Thực Trạng Cán Cân Thương Mại Tại Việt Nam Và Các Giải Pháp Hạn Chế Thâm Hụt

Luận văn phân tích thực trạng cán cân thương mại tại Việt Nam, đề xuất giải pháp hiệu quả nhằm hạn chế tình trạng thâm hụt thương mại.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thu Hường
• Trường học: Học viện Tài Chính
• Chuyên ngành: Kinh tế
• Đề tài: Thực trạng cán cân thương mại Việt Nam và giải pháp giảm thâm hụt hiệu quả
• Loại tài liệu: luận văn tốt nghiệp
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MẶT SẠ VẤN ĐỀ VỀ CÁN CÂN THANH TOÁN QUỐC TẾ VÀ CÁN CÂN THƯƠNG MẠI
• 1.1. Cán cân thanh toán quốc tế
• 1.2. Khái niệm cán cân thanh toán quốc tế (Balance of payment)
• 1.3. Kết cấu của cán cân thanh toán quốc tế
• 1.4. Cán cân vãng lai (Tài khoản vãng lai – Current Account – CA)
• 1.5. Cán cân vốn và tài chính
• 1.6. Lỗi và sai sót
• 1.7. Cán cân tổng thể (Overall Balance – OB)
• 1.8. Cán cân bù đắp chính thức
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CÁN CÂN THƯƠNG MẠI VIỆT NAM
• 2.1. Tổng quan về cán cân thanh toán và cán cân thương mại Việt Nam (từ 2006 đến nay)
• 2.2. Cán cân thương mại Việt Nam giai đoạn từ 2006-2011: Thâm hụt cán cân thương mại
• 2.3. Thực trạng cán cân thương mại. Về chủ thể xuất, nhập khẩu
• 2.4. Nguyên nhân thâm hụt cán cân thương mại
• 2.5. Giai đoạn từ 2012-2014: Cán cân thương mại thặng dư
• 2.6. Thực trạng cán cân thương mại. Về thị trường xuất, nhập khẩu
• 2.7. Nguyên nhân của sự chuyển dịch cán cân thương mại
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP CÂN BẰNG CÁN CÂN THƯƠNG MẠI VIỆT NAM
• 3.1. Giải pháp từ phía Chính phủ và các cơ quan chức năng
• 3.2. Giải pháp từ phía doanh nghiệp
• 3.3. Giải pháp khác
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Cán cân thương mại Việt Nam

Cán cân thương mại Việt Nam là một phần quan trọng trong cán cân thanh toán quốc tế, phản ánh tình hình xuất nhập khẩu hàng hóa và dịch vụ của quốc gia. Từ năm 2006 đến nay, cán cân thương mại Việt Nam đã trải qua nhiều biến động, từ thâm hụt đến thặng dư. Giai đoạn 2006-2011, thâm hụt thương mại là vấn đề nổi bật, trong khi giai đoạn 2012-2014, cán cân thương mại chuyển sang thặng dư. Các yếu tố ảnh hưởng bao gồm năng lực cạnh tranh hàng hóa, chính sách tỷ giá, và chính sách thương mại quốc gia.

1.1. Giai đoạn 2006 2011 Thâm hụt thương mại

Giai đoạn 2006-2011, cán cân thương mại Việt Nam chủ yếu ở trạng thái thâm hụt. Nguyên nhân chính bao gồm năng lực cạnh tranh hàng hóa trong nước yếu, tỷ giá hối đoái biến động phức tạp, và chính sách thương mại thiếu linh hoạt. Ngoài ra, khủng hoảng kinh tế toàn cầu cũng tác động tiêu cực đến xuất khẩu Việt Nam, làm gia tăng thâm hụt thương mại.

1.2. Giai đoạn 2012 2014 Thặng dư thương mại

Giai đoạn 2012-2014, cán cân thương mại Việt Nam chuyển sang thặng dư nhờ sự gia tăng xuất khẩu và giảm nhập khẩu. Các yếu tố đóng góp bao gồm đầu tư nước ngoài tăng, sự can thiệp của Chính phủ vào lãi suất, và sự phát triển của các doanh nghiệp xuất khẩu. Tuy nhiên, thặng dư này không lớn và cần các biện pháp để duy trì.

II. Giải pháp giảm thâm hụt thương mại

Để giảm thâm hụt thương mại, Việt Nam cần áp dụng các giải pháp từ cả phía Chính phủ và doanh nghiệp. Chính phủ cần hoàn thiện chính sách thương mại, chính sách tỷ giá, và chính sách đầu tư. Doanh nghiệp cần nâng cao năng lực cạnh tranh, áp dụng công nghệ hiện đại, và mở rộng thị trường xuất khẩu.

2.1. Giải pháp từ phía Chính phủ

Chính phủ cần hoàn thiện chính sách thương mại bằng cách đẩy mạnh xuất khẩu và hạn chế nhập khẩu. Đồng thời, chính sách tỷ giá cần linh hoạt hơn để hỗ trợ xuất khẩu. Chính sách đầu tư cần được kiểm soát chặt chẽ, đặc biệt là đầu tư nước ngoài, để đảm bảo lợi ích kinh tế quốc gia.

2.2. Giải pháp từ phía doanh nghiệp

Doanh nghiệp cần nâng cao năng lực cạnh tranh bằng cách áp dụng công nghệ hiện đại, cải thiện chất lượng sản phẩm, và mở rộng thị trường xuất khẩu. Ngoài ra, liên kết, hợp tác với các doanh nghiệp khác cũng là một giải pháp hiệu quả để tăng cường xuất khẩu và giảm thâm hụt thương mại.

III. Cải thiện cán cân thương mại Việt Nam

Cải thiện cán cân thương mại là mục tiêu quan trọng để đảm bảo sự ổn định kinh tế vĩ mô. Việt Nam cần tập trung vào nâng cao năng lực cạnh tranh hàng hóa, đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, và giảm phụ thuộc vào nhập khẩu. Đồng thời, chính sách thương mại cần được điều chỉnh phù hợp với tình hình kinh tế quốc tế.

3.1. Nâng cao năng lực cạnh tranh hàng hóa

Việt Nam cần nâng cao năng lực cạnh tranh hàng hóa bằng cách đầu tư vào công nghệ, cải thiện chất lượng sản phẩm, và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao. Điều này sẽ giúp hàng hóa Việt Nam có thể cạnh tranh tốt hơn trên thị trường quốc tế, từ đó tăng xuất khẩu và giảm thâm hụt thương mại.

3.2. Đa dạng hóa thị trường xuất khẩu

Việt Nam cần đa dạng hóa thị trường xuất khẩu để giảm phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống. Bằng cách mở rộng quan hệ thương mại với các quốc gia mới, Việt Nam có thể tăng kim ngạch xuất khẩu và giảm rủi ro từ biến động kinh tế toàn cầu.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Kể từ khi Việt Nam chính thức trở thành thành viên thứ 150 của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) vào ngày 07/11/2006, quy mô hoạt động ngoại thương đã ghi nhận bước tăng trưởng vượt bậc. Tổng kim ngạch xuất khẩu của cả nước tăng nhanh từ 39,8 tỷ USD năm 2006 lên mức 96,9 tỷ USD vào năm 2011, tương đương mức tăng trưởng gần 2,5 lần chỉ sau 5 năm. Tuy nhiên, song hành cùng sự bùng nổ kim ngạch là thách thức bất ổn định kinh tế vĩ mô khi cán cân thương mại rơi vào tình trạng thâm hụt kéo dài. Điển hình vào năm 2008, mức nhập siêu đã chạm ngưỡng kỷ lục hơn 18 tỷ USD, đưa tỷ lệ thâm hụt thương mại bình quân giai đoạn 2006-2011 lên tới 13,46% so với GDP.

Tình trạng nhập siêu trầm trọng kéo dài đe dọa trực tiếp đến an toàn cán cân vãng lai, làm suy giảm dự trữ ngoại hối và gia tăng áp lực nợ quốc gia. Trước bối cảnh đó, nghiên cứu này được thực hiện nhằm hệ thống hóa các nhân tố tác động đến cán cân thương mại, phân tích thực trạng qua hai giai đoạn bản lề: giai đoạn thâm hụt sâu sắc (2006-2011) và giai đoạn bước đầu đạt thặng dư (2012-2014). Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam trong giai đoạn 2006-2014.

Mục tiêu trọng tâm của đề tài là làm rõ các nguyên nhân cốt lõi gây mất cân bằng ngoại thương, đối chiếu bài học điều hành từ các nền kinh tế lớn trên thế giới, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp khả thi. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn quan trọng, cung cấp luận cứ khoa học giúp duy trì mức thặng dư bền vững (đạt mốc 2,1 tỷ USD vào năm 2014), kiểm soát tỷ lệ nhập siêu dưới 10% kim ngạch xuất khẩu và nâng cao giá trị gia tăng nội địa trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng các lý thuyết kinh tế quốc tế kinh điển và hiện đại, bao gồm:

• Lý thuyết Lợi thế so sánh của David Ricardo: Giải thích cơ sở chuyên môn hóa sản xuất và trao đổi thương mại quốc tế dựa trên chi phí cơ hội tương đối.
• Mô hình Mundell-Fleming và Cách tiếp cận tài khoản vãng lai: Phân tích sự tương tác giữa chính sách tỷ giá hối đoái, chính sách tài khóa, chính sách tiền tệ và sự biến động của cán cân thanh toán quốc tế trong nền kinh tế mở.
• Lý thuyết Vòng đời sản phẩm quốc tế của Raymond Vernon: Làm rõ sự dịch chuyển sản xuất và lợi thế cạnh tranh của các nhóm hàng công nghiệp chế biến từ các nước phát triển sang các quốc gia đang phát triển.

Bên cạnh đó, đề tài chuẩn hóa 5 khái niệm chuyên ngành then chốt theo hướng dẫn của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và hệ thống văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam: Cán cân thanh toán quốc tế (BOP - theo Pháp lệnh Ngoại hối số 28/2005/PL-UBTVQH11 và sửa đổi bổ sung năm 2013), Cán cân vãng lai (CA - theo Điều 13 Nghị định 16/2014/NĐ-CP), Cán cân thương mại (Trade Balance), Năng lực cạnh tranh của hàng hóa và Chính sách tỷ giá hối đoái. Mối quan hệ cân bằng tổng thể được lượng hóa thông qua công thức: $OB = CA + KA \pm OM$, trong đó trạng thái của tài khoản vãng lai giữ vai trò quyết định đến độ ổn định ngoại hối quốc gia.

Phương pháp nghiên cứu

Để đảm bảo tính khách quan và độ tin cậy khoa học, đề tài sử dụng dữ liệu thứ cấp được công bố chính thức bởi Tổng cục Thống kê (TCTK), Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN), Bộ Công Thương và các tổ chức tài chính quốc tế như IMF, WB giai đoạn 2006-2014.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ dữ liệu chuỗi thời gian vĩ mô trong 9 năm liên tục (từ năm 2006 đến năm 2014) với 36 quan sát cấp quý và 9 quan sát cấp năm. Đồng thời, nghiên cứu phân tích chuyên sâu dữ liệu phân rã của hơn 10 nhóm mặt hàng xuất nhập khẩu chủ lực (chiếm trên 80% tổng giá trị kim ngạch) và 5 khu vực thị trường đối tác trọng điểm gồm Mỹ, EU, ASEAN, Trung Quốc và Nhật Bản. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu xác thực mục đích toàn bộ (purposive complete sampling) đối với các nhóm hàng hóa và thị trường có tỷ trọng chi phối cán cân ngoại thương Việt Nam.

Lý do lựa chọn phương pháp thống kê mô tả, phân tích so sánh chuỗi thời gian kết hợp tổng hợp định tính xuất phát từ tính chất phức tạp của các biến số kinh tế vĩ mô. Phương pháp này cho phép nhận diện chính xác xu hướng chuyển dịch cơ cấu hàng hóa, bóc tách đóng góp của từng chủ thể kinh tế (FDI và doanh nghiệp trong nước), đồng thời đánh giá được tác động lan tỏa từ các cú sốc bên ngoài như cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực chứng giai đoạn 2006-2014 mang lại 4 phát hiện quan trọng:

• Sự chuyển dịch quỹ đạo cán cân thương mại qua hai giai đoạn trái ngược: Giai đoạn 2006-2011 ghi nhận tình trạng thâm hụt thương mại nghiêm trọng, chạm đáy vào năm 2008 với mức nhập siêu hơn 18 tỷ USD (chiếm 28,76% tổng kim ngạch xuất khẩu). Tuy nhiên, mức độ thâm hụt đã thu hẹp dần xuống 22,51% năm 2009, 17,45% năm 2010 và 10,16% năm 2011. Giai đoạn 2012-2014, cán cân thương mại chính thức đảo chiều sang trạng thái thặng dư lần lượt đạt 748,8 triệu USD (năm 2012), 294 triệu USD (năm 2013) và 2,1 tỷ USD (sơ bộ năm 2014).
• Bất cân xứng sâu sắc giữa khu vực FDI và khu vực kinh tế trong nước: Khối doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) đóng vai trò đầu tàu xuất khẩu khi đóng góp trung bình 55,75% tổng giá trị xuất khẩu toàn quốc. Kim ngạch xuất khẩu của khối FDI tăng vọt từ 23 tỷ USD năm 2006 lên 55,1 tỷ USD năm 2011 (tăng gấp gần 2,5 lần) và luôn giữ vững vị thế thặng dư thương mại. Ngược lại, khu vực kinh tế nội địa liên tục chịu thâm hụt nặng nề, đỉnh điểm nhập siêu lên đến gần 25 tỷ USD vào năm 2008.
• Cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu chậm cải thiện về chất: Xuất khẩu giai đoạn 2006-2011 vẫn phụ thuộc lớn vào hàng thô và sơ chế như dầu thô, khoáng sản, nông sản (chiếm trên 40% nhóm công nghiệp nặng và khoáng sản). Trong cơ cấu nhập khẩu, nhóm tư liệu sản xuất chiếm tỷ trọng áp đảo xấp xỉ 90% (riêng nguyên nhiên vật liệu chiếm xấp xỉ 60%), trong khi nhóm hàng tiêu dùng chỉ chiếm dưới 10%. Dù vậy, số mặt hàng đạt kim ngạch xuất khẩu trên 2 tỷ USD đã tăng từ 4 mặt hàng năm 2006 lên 14 mặt hàng vào năm 2011.
• Tập trung thị trường thiếu cân bằng: Việt Nam đạt mức thặng dư lớn tại thị trường Mỹ (đạt gần 17 tỷ USD, chiếm 17,5% tổng kim ngạch xuất khẩu năm 2011) và EU (16,5 tỷ USD, chiếm 17%). Ngược lại, Việt Nam nhập siêu kỷ lục từ khối ASEAN (tổng nhập khẩu đạt 101,8 tỷ USD giai đoạn 2006-2011) và Trung Quốc (kim ngạch nhập khẩu luôn cao gấp 2 đến 3 lần giá trị xuất khẩu sang thị trường này).

Thảo luận kết quả

Diễn biến cán cân thương mại Việt Nam có thể được minh họa trực quan thông qua đồ thị chuỗi thời gian kết hợp biểu đồ cột mô tả quy mô xuất nhập khẩu (Hình 2.1) và bảng cân đối ma trận theo chủ thể kinh tế (Bảng 2.2). Qua đó, các nguyên nhân dẫn đến thâm hụt giai đoạn 2006-2011 được bóc tách rõ rệt: năng lực cạnh tranh của sản phẩm nội địa còn thấp (đơn cử giá gạo xuất khẩu của Việt Nam giai đoạn 2007-2011 luôn thấp hơn gạo cùng phẩm cấp của Thái Lan từ 30 đến 50 USD/tấn do yếu kém về bao bì, thương hiệu và công nghệ sau thu hoạch); doanh nghiệp vừa và nhỏ thiếu vốn nên buộc phải nhập khẩu dây chuyền công nghệ cũ giá rẻ từ Trung Quốc (với chi phí chỉ bằng 15% đến 20% so với thiết bị của Đức hoặc Nhật Bản).

Bên cạnh đó, việc cán cân thương mại chuyển sang thặng dư giai đoạn 2012-2014 chứa đựng yếu tố rủi ro khi một phần nguyên nhân bắt nguồn từ việc các doanh nghiệp trong nước lâm vào đình trệ, thu hẹp quy mô sản xuất và giảm nhập khẩu nguyên vật liệu đầu vào.

Đối chiếu với kinh nghiệm quốc tế:

• Mỹ: Áp dụng các gói tín dụng xuất khẩu thông qua Ngân hàng Xuất nhập khẩu và dựng các hàng rào chống bán phá giá nghiêm ngặt để bảo vệ sản xuất nội địa.
• Trung Quốc: Từng duy trì chính sách cố định tỷ giá đồng Nhân dân tệ ở mức 8,2-8,3 CNY/USD (thấp hơn khoảng 40% giá trị thực) suốt giai đoạn 1995-2005 để trợ lực cho các khu công nghiệp chế tạo, sau đó mới linh hoạt thả nổi có kiểm soát theo rổ tiền tệ.
• Thái Lan: Chủ động phá giá đồng Baht (từ mức cố định 25 THB/USD lên 56 THB/USD sau năm 1997, tương đương mất giá trên 50%) kết hợp thành lập Cục Xúc tiến Thương mại (DEP) và bảo trợ hợp đồng liên Chính phủ cho nông sản xuất khẩu.

Các bài học này khẳng định Việt Nam không thể dựa mãi vào việc nén nhập khẩu cơ học mà phải kết hợp đồng bộ giữa chính sách ngoại hối linh hoạt và nâng cấp chuỗi giá trị sản phẩm.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực chứng và bài học quốc tế, 4 nhóm giải pháp chiến lược được đề xuất:

• Điều hành chính sách tỷ giá hối đoái linh hoạt theo cơ chế rổ tiền tệ: Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cần chủ trì việc điều hành tỷ giá trung tâm dựa trên rổ ngoại tệ thanh toán chủ chốt (USD, EUR, JPY, CNY), tránh neo cứng tỷ giá vào duy nhất đồng USD. Mục tiêu đặt ra là duy trì biên độ dao động tỷ giá danh nghĩa trong mức kiểm soát 2% đến 3% mỗi năm, thực hiện liên tục từ quý 1/2015 nhằm nâng cao sức cạnh tranh xuất khẩu và giảm thiểu các cú sốc bên ngoài.
• Tái cấu trúc dòng vốn FDI và phát triển công nghiệp hỗ trợ: Bộ Kế hoạch và Đầu tư phối hợp với Bộ Công Thương ban hành bộ tiêu chí thu hút FDI thế hệ mới, ưu tiên công nghệ cao và chuyển giao công nghệ. Đặt mục tiêu nâng tỷ lệ nội địa hóa của ngành công nghiệp chế tạo từ mức 20-30% lên tối thiểu 45% vào năm 2020; giảm tỷ trọng nhập siêu nguyên phụ liệu từ thị trường Trung Quốc từ mức gấp 3 lần hiện nay xuống dưới 1,5 lần vào năm 2018.
• Mở rộng mạng lưới xúc tiến thương mại và tối ưu hóa các FTA: Bộ Công Thương cùng các Hiệp hội ngành hàng đẩy mạnh thành lập các trung tâm xúc tiến xuất khẩu chuyên trách tại các thị trường tiềm năng (Trung Đông, Châu Phi, Nam Mỹ). Mục tiêu tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu sang các thị trường đã ký kết FTA từ 15% đến 20% mỗi năm trong lộ trình 2015-2020, đồng thời phổ biến kiến thức phòng vệ thương mại cho doanh nghiệp.
• Đổi mới công nghệ, chuẩn hóa chất lượng và xây dựng thương hiệu doanh nghiệp: Các hiệp hội ngành nghề và doanh nghiệp sản xuất xuất khẩu cần chủ động trích lập tối thiểu 5% đến 10% lợi nhuận sau thuế cho quỹ R&D, chuyển dần từ phương thức gia công thuần túy sang mô hình ODM/OBM. Áp dụng nghiêm ngặt các tiêu chuẩn quốc tế (ISO, HACCP, GlobalGAP) nhằm thu hẹp khoảng cách chênh lệch giá bán 10% đến 15% so với sản phẩm của các nước trong khu vực trong giai đoạn 2015-2018.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng cụ thể cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Cơ quan quản lý nhà nước và hoạch định chính sách kinh tế vĩ mô (Bộ Công Thương, Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính): Tiếp cận hệ thống cơ sở dữ liệu chuỗi thời gian thực chứng để đánh giá tương quan giữa tăng trưởng xuất khẩu và thâm hụt tài khoản vãng lai. Tài liệu hỗ trợ trực tiếp cho việc xây dựng Chiến lược Xuất nhập khẩu hàng hóa giai đoạn 2015-2020, tầm nhìn 2030 với mục tiêu kiềm chế tỷ lệ nhập siêu dưới 5%.
• Lãnh đạo và nhà quản trị tại các doanh nghiệp xuất nhập khẩu: Nắm bắt sâu sắc chu kỳ biến động thị trường và nhận diện nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng khi phụ thuộc nguồn nguyên liệu từ Trung Quốc. Doanh nghiệp có thể ứng dụng kết quả nghiên cứu để tái cấu trúc danh mục sản phẩm, chuyển dịch thị trường sang khối EU, Mỹ và tận dụng ưu đãi thuế quan từ 14 hiệp định thương mại tự do.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên chuyên ngành Kinh tế quốc tế, Tài chính - Ngân hàng: Sử dụng làm tài liệu tham khảo chuyên khảo chuẩn mực về cán cân thanh toán quốc tế và kinh tế đối ngoại thời kỳ hội nhập WTO. Luận văn cung cấp khung phương pháp luận rõ ràng để phát triển các đề tài phân tích vĩ mô cấp cao hơn.
• Các định chế tài chính, ngân hàng thương mại và quỹ đầu tư quốc tế: Đánh giá rủi ro tỷ giá và sức khỏe ngoại thương của Việt Nam khi ra quyết định tài trợ thương mại, cấp hạn mức tín dụng tài trợ xuất nhập khẩu hoặc giải ngân các gói vốn đầu tư trung và dài hạn.

Câu hỏi thường gặp

Cán cân thương mại có mối quan hệ như thế nào với cán cân thanh toán quốc tế?

Cán cân thương mại là cấu phần chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tài khoản vãng lai (Current Account - CA), trực tiếp chi phối trạng thái của cán cân thanh toán tổng thể (Overall Balance - OB) theo quy định tại Nghị định 16/2014/NĐ-CP. Khi cán cân thương mại thâm hụt kỷ lục hơn 18 tỷ USD vào năm 2008, nguồn dự trữ ngoại hối nhà nước bị suy giảm nghiêm trọng để bù đắp, gây áp lực mất giá mạnh lên đồng tiền nội tệ.

Tại sao cán cân thương mại Việt Nam lại đảo chiều từ thâm hụt sang thặng dư giai đoạn 2012-2014?

Sự chuyển dịch từ mức nhập siêu 13,46% GDP (2006-2011) sang thặng dư 2,1 tỷ USD năm 2014 bắt nguồn từ hai yếu tố: sự bùng nổ công suất xuất khẩu của các doanh nghiệp FDI (chiếm 55,75% tổng kim ngạch) và sự suy giảm nhu cầu nhập khẩu tư liệu sản xuất do khối doanh nghiệp nội địa gặp khó khăn về vốn, phải thu hẹp sản xuất.

Việt Nam có thể học tập được bài học cốt lõi nào từ chính sách tỷ giá của Trung Quốc và Thái Lan?

Bài học quan trọng nhất là không neo giữ cố định đồng nội tệ quá lâu vào một ngoại tệ duy nhất mà cần điều hành linh hoạt theo rổ tiền tệ. Trung Quốc từng cố định tỷ giá 8,2-8,3 CNY/USD thấp hơn 40% giá trị thực để tạo lợi thế giá, trong khi Thái Lan chủ động phá giá đồng Baht trên 50% năm 1997 giúp kích thích xuất khẩu và phục hồi dự trữ ngoại hối nhanh chóng.

Khu vực doanh nghiệp FDI đóng vai trò then chốt như thế nào trong cơ cấu xuất khẩu Việt Nam?

Khu vực FDI là trụ cột ngoại thương khi kim ngạch xuất khẩu tăng vọt từ 23 tỷ USD (2006) lên 55,1 tỷ USD (2011), đóng góp hơn 55% kim ngạch toàn quốc và luôn duy trì trạng thái xuất siêu. Tuy nhiên, nếu thiếu các chính sách liên kết, nền kinh tế dễ bị tổn thương khi khối doanh nghiệp nội địa thâm hụt tới gần 25 tỷ USD năm 2008.

Nguyên nhân chủ yếu nào khiến hàng hóa xuất khẩu Việt Nam chịu mức giá thấp trên thị trường quốc tế?

Nguyên nhân cốt lõi là do hàng hóa xuất khẩu chủ yếu là sản phẩm thô hoặc sơ chế, thiếu chế biến sâu và thương hiệu riêng. Ví dụ thực tế giai đoạn 2007-2011, giá gạo xuất khẩu của Việt Nam luôn thấp hơn Thái Lan từ 30 đến 50 USD/tấn; đồng thời doanh nghiệp trong nước phụ thuộc vào máy móc cũ của Trung Quốc (giá chỉ bằng 15% máy Đức) khiến chất lượng sản phẩm thiếu ổn định.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về cán cân thanh toán và cán cân thương mại theo chuẩn mực IMF và các văn bản pháp quy Việt Nam (Pháp lệnh Ngoại hối 2005/2013, Nghị định 16/2014/NĐ-CP).
• Lượng hóa chi tiết bức tranh ngoại thương Việt Nam qua hai giai đoạn đối lập: thâm hụt bình quân 13,46% GDP (2006-2011) và bước đầu đạt thặng dư 2,1 tỷ USD (2012-2014).
• Nhận diện rõ nét sự phân hóa giữa khu vực FDI (chiếm 55,75% kim ngạch xuất khẩu) và khu vực kinh tế nội địa (thâm hụt kỷ lục gần 25 tỷ USD năm 2008).
• Rút ra các bài học kinh nghiệm sâu sắc từ Mỹ, Trung Quốc và Thái Lan về chính sách tỷ giá, hỗ trợ tín dụng và thiết lập hàng rào kỹ thuật hợp pháp.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ kết hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước (tỷ giá, công nghiệp hỗ trợ, thị trường) và nỗ lực nâng cao năng lực nội tại của cộng đồng doanh nghiệp.

Luận văn đã đóng góp một công trình nghiên cứu công phu, cung cấp luận cứ thực chứng vững chắc cho tiến trình điều hành cán cân thương mại Việt Nam sau khi gia nhập WTO. Trong giai đoạn 2015-2020, việc triển khai quyết liệt các giải pháp tái cơ cấu là điều kiện tiên quyết để đảm bảo tăng trưởng xuất nhập khẩu bền vững. Quý độc giả, các nhà nghiên cứu và các nhà hoạch định chính sách có thể tham khảo toàn văn luận văn để tiếp cận trọn vẹn hệ thống dữ liệu và các đề xuất chuyên sâu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Học viện Tài Chính i Luận văn tốt nghiệp LâI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây lc công trknh nghiên cư뀁u c甃ऀa riêng tôi. Ccc sĀ li⌀u, kët quk nêu trong luãn văn tĀt nghi⌀p lc trung thư뀣c, xuãt phct tư뀀 tình hình thư뀣c të c甃ऀa đ¢n vị thư뀣c tãp. Tác gik luãn văn tĀt nghi⌀p Nguyễn Thị Thu Hường SV: Nguyễn Thị Thu H°ờng Lớp: CQ49/08.04 Học viện Tài Chính ii Luận văn tốt nghiệp MĀC LĀC LàI CAM ĐOAN. ii DANH MĀC VIÀT T¾T.

vi DANH MĀC CÁC BÀNG. vii DANH MĀC CÁC HÌNH. vii LàI Mâ Đ¾U. 1 Ch°¢ng 1: MàT Sà V¾N ĐÞ VÞ CÁN CÂN THANH TOÁN QUàC TÀ VÀ CÁN CÂN TH¯¡NG M¾I.

Cán cân thanh toán quĀc të .Khái ni⌀m cán cân thanh toán quĀc të (Balance of payment). Kët cãu c甃ऀa cán cân thanh toán quĀc të. Cán cân vãng lai (Tài khoản vãng lai – Current Account – CA).Cán cân vốn và tài chính.Lỗi và sai sót.Cán cân táng thể (Overall Balance – OB). Cán cân bù đắp chính thāc.

Ccn cân th°¢ng m¿i. Khái ni⌀m và các nhân tĀ knh h°ãng đën ccn cân th°¢ng m¿i. Năng lực cạnh tranh cÿa hàng hóa trong nước. Chính sách tỷ giá hối đoái.

Chính sách thương mại quốc gia. Thu nhập quốc dân trong và ngoài nước. Giá hàng hóa thế giới. Ngußn vốn đầu tư nước ngoài.

Tình hình kinh tế chính trị trong nước và thế giới. Ành h°ãng c甃ऀa ccn cân th°¢ng m¿i đën nßn kinh të. 17 SV: Nguyễn Thị Thu H°ờng Lớp: CQ49/08.04 Học viện Tài Chính iii Luận văn tốt nghiệp 1. Cán cân thương mại thặng dư (thặng dư thương mại).

Cán cân thương mại thâm hụt (Thâm hụt thương mại). Kinh nghi⌀m cân bÁng ccn cân th°¢ng m¿i ã mát sĀ n°ßc và bài học cho Vi⌀t Nam. Kinh nghiệm cân bằng cán cân thương mại ở một số nước. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam.

25 Ch°¢ng 2: THĀC TR¾NG CÁN CÂN TH¯¡NG M¾I VIàT NAM .Tổng quan vß cán cân thanh toán và cán cân th°¢ng m¿i Vi⌀t Nam (tư뀀 2006 đën nay). Ccn cân th°¢ng m¿i Vi⌀t Nam giai đo¿n tư뀀 2006-2011: Thâm hāt cán cân th°¢ng m¿i .Thư뀣c tr¿ng ccn cân th°¢ng m¿i.Về chÿ thể xuất, nhập khẩu. Về cơ cấu mặt hàng xuất, nhập khẩu. Về thị trường xuất, nhập khẩu.

Nguyên nhân thâm hāt ccn cân th°¢ng m¿i. Năng lực cạnh tranh cÿa hàng hóa trong nước. Diễn biến tỷ giá phāc tạp và chính sách tỷ giá cÿa chính phÿ thiếu linh hoạt. Chính sách thương mại cÿa quốc gia.

Bảo hộ mậu dịch cÿa các nước nhập khẩu. Xu hướng chuộng hàng ngoại. Giá hàng hóa thế giới giảm. Quản lý các hoạt động đầu tư còn nhiều bất cập.

Khÿng hoảng kinh tế toàn cầu. Gia nhập và thực hiện các cam kết đối với các tá chāc quốc tế 48 2. Giai đo¿n tư뀀 2012-2014: Ccn cân th°¢ng m¿i thặng d°. 49 SV: Nguyễn Thị Thu H°ờng Lớp: CQ49/08.04 Học viện Tài Chính iv Luận văn tốt nghiệp 2.

Thư뀣c tr¿ng ccn cân th°¢ng m¿i. Về chÿ thể xuất, nhập khẩu. Về thị trường xuất, nhập khẩu. Nguyên nhân c甃ऀa sư뀣 chuyển dịch ccn cân th°¢ng m¿i.

Giảm quy mô nhập khẩu do các doanh nghiệp thu hẹp quy mô sản xuất. Sự đầu tư cÿa các tập đoàn đa quốc gia vào Việt Nam và sự tăng trưởng cÿa các doanh nghiệp xuất khẩu có vốn đầu tư nước ngoài. Sự can thiệp cÿa Chính phÿ đối với lãi suất. 58 Ch°¢ng 3: GIÀI PHÁP CÂN BÀNG CÁN CÂN TH¯¡NG M¾I VIàT NAM.

Giki pháp tư뀀 phía Chính ph甃ऀ vc ccc c¢ quan chư뀁c năng. Hoàn thi⌀n chính scch th°¢ng m¿i .Chính sách xúc tiến thương mại.Đẩy mạnh và nâng cao hiệu quả xuất khẩu. Hạn chế nhập khẩu. Hoàn thi⌀n chính sách tißn t⌀.

Hoàn thi⌀n chính sách tài khóa. Hoàn thi⌀n chính scch đ¿u t° vc kiểm soct, định h°ßng đ¿u t°. Kiểm soát, định hướng đầu tư đối với các doanh nghiệp FDI. Tạo điều kiện phát triển cho doanh nghiệp Việt.

Nâng cao năng lư뀣c đißu hành c甃ऀa Chính ph甃ऀ. Giki pháp tư뀀 phía doanh nghi⌀p. Xây dư뀣ng chiën l°ÿc, tổ chư뀁c l¿i skn xuãt kinh doanh để phù hÿp vßi đißu ki⌀n mßi. Tiến hành sản xuất theo các tiêu chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn chất lượng.

67 SV: Nguyễn Thị Thu H°ờng Lớp: CQ49/08.04 Học viện Tài Chính v Luận văn tốt nghiệp 3.Mở rộng liên doanh, liên kết, hợp tác. Āng dụng khoa học công nghệ hiện đại để nâng cao khả năng cạnh tranh. Nâng cao năng lư뀣c qukn trị ho¿t đáng xuãt nhãp khẩu. Đß cao văn hóa doanh nghi⌀p, xây dư뀣ng hình knh, uy tín doanh nghi⌀p.

¯u tiên skn phẩm chãt l°ÿng cho thị tr°áng nái địa. Giki pháp khác. Phát triển nguồn nhân lư뀣c. Phát huy vai trò c甃ऀa hi⌀p hái ngành nghß.

Cki thi⌀n ccn cân th°¢ng m¿i Vi⌀t Nam-Trung QuĀc. Giảm nhập khẩu từ Trung Quốc. Đẩy mạnh xuất khẩu sang Trung Quốc. Giải pháp khác đối với cán cân thương mại Việt- Trung.

Vãn đáng <Ng°ái Vi⌀t Nam °u tiên dùng hcng Vi⌀t Nam=. Đißu ki⌀n thư뀣c hi⌀n giki pháp. Vß phía Chính ph甃ऀ vc ccc c¢ quan chư뀁c năng. Vß phía doanh nghi⌀p.

77 DANH MĀC TÀI LIàU THAM KHÀO. 78 SV: Nguyễn Thị Thu H°ờng Lớp: CQ49/08.04 Học viện Tài Chính vi Luận văn tốt nghiệp DANH MĀC VI¾T TÀT Ti¿ng Anh Ti¿ng Vißt Association of southeast Asian Hi⌀p hái các quĀc gia Đông ASEAN nations Nam Á AUD Đô la Úc BOP Balance of Payment Cán cân thanh toán quĀc të CCTM Ccn cân th°¢ng m¿i CNY Nhân dân t⌀ EU European Union Liên minh Châu Âu EUR Đồng tißn chung Châu Âu FDI Foreign direct investment Đ¿u t° trư뀣c tiëp n°ßc ngoài GBP Bkng Anh GDP Gross domestic product Tổng skn phẩm nái địa IMF International monetary fund Quỹ tißn t⌀ thë gißi JPY Yên Nhãt NHNN Ngân hcng nhc n°ßc NK Nhãp khẩu NKHH Nhãp khẩu hàng hóa TCTK Tổng cāc thĀng kê TNHH Trách nhi⌀m hÿu h¿n USD Đô la Mỹ WB World bank Ngân hàng thë gißi WTO World trade organization Tổ chư뀁c th°¢ng m¿i thë gißi XK Xuãt khẩu XKHH Xuãt khẩu hàng hóa SV: Nguyễn Thị Thu H°ờng Lớp: CQ49/08.04 Học viện Tài Chính vii Luận văn tốt nghiệp DANH MĀC CÁC BÀNG Bkng 1.1: Cán cân th°¢ng m¿i Trung QuĀc 1995-1999.1: Cân đĀi xuãt, nhãp khẩu (2006-2011). 30 Đ¢n vị tính: Tri⌀u USD .2: Xuãt, nhãp khẩu hàng hóa và CCTM theo ch甃ऀ thể (2006-2011) .3: Hàng hóa xuãt khẩu phân theo tiêu chuẩn ngo¿i th°¢ng.4: Hàng hóa nhãp khẩu phân theo tiêu chuẩn ngo¿i th°¢ng (2006- 2011) .5: Các thị tr°áng xuãt khẩu chính (2006-2011) .6: Các thị tr°áng nhãp khẩu chính (2006-2011) .7: Ch甃ऀ thể xuãt, nhãp khẩu giai đo¿n 2012-2014 .8: Các thị tr°áng xuãt, nhãp khẩu chính 2012-2014. 54 SV: Nguyễn Thị Thu H°ờng Lớp: CQ49/08.04 Học viện Tài Chính viii Luận văn tốt nghiệp DANH MĀC CÁC HÌNH Hình 1.1: Xuãt, nhãp khẩu vc ccn cân th°¢ng m¿i Mỹ (1960-II/2012) .1: Ccn cân th°¢ng m¿i Vi⌀t Nam tư뀀 2006 đën 2014.2: Giá g¿o xuãt khẩu Vi⌀t Nam- Thái Lan (2007-2011) .3: Tỷ gic USD/VND năm 2008-2009.4: CCTM vßi Trung QuĀc và CCTM tổng giai đo¿n 2006-2011 .5: Xuãt, nhãp khẩu vc ccn cân th°¢ng m¿i Vi⌀t Nam (2008-2014) .6: M°ái mặt hàng xuãt khẩu chính 2013-2014.7: Kim ng¿ch nhãp khẩu 10 nhóm hàng chính c甃ऀa Vi⌀t Nam (2013- 2014) .8: Kim ng¿ch xuãt khẩu c甃ऀa Vi⌀t Nam sang ASEAN.

56 SV: Nguyễn Thị Thu H°ờng Lớp: CQ49/08.04 Học viện Tài Chính 1 Luận văn tốt nghiệp LâI MỞ ĐÄU Tính cÃp thi¿t căa đÁ tài Kinh të thë gißi ngày càng phát triển m¿nh m¿, sư뀣 hái nhãp kinh të thë gißi và toàn c¿u hóa dißn ra ngày càng sâu ráng trên nhißu lĩnh vư뀣c. Trong xu thë đó, Vi⌀t Nam cũng mã cửa hái nhãp vc đ¿t đ°ÿc nhißu thành tư뀣u, đặc bi⌀t là lĩnh vư뀣c kinh të. Tuy nhiên mát kët quk tãt yëu c甃ऀa hái nhãp là kinh të các n°ßc ngày càng phā thuác l¿n nhau, đißu này thể hi⌀n rãt rõ qua cán cân th°¢ng m¿i – mát tiểu bá phãn trong cán cân vãng lai thuác cán cân thanh toán quĀc të. Là mát tiểu bá phãn quan trọng, tình tr¿ng cán cân th°¢ng m¿i thể hi⌀n tình tr¿ng c甃ऀa ccn cân vãng lai vc tcc đáng trư뀣c tiëp đën cán cân thanh toán quĀc të và thể hi⌀n tình hình tài chính quĀc gia.

Ccn cân th°¢ng m¿i thâm hāt kéo dài có thể gây kh甃ऀng hokng cán cân vãng lai và nguy h¿i đën an ninh quĀc gia. Bãi thë, vi⌀c xem xét vc đißu chỉnh ccn cân th°¢ng m¿i là rãt c¿n thiët đĀi vßi vi⌀c ho¿ch định chính scch vc đißu hành kinh të vĩ mô. ĐĀi vßi Vi⌀t Nam, kể tư뀀 khi gia nhãp Tổ chư뀁c th°¢ng m¿i thë gißi (WTO), nßn kinh të Vi⌀t Nam đã phki đĀi mặt vßi nhÿng thách thư뀁c mßi vc tcc đáng c甃ऀa cuác kh甃ऀng hokng tài chính toàn c¿u cùng vßi nhÿng khó khăn xuãt phát tư뀀 nái t¿i nßn kinh të d¿n đën vi⌀c ccn cân th°¢ng m¿i thâm hāt trong mát khokng thái gian t°¢ng đĀi dài và chỉ mßi thặng d° trong vòng 3 năm trã l¿i đây (2012-2014). Tuy nhiên, vßi con sĀ thặng d° không hß lßn, nëu không có nhÿng bi⌀n pháp hi⌀u quk thì tình tr¿ng thâm hāt rãt có thể s¿ quay trã l¿i vßi ccn cân th°¢ng m¿i Vi⌀t Nam đặc bi⌀t lc trong năm 2015 – năm mc Vi⌀t Nam phki thư뀣c hi⌀n rãt nhißu cam kët vßi các tổ chư뀁c thë gißi.

Nh° vãy, ngoài vi⌀c xem xét thư뀣c tr¿ng ccn cân th°¢ng m¿i, Vi⌀t Nam c¿n phki tìm ra nhÿng bi⌀n phcp để giÿ vÿng tình tr¿ng thặng d° c甃ऀa cán cân hay SV: Nguyễn Thị Thu H°ờng Lớp: CQ49/08.04 Học viện Tài Chính 2 Luận văn tốt nghiệp nói cách khác là h¿n chë thâm hāt trên c¢ sã phân tích và tìm ra nhÿng nguyên nhân c甃ऀa thâm hāt ccn cân th°¢ng m¿i. Māc đích nghiên cứu căa đÁ tài Đß tci đ°ÿc nghiên cư뀁u vßi các māc tiêu sau:  Phân tích nhÿng nhân tĀ knh h°ãng đën ccn cân th°¢ng m¿i và cách thư뀁c đißu chỉnh ccn cân th°¢ng m¿i c甃ऀa mát sĀ n°ßc trên thë gißi  Đcnh gic thư뀣c tr¿ng ccn cân th°¢ng m¿i Vi⌀t Nam qua ccc giai đo¿n thâm hāt (2006-2011) và thặng d° (2011-2014), tư뀀 đó tkm ra các nguyên nhân gây nên thâm hāt vc đcnh gic nhÿng yëu tĀ đã tcc đáng tích cư뀣c lên ccn cân th°¢ng m¿i Vi⌀t Nam.  Dư뀣a trên kinh nghi⌀m c甃ऀa mát sĀ n°ßc và tình tr¿ng thư뀣c tißn t¿i Vi⌀t Nam để đ°a ra nhÿng giki pháp thích hÿp nhÁm h¿n chë thâm hāt cán cân th°¢ng m¿i t¿i Vi⌀t Nam. Đßi t°ÿng và ph¿m vi nghiên cứu Đối t°ợng nghiên cứu ĐĀi t°ÿng nghiên cư뀁u c甃ऀa đß tài là nhÿng vãn đß lý thuyët vß cán cân th°¢ng m¿i và thư뀣c tißn t¿i Vi⌀t Nam.

Ph¿m vi nghiên cứu Ccn cân th°¢ng m¿i c甃ऀa Vi⌀t Nam tư뀀 năm 2006 đën nay. Ph°¢ng pháp nghiên cứu.