKT

Kiểm soát tập trung kinh tế hiệu quả góp phần tạo ra một môi trường kinh doanh cạnh tranh lành mạnh, khuyến khích đầu tư và đổi mới sáng tạo, từ đó thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Một số vấn đề pháp lý về kiểm soát tập trung kinh tế ở Việt Nam" do sinh viên Đặng Ngọc Huyền (lớp LKT11-01, Khoa Luật – Viện Đại học Mở Hà Nội) thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Đoàn Trung Kiên. Nghiên cứu thuộc chuyên ngành Luật kinh tế, tập trung vào lĩnh vực pháp luật cạnh tranh.

Bối cảnh thực tiễn được tác giả xác định xuất phát từ quá trình hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, đặc biệt là sau khi Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO). Hoạt động tập trung kinh tế (TTKT) thông qua các hình thức sáp nhập, hợp nhất, mua lại và liên doanh gia tăng nhanh chóng về cả quy mô lẫn số lượng. TTKT đóng vai trò tích cực trong việc tái cơ cấu doanh nghiệp, nâng cao năng lực tài chính, đầu tư đổi mới công nghệ và mở rộng thị trường. Tuy nhiên, hành vi này cũng tiềm ẩn nguy cơ làm thay đổi cấu trúc thị trường, tạo ra các thực thể có vị trí thống lĩnh hoặc độc quyền, hạn chế cạnh tranh và gây thiệt hại cho người tiêu dùng. Dù Luật Cạnh tranh đã được Quốc hội thông qua ngày 03/12/2004 (có hiệu lực từ ngày 01/07/2005), việc áp dụng các quy định kiểm soát TTKT trên thực tế còn bộc lộ nhiều điểm bất cập.

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của đề tài là đánh giá một cách hệ thống các quy định pháp luật về kiểm soát TTKT theo Luật Cạnh tranh Việt Nam năm 2004, phản ánh thực trạng diễn biến TTKT cùng công tác quản lý nhà nước giai đoạn 2009–2014, từ đó chỉ ra những hạn chế và đề xuất giải pháp hoàn thiện.

Để đạt được mục tiêu trên, khóa luận xác định 3 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Nghiên cứu những nội dung lý luận cơ bản về TTKT và kiểm soát TTKT dưới góc độ kinh tế và pháp lý;
2. Phân tích, đánh giá các quy định pháp luật hiện hành và thực tiễn hoạt động kiểm soát TTKT tại Việt Nam nhằm làm rõ nguyên nhân dẫn đến thực trạng thông qua tình hình và số liệu thực tế;
3. Xây dựng hệ thống giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật cạnh tranh về kiểm soát TTKT.

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là các vấn đề pháp lý cơ bản về kiểm soát TTKT theo pháp luật cạnh tranh Việt Nam, bao gồm khái niệm, đặc điểm, hình thức, tiêu chí kiểm soát, trình tự thủ tục tố tụng và chế tài xử lý vi phạm, có sự liên hệ so sánh với pháp luật quốc tế. Phạm vi nghiên cứu về mặt thời gian tập trung vào giai đoạn 5 năm (từ năm 2009 đến năm 2014); phạm vi không gian là hệ thống pháp luật Việt Nam trong mối tương quan so sánh với một số quốc gia trên thế giới.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận được xây dựng trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, vận dụng các quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử. Về phương pháp nghiên cứu cụ thể, tác giả sử dụng kết hợp các phương pháp: phân tích quy phạm pháp luật, tổng hợp lý luận, so sánh luật học, chứng minh và thống kê số liệu thực tiễn.

Cơ sở lý luận và các trường phái tiếp cận được tác giả viện dẫn bao gồm:

• Lý thuyết về sự cần thiết kiểm soát độc quyền và cạnh tranh: Quan điểm tự do kinh tế (laissez-faire), quan điểm can thiệp cấu trúc (structural approach), quan điểm giám sát điều tiết (regulation approach), quan điểm công hữu hóa (ownership approach), và lý thuyết của trường phái Chicago về kiểm soát độc quyền.
• Khung pháp lý quốc tế: Đạo luật Sherman (1890), Đạo luật Clayton (1914), Đạo luật Ủy ban Thương mại Liên bang (1914), Đạo luật Robinson-Patman (1936), Đạo luật Wheeler-Lea, Đạo luật Celler-Kefauver của Hoa Kỳ; Quy chế số 139/2004 của Ủy ban Châu Âu (EC); Bộ luật Thương mại Pháp; Luật Chống hạn chế cạnh tranh của CHLB Đức (1957); hệ thống pháp luật cạnh tranh của Vương quốc Anh (Luật năm 1948, 1973, 1976, 1980, 1998).
• Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam: Luật Cạnh tranh năm 2004; Nghị định số 116/2005/NĐ-CP ngày 15/09/2005 quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Cạnh tranh; Nghị định số 120/2005/NĐ-CP ngày 30/09/2005 về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực cạnh tranh; Luật Doanh nghiệp năm 1999 và 2015; Luật Thương mại năm 1997; Quyết định số 90/TTg và 91/TTg ngày 07/03/1994 của Thủ tướng Chính phủ; Quyết định số 2327/QĐ-TTg ngày 22/12/2014 của Thủ tướng Chính phủ.

Nguồn dữ liệu thực tế phục vụ nghiên cứu được thu thập từ báo cáo thống kê của Cục Quản lý Cạnh tranh (Bộ Công Thương), cơ sở dữ liệu StoxPlus, ấn phẩm Tạp chí Công Thương cùng các công trình nghiên cứu của các chuyên gia pháp lý trong nước (PGS.TS. Nguyễn Như Phát, ThS. Trần Thị Bảo Ánh, ThS. Nguyễn Xuân Nam, ThS. Nguyễn Ngọc Sơn).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Một số vấn đề lý luận về kiểm soát tập trung kinh tế và pháp luật về kiểm soát tập trung kinh tế

Chương 1 hệ thống hóa các vấn đề lý luận về TTKT dưới hai lăng kính: kinh tế học và khoa học pháp lý. Về mặt kinh tế, TTKT bắt nguồn từ sức ép cạnh tranh thị trường, tác động của khủng hoảng kinh tế và nhu cầu tích tụ vốn, công nghệ để khai thác lợi thế kinh tế theo quy mô. Về mặt pháp lý, TTKT là biểu hiện của quyền tự do kinh doanh và quyền tổ chức lại doanh nghiệp được pháp luật thừa nhận. Tác giả phân tích 4 đặc điểm cơ bản của TTKT:

• Chủ thể tham gia là các doanh nghiệp độc lập;
• Hình thức thực hiện (sáp nhập, hợp nhất, mua lại, liên doanh) gắn liền với mục đích nắm quyền kiểm soát, chi phối hoạt động của doanh nghiệp khác và làm thay đổi cơ cấu sở hữu;
• Hậu quả làm thay đổi cấu trúc thị trường, tiềm ẩn nguy cơ triệt tiêu cạnh tranh và dẫn đến độc quyền;
• Nhà nước thực hiện kiểm soát thông qua các tiêu chí pháp lý định lượng (thị phần kết hợp, doanh thu).

Mô hình kiểm soát	Quốc gia / Khu vực áp dụng	Đặc trưng nguyên tắc kiểm soát
Mô hình Hoa Kỳ	Hoa Kỳ, Canada, Argentina...	Cấm tập trung kinh tế và độc quyền về mặt hình thức; thẩm tra sâu hành vi dựa trên tác động cạnh tranh thực tế.
Mô hình Châu Âu	Các nước Tây Âu, Úc, New Zealand, Nam Phi, Vương quốc Anh	Kiểm soát tác động tiêu cực; cho phép đăng ký các dự án không làm hạn chế đáng kể cạnh tranh để giảm gánh nặng hành chính.
Mô hình hỗn hợp	CHLB Đức	Kết hợp quy định cấm thỏa thuận/sáp nhập với cơ chế miễn trừ chặt chẽ (áp dụng ngưỡng vốn, thị phần dưới 5%, mua từ 25% đến 50% cổ phần).

Đối với Việt Nam, Luật Cạnh tranh 2004 thiết lập khung kiểm soát dựa trên tỷ lệ thị phần kết hợp của các doanh nghiệp tham gia trên thị trường liên quan:

• Thị phần kết hợp dưới 30% hoặc doanh nghiệp sau TTKT thuộc loại doanh nghiệp nhỏ và vừa: Được tự do tiến hành, không phải thực hiện thủ tục thông báo bắt buộc.
• Thị phần kết hợp từ 30% đến 50%: Được phép tiến hành nhưng bắt buộc phải nộp hồ sơ thông báo trước cho Cục Quản lý Cạnh tranh.
• Thị phần kết hợp trên 50% (trừ doanh nghiệp nhỏ và vừa): Bị cấm thực hiện (Điều 18), trừ trường hợp được Thủ tướng Chính phủ cho hưởng miễn trừ theo Điều 19 (nguy cơ bị giải thể/phá sản hoặc mở rộng xuất khẩu, phát triển kinh tế - xã hội, tiến bộ kỹ thuật, công nghệ).

Chương 2: Những nội dung cơ bản của pháp luật cạnh tranh Việt Nam về kiểm soát tập trung kinh tế

Chương 2 đi sâu phân tích cơ chế điều chỉnh của Luật Cạnh tranh 2004 và các văn bản hướng dẫn thi hành. Về hình thức, pháp luật phân loại TTKT theo các cấp độ kinh tế kỹ thuật (chiều ngang, chiều dọc, đường chéo thuần túy, đường chéo hỗn hợp mở rộng sản phẩm hoặc thị trường) và theo quy định tại Điều 16, Điều 17 Luật Cạnh tranh 2004:

• Sáp nhập doanh nghiệp (Khoản 1 Điều 17): Doanh nghiệp bị sáp nhập chuyển toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ sang doanh nghiệp nhận sáp nhập và chấm dứt tồn tại.
• Hợp nhất doanh nghiệp (Khoản 2 Điều 17): Các doanh nghiệp hợp nhất chuyển toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ để thành lập pháp nhân mới và cùng chấm dứt tồn tại.
• Mua lại doanh nghiệp (Khoản 3 Điều 17): Mua toàn bộ hoặc một phần tài sản, cổ phần đủ để kiểm soát, chi phối doanh nghiệp khác. Ngoại lệ tại Điều 35 quy định trường hợp tổ chức tín dụng, bảo hiểm mua lại cổ phần nhằm mục đích bán lại trong thời hạn ít nhất một năm không bị coi là TTKT nếu không thực hiện quyền chi phối.
• Liên doanh giữa các doanh nghiệp (Khoản 4 Điều 17): Các bên cùng góp vốn thành lập một doanh nghiệp mới độc lập.

Về nội dung kiểm soát, tác giả phân tích cơ chế xác định thị trường liên quan (thị trường sản phẩm liên quan và thị trường địa lý liên quan) theo Nghị định 116/2005/NĐ-CP. Thị trường sản phẩm liên quan yêu cầu đáp ứng đồng thời 3 tiêu chí: đặc tính, mục đích sử dụng và giá cả (xác định qua phép thử giả định trên mẫu 1.000 người tiêu dùng chuyển dịch nhu cầu khi giá tăng trên 10% liên tục 6 tháng). Ngưỡng thị phần 30% được sử dụng làm công cụ duy nhất để suy đoán sức mạnh thị trường và xác định vị trí thống lĩnh.

Trình tự, thủ tục tố tụng cạnh tranh đối với vụ việc TTKT bao gồm 4 giai đoạn:

1. Khiếu nại: Thời hiệu khiếu nại là 02 năm kể từ ngày hành vi vi phạm được thực hiện;
2. Thụ lý hồ sơ: Cục Quản lý Cạnh tranh thông báo thụ lý bằng văn bản trong thời hạn 07 ngày làm việc;
3. Điều tra vụ việc: Điều tra sơ bộ trong thời hạn 30 ngày. Nếu có dấu hiệu vi phạm, tiến hành điều tra chính thức trong 180 ngày (có thể gia hạn tối đa 2 lần, mỗi lần không quá 60 ngày);
4. Mở phiên điều trần và xử lý: Hội đồng xử lý vụ việc cạnh tranh quyết định mở phiên điều trần, trả hồ sơ điều tra bổ sung hoặc đình chỉ trong thời hạn 30 ngày. Quyết định có hiệu lực sau 30 ngày nếu không có khiếu nại.

Về chế tài xử lý vi phạm (Nghị định 120/2005/NĐ-CP), mức phạt tiền áp dụng từ 1% đến 3% tổng doanh thu năm tài chính trước đó đối với hành vi không thông báo; tối đa 5% đối với hành vi TTKT bị cấm; từ 5% đến 10% đối với sáp nhập, mua lại bị cấm kèm hành vi chèn ép hoặc liên doanh/hợp nhất làm tăng giá hàng hóa đáng kể.

Chương này chỉ ra 5 nhóm bất cập lớn trong quy định pháp luật:

1. Luật chỉ chú trọng kiểm soát TTKT theo chiều ngang, bỏ sót nguy cơ hạn chế cạnh tranh từ TTKT theo chiều dọc và đường chéo;
2. Sử dụng thị phần làm tiêu chí duy nhất để suy đoán sức mạnh thị trường là quá đơn giản, không phản ánh toàn diện rào cản thị trường, quy mô vốn hay chỉ số HHI;
3. Quy định xác định thị trường liên quan cứng nhắc khi bắt buộc thỏa mãn cùng lúc cả 3 tiêu chí, tách rời thị trường sản phẩm và địa lý, bỏ qua yếu tố thời gian;
4. Tiêu chí miễn trừ theo Điều 19 quy định mơ hồ ("nguy cơ bị giải thể", "mở rộng xuất khẩu");
5. Cách tính mức phạt tiền căn cứ trên tổng doanh thu thay vì doanh thu trên thị trường liên quan là thiếu hợp lý và thiếu mức phạt tiền tối thiểu (dẫn đến mức phạt 0 đồng nếu doanh thu bằng 0).

Chương 3: Thực trạng kiểm soát tập trung kinh tế ở Việt Nam và một số giải pháp nhằm hoàn thiện và nâng cao hiệu quả kiểm soát tập trung kinh tế của Luật Cạnh tranh Việt Nam

Chương 3 tổng hợp dữ liệu thực tế về các thương vụ M&A và công tác giám sát của Cục Quản lý Cạnh tranh giai đoạn 2009–2014:

Năm	Số lượng thương vụ M&A thực tế	Tổng giá trị thương vụ (USD)
2009	295 vụ	1,14 tỷ
2010	245 vụ	1,75 tỷ
2011	267 vụ	6,30 tỷ (kỷ lục)
2012	157 vụ	4,90 tỷ
2013	182 vụ	3,20 tỷ
2014	Đạt 2,0 tỷ USD cả năm (6 tháng đầu năm có 88 thương vụ thành công trị giá trên 1 tỷ USD; tổng giá trị giảm 37,5% so với năm 2013)

Về công tác xử lý hồ sơ, tính đến hết tháng 12/2014, Cục Quản lý Cạnh tranh chỉ tiếp nhận 26 vụ việc thông báo TTKT (năm 2013 tiếp nhận 04 hồ sơ, năm 2014 tiếp nhận 09 hồ sơ thuộc các lĩnh vực: dệt may, vận tải biển, sản xuất nhựa, logistics, xi măng, bán lẻ, kính...). Trong tổng số 26 vụ: 20 vụ được thông qua, 01 vụ rút hồ sơ và 05 vụ đang trong quá trình xem xét. Con số 26 hồ sơ thông báo là quá nhỏ bé so với hơn 1.200 thương vụ TTKT thực tế diễn ra trong cùng giai đoạn.

Thời gian	Doanh nghiệp tham gia	Ngành nghề, lĩnh vực	Hình thức TTKT
05/2014	A.P. Moller-Maersk A/S; CMA CGM S.A; MSC Mediterranean Shipping Company S.A	Vận tải, kho bãi	Liên doanh
07/2014	Abbott Investments (bên mua); Positron Limited (bên bán); CFR Pharmaceuticals S.A (mục tiêu)	Bán buôn, bán lẻ dược phẩm	Mua lại
09/2014	Công ty TNHH Schenker Việt Nam; Công ty TNHH Schenker-Gemadept Logistics Việt Nam	Dịch vụ logistics	Sáp nhập
10/2014	Công ty TNHH Lixil INAX Việt Nam; Công ty TNHH Sản xuất Lixil INAX Sài Gòn; Công ty TNHH Lixil INAX Đà Nẵng	Sản xuất, kinh doanh sứ vệ sinh, thiết bị phòng tắm	Sáp nhập
10/2014	Công ty CP Xi măng VICEM Hải Vân; Công ty CP Đá xây dựng Hòa Phát	Sản xuất, kinh doanh xi măng, clinker, đá xây dựng	Sáp nhập
11/2014	Công ty TNHH Trung tâm thương mại Lotte Việt Nam; Công ty TNHH Lotte Mart Đà Nẵng	Bán buôn, bán lẻ, sản xuất chế biến thực phẩm	Sáp nhập
12/2014	Công ty TNHH Công nghiệp Kính NSG Việt Nam; Công ty TNHH Kính chuyên biệt NSG Việt Nam	Sản xuất, kinh doanh kính	Sáp nhập

Khóa luận phân tích chuyên sâu vụ việc miễn trừ điển hình năm 2014 giữa Công ty CP Chuyển mạch Tài chính Quốc gia Việt Nam (Banknetvn) và Công ty CP Dịch vụ Thẻ Smartlink. Hồ sơ nộp ngày 19/08/2014 trong lĩnh vực trung gian thanh toán thẻ ngân hàng. Sau sáp nhập, thị phần kết hợp đạt 100% (thuộc diện cấm theo Điều 18). Sau khi Cục Quản lý Cạnh tranh thẩm định và lấy ý kiến các Bộ ngành, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 2327/QĐ-TTg ngày 22/12/2014 cho phép hưởng miễn trừ thời hạn 05 năm (tự động gia hạn mỗi 05 năm) căn cứ vào điều kiện phát triển kinh tế - xã hội và công nghệ theo Khoản 2 Điều 19.

Những nguyên nhân dẫn đến hạn chế trong công tác kiểm soát được tác giả chỉ ra:

• Thiếu cơ chế phối hợp và trao đổi thông tin liên ngành giữa cơ quan cạnh tranh với Sở Kế hoạch & Đầu tư, Ban Quản lý các KCN, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước;
• Vị thế pháp lý của Cục Quản lý Cạnh tranh trực thuộc Bộ Công Thương chưa bảo đảm tính độc lập, dễ phát sinh xung đột lợi ích khi xử lý các doanh nghiệp nhà nước trực thuộc Bộ;
• Bất cập về thẩm quyền giải quyết khiếu nại khi quyết định của Hội đồng Cạnh tranh bị khởi kiện phân tán tại Tòa án nhân dân cấp tỉnh trên toàn quốc;
• Đội ngũ nhân sự cơ quan quản lý cạnh tranh còn mỏng và thiếu kinh nghiệm phân tích kinh tế chuyên sâu.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã tổng hợp và công bố bức tranh toàn cảnh về hoạt động kiểm soát TTKT tại Việt Nam giai đoạn 2009–2014 với các phát hiện cụ thể:

• Chỉ ra độ lệch lớn giữa thực tiễn thị trường (hơn 1.200 thương vụ M&A) và số liệu kiểm soát chính thức (chỉ có 26 hồ sơ thông báo tới Cục Quản lý Cạnh tranh, trong đó thông qua 20 vụ, 01 vụ rút hồ sơ, 05 vụ đang xem xét).
• Thống kê chi tiết diễn biến giá trị M&A qua các năm: 2009 (1,14 tỷ USD), 2010 (1,75 tỷ USD), 2011 (đỉnh cao 6,3 tỷ USD), 2012 (4,9 tỷ USD), 2013 (3,2 tỷ USD), và 2014 (2,0 tỷ USD).
• Phân tích thành công hồ sơ miễn trừ sáp nhập độc quyền 100% thị phần giữa Banknetvn và Smartlink theo Quyết định số 2327/QĐ-TTg ngày 22/12/2014.

Trên cơ sở phân tích thực trạng, tác giả đề xuất 4 nhóm giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật:

1. Mở rộng phạm vi kiểm soát: Bổ sung quy định kiểm soát đối với các hành vi TTKT theo chiều dọc và đường chéo; đồng thời thiết lập hành lang pháp lý kiểm soát các vụ việc sáp nhập của các tập đoàn đa quốc gia diễn ra ngoài lãnh thổ Việt Nam nhưng có khả năng gây tác động hạn chế cạnh tranh trong nước.
2. Bổ sung tiêu chí đánh giá sức mạnh thị trường: Không dựa duy nhất vào thị phần kết hợp 30%, cần bổ sung các tiêu chí về doanh thu, giá trị giao dịch, chỉ số HHI (Herfindahl-Hirschman Index), rào cản gia nhập/mở rộng thị trường và sức mạnh đàm phán của người mua.
3. Điều chỉnh linh hoạt cách xác định thị trường liên quan: Áp dụng phương pháp đánh giá tổng hòa các tiêu chí đặc tính, mục đích sử dụng và giá cả tùy theo từng loại sản phẩm, dịch vụ cụ thể thay vì áp đặt cứng nhắc đồng thời cả ba tiêu chí.
4. Cụ thể hóa điều kiện hưởng miễn trừ: Định nghĩa rõ ràng khái niệm "nguy cơ bị giải thể"; xây dựng hệ thống tiêu chí miễn trừ theo khối (Block Exemption) học hỏi kinh nghiệm của Liên minh Châu Âu hoặc ban hành danh mục các hành vi mặc nhiên được miễn trừ nhằm đơn giản hóa thủ tục giải trình cho doanh nghiệp.

Đóng góp của khóa luận nằm ở việc tiếp cận có hệ thống hành vi TTKT dưới góc độ hạn chế cạnh tranh, phân tích toàn diện các quy định của Luật Cạnh tranh 2004 và đối chiếu trực tiếp với dữ liệu thực thi thực tế của Cục Quản lý Cạnh tranh.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận thực hiện trong khuôn khổ khóa luận tốt nghiệp đại học nên phạm vi khảo sát thực tế bị giới hạn trong mốc thời gian 5 năm (2009–2014). Tác giả cũng tự nhận định do kinh nghiệm thực tế của bản thân chưa nhiều nên các phân tích kinh tế lượng chuyên sâu về cấu trúc thị trường chưa được triển khai chi tiết. Hướng nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng khảo sát các giai đoạn sau năm 2014, nghiên cứu sâu hơn về việc áp dụng các mô hình kinh tế trong việc xác định tổn hại cạnh tranh từ các thương vụ TTKT xuyên biên giới.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo hữu ích cho:

• Giảng viên và sinh viên ngành Luật kinh tế, Luật Thương mại quốc tế khi nghiên cứu chuyên đề pháp luật cạnh tranh, các hành vi hạn chế cạnh tranh và thủ tục tố tụng cạnh tranh.
• Các luật sư, chuyên viên tư vấn pháp lý doanh nghiệp trong việc rà soát điều kiện thông báo tập trung kinh tế, chuẩn bị hồ sơ xin miễn trừ hoặc đánh giá rủi ro pháp lý trong các giao dịch M&A.
• Các chương có giá trị tham khảo cao gồm: Bảng tổng hợp các vụ việc thông báo TTKT năm 2014 tại Chương 3; phân tích pháp lý vụ việc miễn trừ Banknetvn - Smartlink; và phần phân tích bất cập của các tiêu chí xác định thị trường liên quan tại Chương 2.

Câu hỏi thường gặp

1. Theo quy định của Luật Cạnh tranh năm 2004, những trường hợp tập trung kinh tế nào bị cấm và những trường hợp nào phải thông báo bắt buộc? Theo Điều 18 và 20 Luật Cạnh tranh 2004, trường hợp các doanh nghiệp tham gia TTKT có thị phần kết hợp từ 30% đến 50% trên thị trường liên quan thì đại diện hợp pháp phải làm thủ tục thông báo trước cho Cục Quản lý Cạnh tranh. Trường hợp thị phần kết hợp chiếm trên 50% trên thị trường liên quan thì bị cấm thực hiện (trừ khi doanh nghiệp sau TTKT thuộc nhóm doanh nghiệp nhỏ và vừa hoặc thuộc diện được hưởng miễn trừ theo Điều 19).

2. Vụ việc đề nghị hưởng miễn trừ tập trung kinh tế giữa Banknetvn và Smartlink năm 2014 có đặc điểm gì nổi bật? Đây là vụ việc sáp nhập trong lĩnh vực trung gian thanh toán ngân hàng có thị phần kết hợp đạt 100% (thuộc diện bị cấm theo Điều 18). Các bên nộp hồ sơ ngày 19/08/2014 giải trình điều kiện góp phần phát triển kinh tế - xã hội, tiến bộ khoa học công nghệ. Ngày 22/12/2014, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 2327/QĐ-TTg cho phép miễn trừ với thời hạn 5 năm và tự động gia hạn sau mỗi 5 năm.

3. Tại sao tác giả cho rằng mức phạt tiền vi phạm quy định tập trung kinh tế theo Nghị định 120/2005/NĐ-CP là chưa hợp lý? Nghị định 120/2005/NĐ-CP tính mức phạt dựa trên tổng doanh thu trong năm tài chính trước của doanh nghiệp thay vì doanh thu trên thị trường liên quan bị ảnh hưởng, dẫn đến mức phạt không tương xứng với mức độ thiệt hại thực tế. Ngoài ra, quy định không có mức phạt tối thiểu bằng tiền cụ thể, dẫn đến trường hợp doanh nghiệp có tổng doanh thu bằng 0 đồng sẽ chịu mức phạt 0 đồng, làm mất tính răn đe.

4. Tính đến hết tháng 12/2014, Cục Quản lý Cạnh tranh đã tiếp nhận và xử lý bao nhiêu vụ việc thông báo tập trung kinh tế? Cục Quản lý Cạnh tranh đã tiếp nhận 26 vụ việc thông báo TTKT. Kết quả xử lý gồm: 20 vụ việc được thông qua, 01 vụ việc rút hồ sơ và 05 vụ việc đang trong quá trình xem xét (con số này rất nhỏ so với hơn 1.200 thương vụ M&A thực tế diễn ra trong cùng thời kỳ).

Kết luận

Khóa luận của sinh viên Đặng Ngọc Huyền đã cung cấp một công trình nghiên cứu hệ thống và nghiêm túc về các khía cạnh pháp lý của việc kiểm soát tập trung kinh tế tại Việt Nam theo Luật Cạnh tranh 2004. Thông qua việc phân tích lý luận, quy định pháp luật hiện hành và dẫn chứng các số liệu thực thi thực tế giai đoạn 2009–2014, tác giả đã làm rõ các điểm nghẽn về tiêu chí thị phần, cách xác định thị trường liên quan và cơ chế tổ chức của cơ quan cạnh tranh. Những đề xuất hoàn thiện pháp luật được trình bày trong khóa luận có giá trị tham khảo thiết thực cho công tác lập pháp và nghiên cứu học thuật chuyên ngành Luật kinh tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ KIỂM SOÁT TẬP TRUNG KINH TẾ VÀ PHÁP LUẬT VỀ KIỂM SOÁT TẬP TRUNG KINH TẾ.Khái niệm và đặc điểm của tập trung kinh tế.Khái niệm tập trung kinh tế. Cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, do tác động của tiến bộ khoa học kỹ thuật đã thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển và đẩy nhanh quá trình tích tụ, tập trung tư bản, hình thành các xí nghiệp có quy mô lớn. Như vậy, TTKT là một xu hướng tất yếu của tư bản. Lịch sử phát triển của kinh tế thị trường cho thấy hiện tượng TTKT xuất hiện lần đầu tiên tại Mỹ vào nửa đầu thập kỷ 1980 đã diễn ra hàng loạt các vụ hợp nhất bắt đầu từ công ty hoạt động trong ngành công nghiệp, sau đó lan sang toàn bộ nền kinh tế và cuối cùng tràn ra toàn thế giới.

Ngày nay, cùng với môi trường pháp lý thông thoáng, các doanh nghiệp được phép thực hiện các hành vi TTKT dựa trên những nguyên tắc cơ bản của pháp luật thương mại thừa nhận, do đó mà các biện pháp nâng cao năng lực kinh doanh thông qua sáp nhập, hợp nhất, mua lại… vẫn đang được sử dụng như một công cụ hữu hiệu để cơ cấu, tổ chức lại kinh doanh bởi những nguyên nhân cơ bản sau: • Nguyên nhân kinh tế: Một là, do sức ép của cạnh tranh trên thị trường ngày càng gay gắt chính vì vậy các doanh nghiệp có trong tay nhiều phương tiện, nguồn lực kinh tế sẽ có lợi thế hơn so với các đối thủ còn lại. Vì thế, các nhà kinh doanh chỉ có thể tìm mọi cách với thời gian ngắn nhất để có vị trí cạnh tranh tối ưu trên thị trường hoặc là các doanh nghiệp đang yếu thế tập hợp thành liên minh nhằm tìm kiếm cơ hội tồn tại trước các đối thủ lớn hơn đang chèn ép họ. Kết quả của cả hai trường hợp trên đều là các doanh nghiệp đang từ đối đầu trở thành những đơn vị liên kết, không cạnh tranh nữa. Như vậy, sự TTKT bắt nguồn từ cạnh tranh nhưng kết quả lại tiêu diệt cạnh tranh.

Hai là, do sức ép của khủng hoảng kinh tế. Lịch sử đã chứng minh rằng, khi xảy ra khủng hoảng thì một trong những giải pháp đối với các doanh nghiệp là tập trung lại để nương tựa vào nhau mong tìm kiếm cơ hội tồn tại[22]. Đồng thời, trong trường hợp, khủng hoảng kinh tế làm cho một số doanh nghiệp lâm vào tình trạng phá sản thì tập trung kinh tế khi đấy lại đóng vai trò vô cùng quan trọng như phao 5 SV: Đặng Ngọc Huyền Lớp: LKT11-01 cứu sinh giúp doanh nghiệp tránh phải rút khỏi thị trường và tránh các hậu quả xấu về kinh tế xã hội. Ba là, do nhu cầu phát triển kinh doanh, đầu tư phát triển khoa học kỹ thuật luôn là nguyên nhân thúc đẩy hợp tác kinh doanh.Thực tế cho thấy có một số ngành kinh doanh khi tham gia kinh doanh và thu lợi nhuận thì nhà đầu tư cần có số vốn đáng kể trong khi khả năng của mỗi doanh nhân về vốn là hạn chế, đồng thời việc phát triển thị trường sẽ nảy sinh nhiều nhu cầu nghiên cứu, phát triển khoa học, công nghệ - kỹ thuật vượt quá khả năng của một doanh nghiệp.

Môt trong những cách giải quyết là tập trung các nguồn lực giữa họ lại với nhau bằng phương thức sáp nhập, hợp nhất, liên doanh. • Nguyên nhân pháp lý Pháp luật doanh nghiệp của tất cả các quốc gia đều trao cho doanh nghiệp quyền thay đổi quy mô theo nhu cầu kinh doanh.