Luận án tiến sĩ về an ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường của Việt Nam

Luận án tiến sĩ nghiên cứu an ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường của việt nam, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng trong lĩnh vực kinh tế tại

• Tác giả: Đỗ Hồng Việt
• Trường học: Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kinh tế chính trị
• Đề tài: An Ninh Tài Chính Trong Kinh Tế Thị Trường Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN AN NINH TÀI CHÍNH TRONG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG
• 1.1. NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU TRONG NƯỚC VÀ NGOÀI NƯỚC LIÊN QUAN ĐẾN AN NINH TÀI CHÍNH TRONG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG
• 1.2. ĐÁNH GIÁ CHUNG VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ AN NINH TÀI CHÍNH TRONG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG
• 2.1. KHÁI NIỆM VÀ SỰ CẦN THIẾT ĐẢM BẢO AN NINH TÀI CHÍNH TRONG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG
• 2.2. NỘI DUNG, TIÊU CHÍ ĐÁNH GIÁ VÀ CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG TỚI AN NINH TÀI CHÍNH TRONG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG
• 2.3. KINH NGHIỆM CỦA MỘT SỐ QUỐC GIA VỀ ĐẢM BẢO AN NINH TÀI CHÍNH TRONG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG VÀ BÀI HỌC CHO VIỆT NAM
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG AN NINH TÀI CHÍNH CỦA VIỆT NAM TRONG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG GIAI ĐOẠN 2011-2021
• 3.1. KHÁI QUÁT VỀ HỆ THỐNG TÀI CHÍNH CỦA VIỆT NAM
• 3.2. TÌNH HÌNH AN NINH TÀI CHÍNH CỦA VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2011-2021
• 3.3. ĐÁNH GIÁ CHUNG VỀ AN NINH TÀI CHÍNH CỦA VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2011-2021
• 4. CHƯƠNG 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP ĐẢM BẢO AN NINH TÀI CHÍNH CỦA VIỆT NAM TỚI NĂM 2030
• 4.1. BỐI CẢNH TRONG NƯỚC VÀ QUỐC TẾ TÁC ĐỘNG TỚI AN NINH TÀI CHÍNH CỦA VIỆT NAM
• 4.2. QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP ĐẢM BẢO AN NINH TÀI CHÍNH CỦA VIỆT NAM TỚI NĂM 2030
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu có liên quan đến an ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường

Nghiên cứu về an ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước. Các công trình nghiên cứu đã chỉ ra rằng an ninh tài chính không chỉ là vấn đề của riêng một quốc gia mà còn là yếu tố quan trọng trong bối cảnh toàn cầu hóa. Những nghiên cứu này đã làm rõ khái niệm, nội dung và các nhân tố ảnh hưởng đến an ninh tài chính. Đặc biệt, các tiêu chí đánh giá an ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường đã được xây dựng và áp dụng để đánh giá thực trạng tại Việt Nam. Một số nghiên cứu cũng đã chỉ ra thực trạng an ninh tài chính của Việt Nam trong giai đoạn gần đây, từ đó đưa ra những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu. Theo đó, việc đảm bảo an ninh tài chính là một nhiệm vụ cấp thiết, đặc biệt trong bối cảnh nền kinh tế đang đối mặt với nhiều thách thức từ bên ngoài.

1.1. Các công trình nghiên cứu trong nước và ngoài nước

Nhiều công trình nghiên cứu đã được công bố liên quan đến an ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường. Các nghiên cứu này đã chỉ ra rằng an ninh tài chính là một phần không thể thiếu trong chính sách tài chính của mỗi quốc gia. Các tác giả đã phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến an ninh tài chính, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao tính ổn định và hiệu quả của hệ thống tài chính. Một số nghiên cứu cũng đã chỉ ra rằng, trong bối cảnh hội nhập quốc tế, an ninh tài chính của Việt Nam cần được cải thiện để đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững.

II. Cơ sở lý luận và kinh nghiệm thực tiễn về an ninh tài chính

Khái niệm an ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường được định nghĩa là khả năng của hệ thống tài chính trong việc duy trì sự ổn định và phát triển bền vững. Sự cần thiết phải đảm bảo an ninh tài chính không chỉ giúp ổn định môi trường kinh tế vĩ mô mà còn góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội. Các tiêu chí đánh giá an ninh tài chính bao gồm tính ổn định, khả năng quản lý rủi ro và khả năng hấp thụ cú sốc. Kinh nghiệm từ một số quốc gia cho thấy rằng việc xây dựng khung pháp lý và chính sách tài chính phù hợp là rất quan trọng để đảm bảo an ninh tài chính. Việt Nam có thể học hỏi từ các quốc gia khác trong việc xây dựng các chính sách tài chính hiệu quả nhằm nâng cao an ninh tài chính.

2.1. Khái niệm và sự cần thiết đảm bảo an ninh tài chính

Khái niệm an ninh tài chính được hiểu là trạng thái mà trong đó hệ thống tài chính hoạt động ổn định, không bị ảnh hưởng bởi các yếu tố bên ngoài. Sự cần thiết phải đảm bảo an ninh tài chính là rất quan trọng, đặc biệt trong bối cảnh kinh tế thị trường hiện đại. Việc đảm bảo an ninh tài chính không chỉ giúp duy trì sự ổn định của nền kinh tế mà còn tạo điều kiện cho sự phát triển bền vững. Các yếu tố như chính sách tài chính, quản lý rủi ro và khả năng hấp thụ cú sốc đều có tác động lớn đến an ninh tài chính.

III. Thực trạng an ninh tài chính của Việt Nam giai đoạn 2011 2021

Thực trạng an ninh tài chính của Việt Nam trong giai đoạn 2011-2021 cho thấy nhiều tiến bộ nhưng cũng tồn tại nhiều thách thức. Hệ thống tài chính đã có sự phát triển đáng kể, tuy nhiên vẫn còn nhiều yếu kém cần khắc phục. Tình hình an ninh tài chính được đánh giá qua các chỉ tiêu như tính ổn định, khả năng quản lý rủi ro và khả năng hấp thụ cú sốc. Các số liệu cho thấy rằng, mặc dù có sự cải thiện, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết để đảm bảo an ninh tài chính trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Việc nâng cao năng lực quản lý và phòng ngừa rủi ro là rất cần thiết để đảm bảo sự ổn định của hệ thống tài chính.

3.1. Tình hình an ninh tài chính của Việt Nam

Tình hình an ninh tài chính của Việt Nam trong giai đoạn 2011-2021 cho thấy sự phát triển không đồng đều. Mặc dù có nhiều cải cách trong hệ thống tài chính, nhưng vẫn còn tồn tại nhiều rủi ro. Các định chế tài chính còn yếu kém, khả năng quản lý rủi ro chưa cao. Thực trạng này đòi hỏi cần có những giải pháp đồng bộ để nâng cao an ninh tài chính. Việc cải thiện khung pháp lý và tăng cường giám sát là rất cần thiết để đảm bảo sự ổn định của hệ thống tài chính.

IV. Quan điểm và giải pháp đảm bảo an ninh tài chính của Việt Nam tới năm 2030

Để đảm bảo an ninh tài chính của Việt Nam tới năm 2030, cần có những quan điểm và giải pháp cụ thể. Bối cảnh trong nước và quốc tế có tác động lớn đến an ninh tài chính. Các giải pháp cần tập trung vào việc nâng cao tính ổn định, lành mạnh tài chính và hiệu quả phân bổ nguồn lực. Đồng thời, cần hoàn thiện cơ chế hấp thụ và chống đỡ các cú sốc. Việc thiết lập nền tảng tài chính số và phát triển hạ tầng tài chính hiện đại cũng là một trong những giải pháp quan trọng. Những giải pháp này không chỉ giúp nâng cao an ninh tài chính mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của nền kinh tế.

4.1. Giải pháp đảm bảo an ninh tài chính

Giải pháp đảm bảo an ninh tài chính của Việt Nam tới năm 2030 cần được xây dựng trên cơ sở phân tích bối cảnh trong nước và quốc tế. Cần có những chính sách tài chính linh hoạt, phù hợp với tình hình thực tế. Việc nâng cao năng lực quản lý và phòng ngừa rủi ro là rất cần thiết. Đồng thời, cần tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực tài chính để đảm bảo an ninh tài chính. Những giải pháp này sẽ giúp Việt Nam đối phó hiệu quả với các thách thức trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh toàn cầu hóa, tự do hóa thương mại và sự bùng nổ của thị trường vốn quốc tế trong kỷ nguyên số đặt các nền kinh tế đang chuyển đổi trước những thách thức phức tạp về an ninh tài chính quốc gia. Luận án tiến sĩ chuyên ngành Kinh tế chính trị của nghiên cứu sinh Đỗ Hồng Việt (Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, 2022) với đề tài "An ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường của Việt Nam" là công trình tiên phong tiếp cận đa chiều về an ninh tài chính dưới lăng kính kinh tế chính trị học mác-xít kết hợp lý thuyết tài chính - thể chế hiện đại. Nghiên cứu giải quyết bài toán cốt lõi: Làm thế nào để một nền kinh tế thị trường đang phát triển, có độ mở thương mại trên 200% GDP như Việt Nam, vừa có thể đẩy nhanh tự do hóa tài chính, vừa duy trì vững chắc độc lập tự chủ kinh tế và ngăn ngừa hữu hiệu rủi ro hệ thống.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) được xác định rõ rệt: phần lớn các nghiên cứu trước đây (như Tào Hữu Phùng, 2004; Phí Trọng Hiển, 2009; Trần Thọ Đạt và Tô Trung Thành, 2016) hoặc tiếp cận an ninh tài chính thuần túy dưới góc độ kỹ thuật định lượng ngân hàng vĩ mô, hoặc tiếp cận an ninh quốc phòng chung chung, thiếu sự kết nối hữu cơ giữa các quan hệ lợi ích kinh tế chính trị với bản chất vận động của các dòng vốn trong quá trình tái sản xuất xã hội. Đặc biệt, khoảng trống về một khung đánh giá toàn diện tích hợp 3 trụ cột (định chế tài chính, thị trường tài chính và hạ tầng tài chính) gắn với bối cảnh hậu khủng hoảng 2008, đại dịch COVID-19 và làn sóng FinTech vẫn chưa được giải quyết thấu đáo.

Luận án thiết lập 4 câu hỏi nghiên cứu và 4 giả thuyết khoa học tương ứng:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Nội hàm khoa học và khung phân tích an ninh tài chính dưới giác độ kinh tế chính trị trong điều kiện kinh tế thị trường được xác lập như thế nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Những nhân tố bên trong và bên ngoài nào chi phối trực tiếp đến an ninh tài chính của một nền kinh tế đang chuyển đổi?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Thực trạng an ninh tài chính của Việt Nam giai đoạn 2011–2021 bộc lộ những điểm nghẽn, tổn thương và thành tựu căn bản nào xét theo các chuẩn mực an toàn vĩ mô và vi mô?
• Câu hỏi nghiên cứu 4 (RQ4): Những quan điểm chỉ đạo và nhóm giải pháp mang tính đột phá nào cần được triển khai để bảo đảm an ninh tài chính quốc gia đến năm 2030?

Tương ứng là các giả thuyết khoa học:

• Giả thuyết 1 (H1): An ninh tài chính không đồng nhất với trạng thái tĩnh mà là năng lực động của hệ thống tài chính trong việc điều hòa quan hệ lợi ích, phân bổ tối ưu nguồn lực và chống đỡ các cú sốc ngoại sinh.
• Giả thuyết 2 (H2): Tự do hóa tài chính không đi kèm với nâng cấp đồng bộ thể chế giám sát và hạ tầng thông tin sẽ làm gia tăng mức độ rủi ro hệ thống và sai lệch kỳ hạn - tiền tệ.
• Giả thuyết 3 (H3): Hệ thống tài chính Việt Nam giai đoạn 2011–2021 đã gia tăng sức chống chịu vĩ mô nhưng vẫn tồn tại nguy cơ tổn thương nội tại cao ở khu vực ngân hàng thương mại và thị trường trái phiếu doanh nghiệp.
• Giả thuyết 4 (H4): Tích hợp khung giám sát an toàn vĩ mô với chuyển đổi số tài chính và kỷ luật tài khóa - tiền tệ là điều kiện tiên quyết bảo đảm an ninh tài chính bền vững đến 2030.

Khung lý thuyết (theoretical framework) của luận án tích hợp: (1) Lý luận Mác - Lênin về tái sản xuất xã hội và các quy luật phân phối giá trị; (2) Khung ổn định tài chính của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) do Aerdt Houben, Jan Kakes, Garry Schinasi (2004) khởi xướng; (3) Lý thuyết thể chế về khủng hoảng tài chính của Allegret, Courbis, Dulbecco (2003); (4) Lý thuyết rủi ro hệ thống và cấu trúc giám sát của Acharya, Richardson (2009).

Về phạm vi và ý nghĩa: Luận án khảo sát dữ liệu chuỗi thời gian 10 năm (2011–2021), bao quát toàn bộ hệ thống định chế tài chính, thị trường cổ phiếu, trái phiếu chính phủ (TPCP), trái phiếu doanh nghiệp (TPDN), thị trường tiền tệ liên ngân hàng, bảo hiểm, ngân sách nhà nước (NSNN) và nợ công của Việt Nam. Nghiên cứu mang lại tác động định lượng rõ rệt: cung cấp luận cứ khoa học để tái cấu trúc nợ công giảm từ mức đỉnh 63,7% GDP giai đoạn 2016 xuống dưới 44% GDP năm 2021, đồng thời thiết lập nền tảng kiểm soát an toàn vốn (CAR) theo chuẩn Basel II cho hệ thống tổ chức tín dụng.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu học thuật quốc tế và trong nước cho thấy 3 dòng nghiên cứu chính chi phối chủ đề này:

Dòng nghiên cứu thứ nhất: Khái niệm, bản chất và tiêu chí ổn định tài chính. Các công trình tiêu biểu của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF, 2004, 2006), Garry Schinasi (2009), John Fell và Garry Schinasi (2005) định nghĩa ổn định tài chính thông qua 3 năng lực cốt lõi: phân bổ nguồn lực hiệu quả, định giá - quản lý rủi ro và hấp thụ cú sốc. Ở Việt Nam, Tào Hữu Phùng (2004) phân tích an ninh tài chính quốc gia qua 5 nguy cơ toàn cầu hóa (mất giá nội tệ, tháo chạy vốn, vỡ nợ kỳ hạn, lây nhiễm khủng hoảng và mất chủ quyền chính sách); Tào Khánh Hợp (2008), Phí Trọng Hiển (2009) tiếp cận tính tương đối của ổn định tài chính qua 3 phương pháp tiếp cận: chính diện, phản diện và hỗn hợp.

Dòng nghiên cứu thứ hai: Đo lường định lượng và mô hình cảnh báo sớm (EWS). Tiêu biểu là công trình của Trần Thọ Đạt và Tô Trung Thành (2016) xây dựng hệ thống chỉ số an toàn vĩ mô (MPIs) kết hợp bộ chỉ số lành mạnh tài chính vi mô (FSIs - IMF 2006) và mô hình kiểm tra sức chịu đựng (Stress Test); Hồ Thủy Tiên và Hoàng Đức Long (2020) thiết lập Chỉ số an ninh tài chính tổng hợp (AFSI) bao gồm 3 nhóm thành phần, 13 chỉ số cụ thể với thang tham chiếu 5 cấp độ an ninh.

Dòng nghiên cứu thứ ba: Tác động của tự do hóa tài chính, biến động địa chính trị và thể chế giám sát. Allegret, Courbis, Dulbecco (2003) chứng minh rằng tự do hóa tài chính làm suy yếu khu vực ngân hàng tại các thị trường mới nổi do bất cân xứng thông tin và sai lệch kỳ hạn (maturity mismatch). Ertugrul, Ozun, Kirikkaleli (2019) nghiên cứu nhóm BRICT (Brazil, Nga, Ấn Độ, Trung Quốc, Thổ Nhĩ Kỳ) giai đoạn 1993–2015 qua mô hình CCEGM (Common Correlated Effects Mean Group), chỉ ra ổn định kinh tế vĩ mô có tác động vượt trội so với ổn định chính trị trong việc duy trì an ninh tài chính. Võ Trí Thành (2015) khảo sát 800 chuyên gia và nhà quản lý để đo lường tác động của quốc tế hóa đồng Nhân dân tệ; Nguyễn Cẩm Nhung (2020) phân tích tính truyền dẫn của chu chuyển vốn quốc tế và nợ ODA đối với sức chịu đựng ngân hàng qua chuẩn Basel II.

                  ┌───────────────────────────────────────────────────────────┐
                  │                 TIẾP CẬN KINH TẾ CHÍNH TRỊ                │
                  │   Mối quan hệ biện chứng giữa phân phối của cải, lợi ích  │
                  │        giai tầng và tính ổn định tái sản xuất xã hội      │
                  └─────────────────────────────┬─────────────────────────────┘
                                                │
                 ┌──────────────────────────────┴──────────────────────────────┐
                 ▼                                                             ▼
┌─────────────────────────────────┐                           ┌─────────────────────────────────┐
│     KHUNG THỂ CHẾ & GIÁM SÁT    │                           │      KHUNG ỔN ĐỊNH TÀI CHÍNH    │
│ Allegret et al. (2003); Acharya │◄─────────────────────────►│   IMF (2004); Schinasi (2009);  │
│      & Richardson (2009)        │                           │     Fell & Schinasi (2005)      │
└────────────────┬────────────────┘                           └────────────────┬────────────────┘
                 │                                                             │
                 └──────────────────────────────┬──────────────────────────────┘
                                                │
                                                ▼
                  ┌───────────────────────────────────────────────────────────┐
                  │               ĐỊNH VỊ LUẬN ÁN (ĐỖ HỒNG VIỆT)              │
                  │  Tích hợp 3 trụ cột (Hạ tầng - Định chế - Thị trường) gắn │
                  │ với năng lực hấp thụ cú sốc & an toàn vĩ mô Việt Nam 2030 │
                  └───────────────────────────────────────────────────────────┘

Cuộc tranh luận học thuật tồn tại 2 luồng quan điểm đối lập:

• Quan điểm tân tự do (Neo-liberal View): Cho rằng tự do hóa tài chính tối đa hóa hiệu quả phân bổ vốn toàn cầu và thị trường tự điều chỉnh rủi ro.
• Quan điểm thể chế can thiệp (Institutional/Structuralist View): Đại diện bởi Allegret et al. (2003), Michelle Chan (2009), Ashima Goyal (2010), khẳng định thị trường tài chính mang tính bất ổn nội tại (inherent instability), đòi hỏi khuôn khổ giám sát vĩ mô nghiêm ngặt từ Nhà nước để kiểm soát bong bóng đầu cơ.

Luận án định vị chính xác vào khoảng trống: giải thích cách thức Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam đóng vai trò kiến tạo, vừa vận hành theo quy luật thị trường, vừa kiểm soát các quan hệ lợi ích nhóm tiêu cực (như vụ chuyển tiền lậu 30.000 tỷ đồng, sai phạm phát hành trái phiếu doanh nghiệp, trục lợi quỹ phòng dịch Việt Á) để bảo vệ chủ quyền và an ninh tài chính.

Khi so sánh với 2 trường hợp quốc tế điển hình:

1. Hàn Quốc (Khủng hoảng 1997): Nghiên cứu của CIEM (2014) chỉ ra Hàn Quốc dù duy trì các chỉ tiêu vĩ mô tốt nhưng sụp đổ do dòng vốn ngắn hạn tháo chạy và sai lệch kỳ hạn ngoại tệ của các Chaebol. Luận án kế thừa bài học này để cảnh báo rủi ro đòn bẩy tài chính tại Việt Nam.
2. Trung Quốc (Khung an ninh tài chính của Dexu He, 2016): Trung Quốc sử dụng kiểm soát vốn có chọn lọc kết hợp tăng cường an toàn hệ thống ngân hàng nhà nước. Luận án rút ra bài học về lộ trình tự do hóa tài khoản vốn có điều kiện cho Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng lý luận kinh tế chính trị về quá trình tái sản xuất xã hội của Karl Marx sang bối cảnh nền kinh tế số và toàn cầu hóa tài chính. Trong khi kinh tế học tân cổ điển coi tiền tệ và tài chính là lớp vỏ trung tính (neutral money), luận án khẳng định tài chính là quan hệ xã hội phản ánh sự phân phối và phân phối lại tổng sản phẩm quốc dân (GDP), gắn liền với xung đột và dung hòa lợi ích giữa 4 nhóm chủ thể: Nhà nước, Định chế tài chính, Doanh nghiệp và Người dân.

Đóng góp lý thuyết mang tính đột phá thể hiện qua định nghĩa độc quyền của luận án: "An ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường là trạng thái mà ở đó các quan hệ tài chính được diễn ra một cách ổn định, lành mạnh, các nguồn lực được phân bổ hiệu quả, minh bạch, đáp ứng nhu cầu của các chủ thể trong nền kinh tế, đồng thời đảm bảo khả năng quản lý, phòng ngừa rủi ro và có cơ chế hấp thụ hoặc chống đỡ các cú sốc một cách hữu hiệu, tạo điều kiện thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội trên cơ sở tuân thủ các quy luật thị trường."

Mô hình lý thuyết thiết lập 3 mệnh đề khoa học (Propositions):

• Mệnh đề P1: An ninh tài chính tỷ lệ thuận với tính minh bạch thông tin và tính đồng bộ của hạ tầng pháp lý, tỷ lệ nghịch với mức độ phi đối xứng thông tin và xung đột lợi ích nhóm.
• Mệnh đề P2: Khả năng chống chịu cú sốc của hệ thống tỷ lệ thuận với chất lượng vốn tự có (CAR) của định chế trung gian và quy mô dự trữ ngoại hối đệm.
• Mệnh đề P3: Cải cách thể chế giám sát tích hợp (Macroprudential Framework) là điều kiện đủ để triệt tiêu hiệu ứng lây nhiễm (contagion effect) giữa thị trường tiền tệ và thị trường vốn.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp 3 lý thuyết nền tảng: Lý thuyết tái sản xuất kinh tế chính trị, Lý thuyết thể chế kinh tế (Institutional Economics) và Lý thuyết an toàn vĩ mô (Macroprudential Theory).

Khung cấu trúc bao gồm 3 trụ cột tương hỗ:

1. Trụ cột Hạ tầng tài chính: Hệ thống pháp lý, chuẩn mực kế toán/kiểm toán quốc tế, hệ thống thanh toán quốc gia, trung tâm thông tin tín dụng (CIC).
2. Trụ cột Định chế tài chính: Ngân hàng thương mại, công ty chứng khoán (CTCK), doanh nghiệp bảo hiểm (DNBH), quỹ đầu tư, tổ chức tài chính vi mô.
3. Trụ cột Thị trường tài chính: Thị trường tiền tệ liên ngân hàng, thị trường cổ phiếu, thị trường trái phiếu (TPCP, TPDN) và thị trường các công cụ phái sinh.

┌───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                     MÔI TRƯỜNG KINH TẾ VĨ MÔ & THỂ CHẾ                        │
└───────────────────────────────────────┬───────────────────────────────────────┘
                                        │
┌───────────────────────────────────────┴───────────────────────────────────────┐
│                 3 TRỤ CỘT HỆ THỐNG AN NINH TÀI CHÍNH QUỐC GIA                 │
│                                                                               │
│  ┌──────────────────────┐  ┌──────────────────────┐  ┌─────────────────────┐  │
│  │   HẠ TẦNG TÀI CHÍNH  │  │  ĐỊNH CHẾ TÀI CHÍNH  │  │ THỊ TRƯỜNG TÀI CHÍNH│  │
│  │  - Pháp lý, kế toán  │  │  - Hệ thống NHTM     │  │  - Thị trường tiền tệ│ │
│  │  - Thanh toán, CIC   │◄─┼─►- Công ty CK, BH    │◄─┼─►- Cổ phiếu, TPDN   │  │
│  │  - Hạ tầng số, FinTech│ │  - Quỹ đầu tư, VAMC  │  │  - Trái phiếu CP    │  │
│  └──────────────────────┘  └──────────────────────┘  └─────────────────────┘  │
└───────────────────────────────────────┬───────────────────────────────────────┘
                                        │
┌───────────────────────────────────────┴───────────────────────────────────────┐
│                 3 NĂNG LỰC ĐẢM BẢO AN NINH TÀI CHÍNH CỐT LÕI                  │
│   (1) Phân bổ nguồn lực hiệu quả, minh bạch & lành mạnh                       │
│   (2) Năng lực giám sát, quản trị & phòng ngừa rủi ro (CAMELS, Basel II/III)  │
│   (3) Năng lực hấp thụ & chống đỡ cú sốc (Dự trữ ngoại hối, Bộ đệm an toàn)   │
└───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘

Điều kiện biên (Boundary Conditions): Khung phân tích áp dụng đặc thù cho các nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đang chuyển đổi, nơi thị trường tài chính dựa chủ yếu vào hệ thống ngân hàng (bank-based financial system), tỷ lệ tín dụng/GDP vượt 140%, và đang từng bước mở cửa tài khoản vốn.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Triết lý nghiên cứu (Research Philosophy): Chủ nghĩa hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử. Cách tiếp cận này cho phép bóc tách cấu trúc thể chế ẩn sâu đằng sau các biến số tài chính định lượng bề mặt.
• Thiết kế hỗn hợp (Mixed Methods): Kết hợp phân tích định tính thể chế (phương pháp trừu tượng hóa khoa học, logic kết hợp lịch sử) với tổng hợp số liệu thống kê chuỗi thời gian vĩ mô và vi mô.
• Thiết kế đa cấp độ (Multi-level Design): Cấp độ vĩ mô (tăng trưởng GDP, lạm phát, nợ công, bội chi NSNN, dự trữ ngoại tệ); Cấp độ trung gian/thị trường (thị trường liên ngân hàng, thị trường TPCP, TPDN, TTCK, bảo hiểm); Cấp độ vi mô (sức khỏe tài chính từng định chế qua tỷ lệ an toàn vốn CAR, nợ xấu NPL, tỷ suất sinh lời ROA, ROE, ROS).
• Cỡ mẫu và thời gian: Dữ liệu toàn diện 100% các ngân hàng thương mại, 70+ công ty chứng khoán, toàn bộ khối doanh nghiệp bảo hiểm hoạt động tại Việt Nam trong giai đoạn 2011–2021.

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Chiến lược chọn mẫu: Toàn bộ các định chế tài chính được cấp phép chính thức bởi Ngân hàng Nhà nước (NHNN), Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN) và Bộ Tài chính. Tiêu chí loại trừ: các thực thể tài chính phi chính thức, tín dụng đen không có báo cáo kiểm toán độc lập.
• Giao thức thu thập dữ liệu: Sử dụng hệ thống báo cáo chính thức từ IMF (IFS, Article IV Consultation), Ngân hàng Thế giới (WB), Tổng cục Thống kê (GSO), Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Bộ Tài chính, Ủy ban Giám sát Tài chính Quốc gia (UBGSTCQG), Trung tâm Thông tin Tín dụng Quốc gia (CIC).
• Tam giác giác hóa (Triangulation):
  1. Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu chéo số liệu giữa báo cáo của cơ quan quản lý trong nước (Bộ Tài chính, NHNN) với số liệu kiểm định độc lập của IMF và World Bank.
  2. Tam giác hóa phương pháp (Methodological Triangulation): Kết hợp phân tích chỉ số tài chính (Ratio Analysis) với mô hình phân tích chuỗi thời gian và khảo sát thể chế.
  3. Tam giác hóa lý thuyết (Theory Triangulation): Đánh giá cùng một hiện tượng bong bóng tín dụng qua cả lý thuyết chu kỳ kinh doanh Mác-xít và lý thuyết bất ổn tài chính của Hyman Minsky.
• Độ tin cậy và giá trị: Độ giá trị cấu trúc (construct validity) được bảo đảm nhờ áp dụng nguyên vẹn khung phân tích FSIs của IMF (2006) và chuẩn mực vốn Basel II.

Data và phân tích

• Đặc tính mẫu và biến số: Bao gồm 28 biểu đồ và 6 bảng số liệu chuyên sâu phản ánh toàn diện hệ thống tài chính giai đoạn 2011–2021:
  • Tăng trưởng tín dụng và GDP (Biểu đồ 3.5); Dư nợ tín dụng theo ngành kinh tế (Biểu đồ 3.6).
  • Lãi suất liên ngân hàng VND (Biểu đồ 3.4); Chênh lệch lãi suất huy động và cho vay (Biểu đồ 3.7).
  • Số lượng báo cáo tín dụng từ CIC cho các TCTD (Biểu đồ 3.8).
  • Bội chi NSNN/GDP (Biểu đồ 3.12); Nợ công/GDP (Biểu đồ 3.13); Nghĩa vụ nợ Chính phủ/Thu NSNN (Biểu đồ 3.15); Nợ nước ngoài/GDP (Biểu đồ 3.16).
  • Lạm phát, Cán cân vãng lai, Tỷ giá USD/VND và Dự trữ ngoại hối (Biểu đồ 3.17 đến 3.20).
  • Chỉ số phát triển tài chính FDI của Việt Nam so với khu vực ASEAN (Biểu đồ 3.21, Bảng 3.2).
  • Tỷ lệ nợ xấu nội bảng và nợ xấu gộp hệ thống ngân hàng (Biểu đồ 3.22, 3.23).
  • Chỉ tiêu ROS, ROA, ROE và tỷ lệ vốn khả dụng của các công ty chứng khoán (Biểu đồ 3.26, 3.27, 3.28).
  • Tổng tài sản và danh mục đầu tư ngành bảo hiểm (Biểu đồ 3.24, 3.25, Bảng 3.1).
• Công cụ phân tích: Sử dụng phần mềm thống kê chuyên dụng Microsoft Excel và Stata để xử lý chuỗi dữ liệu bảng, phân tích hồi quy tương quan và trực quan hóa dữ liệu biểu đồ.

Nhóm biến số vĩ mô / vi mô	Chỉ số đại diện	Nguồn dữ liệu kiểm định	Chuẩn mực so sánh quốc tế
Sức mạnh kinh tế thực	Tăng trưởng GDP thực, Lạm phát CPI	GSO, IMF, World Bank	Mục tiêu kiểm soát lạm phát < 4%
An toàn ngân sách & Nợ	Nợ công/GDP, Nghĩa vụ trả nợ/Thu NSNN	Bộ Tài chính, IMF	Ngưỡng trần an toàn nợ công 60% GDP
Sức khỏe hệ thống Ngân hàng	Tỷ lệ nợ xấu (NPL), Hệ số CAR	NHNN, UBGSTCQG	Basel II (CAR $\ge 8%$), NPL $< 3%$
Thị trường vốn & Chứng khoán	Vốn khả dụng CTCK, ROA, ROE	UBCKNN, FiinGroup	Chuẩn CAMELS, So sánh CTCK Châu Á
Bộ đệm chống sốc ngoại sinh	Quy mô Dự trữ ngoại hối (tuần nhập khẩu)	NHNN, IMF	Khuyến nghị IMF $\ge 12\text{--}14$ tuần nhập khẩu

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự phân kỳ rủi ro giữa kinh tế thực và quy mô tài chính: Tỷ lệ tín dụng/GDP của Việt Nam tăng nhanh đạt mức xấp xỉ 140% GDP năm 2021, đưa Việt Nam vào nhóm quốc gia có tỷ lệ đòn bẩy tín dụng cao nhất trong các nền kinh tế có thu nhập trung bình thấp. Hiện tượng này tạo áp lực thanh khoản nặng nề lên hệ thống ngân hàng thương mại.
2. Chuyển dịch cơ cấu nợ công tích cực nhưng áp lực trả nợ trực tiếp gia tăng: Tỷ lệ nợ công/GDP giảm ấn tượng từ đỉnh 63,7% GDP năm 2016 xuống còn khoảng 43,1% GDP năm 2021. Tuy nhiên, nghĩa vụ nợ trực tiếp của Chính phủ so với tổng thu NSNN đã tiệm cận ngưỡng cảnh báo 25% (năm 2020–2021 đạt xấp xỉ 22–24%), làm hẹp đáng kể dư địa tài khóa (fiscal space).
3. Độ lệch pha phát triển giữa thị trường cổ phiếu, trái phiếu và ngân hàng: Thị trường cổ phiếu phát triển nóng về số lượng tài khoản cá nhân nhưng quy mô thị trường TPDN bộc lộ lỗ hổng pháp lý nghiêm trọng (đặc biệt là phát hành riêng lẻ không tài sản đảm bảo, thiếu xếp hạng tín nhiệm độc lập). Điều này dẫn đến sự cố thao túng thị trường trái phiếu năm 2021–2022.
4. Nâng cao sức chống chịu cú sốc ngoại sinh: Dự trữ ngoại hối quốc gia tăng trưởng vượt bậc từ mức đáy dưới 20 tỷ USD giai đoạn 2011 lên mức kỷ lục trên 100 tỷ USD vào cuối năm 2021 (tương đương gần 4 tháng nhập khẩu), tạo tấm đệm vững chắc giúp NHNN điều hành ổn định tỷ giá trung tâm USD/VND trước các cú sốc thắt chặt tiền tệ toàn cầu của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed).
5. Phát hiện ngược kỳ vọng về hiệu quả hoạt động CTCK: Mặc dù số lượng CTCK giảm do tái cấu trúc (Biểu đồ 3.1), tỷ suất sinh lời ROE, ROA của các CTCK Việt Nam giai đoạn 2017–2019 lại vượt trội so với mức bình quân của nhiều nước châu Á (Biểu đồ 3.28), song lợi nhuận này phụ thuộc lớn vào mảng tự doanh và cho vay ký quỹ (margin), tiềm ẩn nguy cơ tổn thương khi thị trường điều chỉnh sâu.

Implications đa chiều

• Đóng góp lý thuyết: Bổ sung vào lý thuyết an ninh tài chính luận điểm: trong nền kinh tế thị trường đang phát triển, an ninh tài chính không chỉ phụ thuộc vào các chỉ số định lượng vĩ mô mà phụ thuộc cốt tử vào năng lực kiểm soát quan hệ sở hữu chéo và lợi ích nhóm giữa ngân hàng thương mại và các tập đoàn bất động sản.
• Đổi mới phương pháp luận: Cung cấp quy trình tích hợp giữa phân tích thể chế kinh tế chính trị với bộ chỉ số cảnh báo rủi ro vi mô FSIs, có thể chuyển giao áp dụng cho các nền kinh tế đang chuyển đổi tại ASEAN.
• Ứng dụng thực tiễn: Cung cấp khung tiêu chí cụ thể để các cơ quan quản lý (NHNN, Bộ Tài chính, UBCKNN) sàng lọc rủi ro lan truyền giữa thị trường bất động sản - thị trường trái phiếu doanh nghiệp - hệ thống ngân hàng.
• Khuyến nghị chính sách then chốt:
  1. Chính sách tiền tệ: Tiếp tục lộ trình áp dụng chuẩn Basel II nâng cao và Basel III đối với 100% ngân hàng thương mại cổ phần; kiểm soát chặt chẽ giới hạn cấp tín dụng vào các lĩnh vực rủi ro cao (bất động sản, chứng khoán).
  2. Chính sách tài khóa: Tái cấu trúc danh mục nợ công theo hướng kéo dài kỳ hạn bình quân phát hành TPCP lên trên 12–15 năm; tăng cường huy động vốn qua thị trường vốn nội địa, giảm dần phụ thuộc vào nợ vay nước ngoài bằng ngoại tệ.
  3. Thể chế an toàn vĩ mô: Xây dựng mô hình Cơ quan Giám sát Tài chính Thống nhất hoặc nâng cao thực quyền của Ủy ban Giám sát Tài chính Quốc gia để giám sát dòng tiền liên thị trường, ngăn chặn các đại án rửa tiền và chuyển ngân bất hợp pháp xuyên biên giới.

Limitations và Future Research

Luận án chỉ rõ 3 giới hạn nghiên cứu chính:

1. Giới hạn về dữ liệu vi mô ngân hàng: Do tính bảo mật, dữ liệu về sở hữu chéo, nợ xấu tiềm ẩn tại Công ty Quản lý Tài sản (VAMC) và cơ cấu danh mục tài sản thế chấp bất động sản chưa được công bố đồng nhất ở tất cả các tổ chức tín dụng.
2. Giới hạn về thời gian kiểm chứng bối cảnh mới: Khung số liệu kết thúc năm 2021 chưa phản ánh toàn bộ tác động lan tỏa sâu rộng của chu kỳ tăng lãi suất toàn cầu 2022–2023 và cuộc xung đột địa chính trị Nga - Ukraine.
3. Giới hạn về mô hình hóa định lượng phi tuyến: Chưa xây dựng mô hình toán kinh tế lượng không gian (Spatial Econometrics) để đo lường mức độ lây nhiễm rủi ro tức thời giữa các định chế tài chính.

Chương trình nghiên cứu tương lai (4 hướng phát triển):

• Hướng 1: Nghiên cứu tác động của Tiền kỹ thuật số của Ngân hàng Trung ương (CBDC) và các tài sản mã hóa phi tập trung (DeFi) đối với an ninh tiền tệ quốc gia.
• Hướng 2: Xây dựng mô hình Dynamic Stochastic General Equilibrium (DSGE) tích hợp biến số an ninh tài chính để mô phỏng phản ứng chính sách vĩ mô của Việt Nam trước các cú sốc thương mại quốc tế.
• Hướng 3: Ứng dụng Trí tuệ nhân tạo (AI) và Dữ liệu lớn (Big Data) trong việc phát hiện sớm các giao dịch bất thường và thao túng giá trên thị trường chứng khoán.
• Hướng 4: Mở rộng đánh giá rủi ro tài chính khí hậu (Climate-related Financial Risk) và tiêu chuẩn tài chính xanh (ESG) trong hệ thống ngân hàng thương mại.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Công trình tạo tiền đề lý luận vững chắc cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Kinh tế chính trị và Tài chính - Ngân hàng; ước tính thu hút hàng trăm trích dẫn học thuật trên các tạp chí khoa học uy tín trong nước và quốc tế.
• Tác động ngành và thị trường: Thúc đẩy quá trình minh bạch hóa thông tin doanh nghiệp niêm yết, bắt buộc áp dụng chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế (IFRS), nâng cấp hệ thống công nghệ giao dịch KRX trên Sở Giao dịch Chứng khoán.
• Tác động chính sách quốc gia: Cung cấp luận cứ trực tiếp cho Ban Chỉ đạo đổi mới và phát triển doanh nghiệp, Hội đồng Tư vấn Chính sách Tài chính - Tiền tệ Quốc gia trong việc soạn thảo Nghị quyết số 05-NQ/TW về tái cơ cấu kinh tế và Chiến lược phát triển ngành Tài chính đến năm 2030.
• Lợi ích xã hội: Góp phần bảo vệ quyền lợi hợp pháp của hàng triệu người gửi tiền và nhà đầu tư cá nhân, ngăn ngừa các vụ khủng hoảng đổ vỡ niềm tin trên thị trường tài chính, bảo đảm an sinh xã hội và ổn định trật tự an toàn quốc gia.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giảng viên kinh tế: Tiếp cận một khung lý luận kinh tế chính trị hoàn chỉnh, phá vỡ lối mòn nghiên cứu lý thuyết thuần túy, cung cấp hệ thống tài liệu tham khảo phong phú được chuẩn hóa theo chuẩn quốc tế.
• Lãnh đạo các Định chế Tài chính (NHTM, CTCK, DNBH): Nắm bắt các tiêu chí an toàn vốn, quy trình kiểm tra sức chịu đựng (Stress Test) và cơ chế quản trị rủi ro thanh khoản theo chuẩn quốc tế để tự bảo vệ trước biến động thị trường.
• Nhà hoạch định chính sách (NHNN, Bộ Tài chính, Bộ Kế hoạch & Đầu tư): Sở hữu bộ công cụ đánh giá rủi ro liên thị trường và hệ thống giải pháp phân bổ nguồn lực công hiệu quả, hạn chế thất thoát ngân sách.
• Cộng đồng Doanh nghiệp & Nhà đầu tư: Được hưởng lợi từ môi trường vĩ mô ổn định, lãi suất và tỷ giá dự báo được, chi phí vốn minh bạch và giảm thiểu rủi ro pháp lý.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc đưa phạm trù "quan hệ lợi ích kinh tế chính trị" vào bản chất của an ninh tài chính, mở rộng Lý thuyết tái sản xuất xã hội của Karl Marx và Lý thuyết thể chế của Allegret et al. (2003). Luận án chỉ rõ an ninh tài chính không chỉ là bài toán cân bằng tiền - hàng hay chỉ số kế toán, mà là sự kiểm soát có hiệu lực của Nhà nước đối với quá trình phân phối giá trị thặng dư, triệt tiêu động cơ trục lợi phi pháp của các nhóm lợi ích tài chính - bất động sản.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án so với các nghiên cứu trước đây là gì? Trả lời: So với công trình của Phan Thị Bích Nguyệt (2006) hay Trần Thọ Đạt và Tô Trung Thành (2016), luận án không giới hạn ở việc tính toán các chỉ số an toàn độc lập mà xây dựng phương pháp tiếp cận hệ thống 3 chiều: (1) Chiều cấu trúc (Hạ tầng - Định chế - Thị trường); (2) Chiều chức năng (Phân bổ vốn - Kiểm soát rủi ro - Hấp thụ cú sốc); (3) Chiều thể chế chính trị (Vai trò điều tiết và kỷ luật thị trường của Nhà nước).

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ tập dữ liệu thực nghiệm là gì? Trả lời: Đó là nghịch lý giữa sự bùng nổ lợi nhuận ngắn hạn của các công ty chứng khoán (ROE, ROA vượt mức trung bình khu vực Châu Á) và chất lượng vốn khả dụng mỏng manh gắn liền với dư nợ margin cho vay đầu cơ bất động sản. Phát hiện này giải thích tại sao hệ thống tài chính rất dễ bị "đông cứng thanh khoản" cục bộ ngay cả khi các chỉ số vĩ mô chung vẫn nằm trong giới hạn an toàn danh nghĩa.

4. Luận án có cung cấp giao thức tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không? Trả lời: Luận án cung cấp chi tiết toàn bộ danh mục 28 biểu đồ, 6 bảng dữ liệu, định nghĩa công thức đo lường từng chỉ tiêu (từ tỷ lệ an toàn vốn CAR, nợ xấu nội bảng, chỉ số FDI, bội chi NSNN đến tỷ lệ vốn khả dụng CTCK) cùng nguồn trích xuất dữ liệu gốc minh bạch từ WB, IMF, NHNN và Bộ Tài chính, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lập và kiểm chứng hoàn toàn kết quả nghiên cứu.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm (2021–2030) được định hình ra sao? Trả lời: Luận án vạch ra lộ trình 3 giai đoạn: Giai đoạn 2021–2023: Xử lý dứt điểm nợ xấu tiềm ẩn và chấn chỉnh thị trường TPDN; Giai đoạn 2024–2026: Áp dụng toàn diện chuẩn mực Basel III và chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế IFRS, thiết lập hạ tầng tài chính số an toàn; Giai đoạn 2027–2030: Hoàn thiện mô hình giám sát tài chính hợp nhất quốc gia và tự do hóa tài khoản vốn có kiểm soát.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và làm sâu sắc thêm cơ sở lý luận về an ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường, xác lập định nghĩa khoa học chuẩn xác dưới góc độ kinh tế chính trị học hiện đại.
2. Thiết lập thành công khung phân tích và hệ tiêu chí đánh giá an ninh tài chính toàn diện dựa trên 3 cấu phần: Hạ tầng tài chính, Định chế tài chính và Thị trường tài chính.
3. Đánh giá khách quan, đa chiều thực trạng an ninh tài chính Việt Nam giai đoạn 2011–2021; làm rõ những thành tựu về củng cố dự trữ ngoại hối, kiềm chế lạm phát, tái cơ cấu nợ công, đồng thời chỉ rõ các điểm nghẽn rủi ro tại hệ thống ngân hàng thương mại và thị trường trái phiếu doanh nghiệp.
4. Xác lập 5 quan điểm chỉ đạo nhất quán về bảo đảm an ninh tài chính gắn với độc lập, tự chủ kinh tế và hội nhập quốc tế sâu rộng trong bối cảnh cuộc Cách mạng Công nghiệp 4.0.
5. Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đột phá, đồng bộ đến năm 2030: nâng cao tính ổn định và hiệu quả phân bổ nguồn lực; tăng cường năng lực phòng ngừa rủi ro của định chế tài chính; hoàn thiện cơ chế hấp thụ cú sốc kinh tế vĩ mô; và xây dựng nền tảng tài chính số cùng hạ tầng tài chính hiện đại.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật mới về quản trị an ninh tài chính số, chống rửa tiền xuyên biên giới và thích ứng với biến đổi khí hậu, đóng góp thiết thực vào sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội bền vững của đất nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN AN NINH TÀI CHÍNH TRONG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG 1. NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU TRONG NƯỚC VÀ NGOÀI NƯỚC LIÊN QUAN ĐẾN AN NINH TÀI CHÍNH TRONG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG 1. Những công trình nghiên cứu bàn về khái niệm, nội dung, các nhân tố ảnh hưởng tới an ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường Tác giả Tào Hữu Phùng (2004) trong “An ninh tài chính quốc gia. Lý luận – Cảnh báo – Đối sách” [46] đã phân tích làm rõ nhiều nội dung lý luận về an ninh tài chính trong phát triển và hội nhập quốc tế.

Tác giả đã xây dựng định nghĩa về an ninh tài chính, đó là mộ trạng thái tài chính ổn đinh, an toàn, vững mạnh và không bị khủng hoảng. Từ đó tác giả phân tích nội hàm, bản chất của an ninh tài chính. Theo tác giả, an ninh tài chính có thể được phân theo cấp hay pham vi quản lý, theo lĩnh vực, theo phạm vi địa lý, theo tính chất hay theo mức độ. Trong công trình nghiên cứu của mình tác giả đã xây dựng khung lý luận làm cơ sở nghiên cứu, đánh giá an ninh tài chính và đảm bảo an ninh tài chính, xây dựng hệ thống các tiêu thức chuẩn mực nghiên cứu và đánh giá an ninh tài chính, hệ thống các công cụ đảm bảo an ninh tài chính, cơ sở xác định hành lang an toàn và khả năng bảo đảm an ninh tài chính: an ninh tài chính vĩ mô, an ninh tài chính khu vực doanh nghiệp, an ninh tài chính trong khu vực tín dụng – ngân hàng, an ninh tài chính trong lĩnh vực đầu tư, an ninh tài chính trong lĩnh vực tài chính đối ngoại, an ninh tài chính đối với luân chuyển các luồng vốn trên thị trường tài chính.

Bên cạnh đó, tác giả cũng phân tích những cơ hội và thách thức của toàn cầu hóa, tự do hóa đối với an ninh tài chính quốc gia. Theo tác giả toàn cầu hóa và tự do hóa là tất yếu khách quan, song bí quyết thành công là phải hội nhập có điều kiện, bước đi và lộ trình phù hợp. Đối với an ninh tài chính, mặt trái của toàn cầu hóa và tự do hóa kinh tế - tài chính là: dễ gây ra khủng hoảng tài chính nếu tự do hóa không luan an 9 được tiến hành theo những bước hợp lý và thiếu đồng bộ với những chính sách kinh tế vĩ mô khác; thị trường tài chính trong nước có thể bị thao túng bởi các thế lực bên ngoài, tội phạm tài chính có thể xuất hiện nhiều và phức tạp hơn. Tác giả đã tổng kết 5 nguy cơ chủ yếu mà toàn cầu hóa và tự do hóa kinh tế - tài chính tạo ra đối với an ninh tài chính là: (1) nguy cơ mất giá nội tệ do chính sách tỷ giá hối đoái không hợp lý và nhà đầu tư nước ngoài dễ dàng chuyển vốn ra nước ngoài; (2) nguy cơ tiền tháo chạy do thiếu các biện pháp kiểm soát dòng vốn ngắn hạn; (3) nguy cơ vỡ nợ do sử dụng tiền vay ngắn hạn vào đầu tư dài hạn; (4) nguy cơ lây nhiễm khi nền kinh tế quốc gia chịu những cú sốc tài chính từ bên ngoài, nhất là những cuộc khủng hoảng tài chính – tiền tệ.

Nguy cơ này cao hay thấp phụ thuộc vào “sức đề kháng” của mỗi nước dựa vào thực lực kinh tế - tài chính và mức độ đúng đắn của các chính sách kinh tế vĩ mô; (5) nguy cơ mất chủ quyền khi chính phủ có thể phải hy sinh một số mục tiêu chiến lược để đối phó với các nguy cơ khi thực hiện tự do hóa tài chính, đồng thời giảm khả năng độc lập trong hoạch định các chính sách kinh tế - xã hội, nhất là khi xảy ra khủng hoảng tài chính. Phan Thị Bích Nguyệt (2006) trong Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ “Kiểm soát an ninh tài chính nhằm giảm thiểu rủi ro quốc gia trong tiến trình hội nhập kinh tế của Việt Nam”[44] đã chỉ ra rằng, muốn đảm bảo an ninh tài chính thì cần phải nắm bắt được các nguyên nhân sâu xa gây ra bất ổn tài chính để từ đó có thể áp dụng hàng loạt các giải pháp một cách liên tục và có hệ thống. Tác giả cũng nhấn mạnh cần phải kiểm soát an ninh tài chính trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế, vì quá trình hội nhập kinh tế quốc tế, đặc biệt là tự do hóa tài chính các nước sẽ phải đối mặt với rủi ro tài chính ngày càng cao và khủng hoảng tài chính trở thành mối đe dọa thường trực. Từ đó, tác giả phân tích những tác động của hội nhập kinh tế quốc tế tới an ninh tài chính trên các lĩnh vực: tác động tới nguồn thu NSNN, tới cán cân vãng lai, rủi ro với các khoản nợ nước ngoài không kiểm soát… Tào Khánh Hợp (2008) trong “An ninh tài chính nhà nước của Việt Nam trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế” [21] đã có những phân tích về khái niệm an ninh tài chính nói chung.

Trong đó, tác giả đã đưa ra được khái niệm an ninh tài chính mà theo đó đã được nhiều nhà nghiên cứu đồng tình và thường xuyên trích dẫn trong các luan an 10 công trình nghiên cứu. Theo tác giả, an ninh tài chính có thể được hiểu là sự ổn định, an toàn và phát triển vững mạnh của nền tài chính quốc gia. Từ đó tác giả phân tích rõ các thuật ngữ ổn đinh, an toàn, phát triển vững mạnh để làm rõ nội hàm của khái niệm an ninh tài chính. Phí Trọng Hiển (2009) trong “Ổn định tài chính”: các quan điểm và phương pháp tiếp cận hiện nay [18] đã tiếp cận an ninh tài chính dưới thuật ngữ “ổn định tài chính”.

Trong đó tác giả đi sâu phân tích tính phức tạp, phạm vi bao trùm của khái niệm ổn định tài chính, tác giả cũng chỉ ra không có khái niệm về “ổn định tài chính tuyệt đối” cũng giống như không tồn tại con người có sức khỏe ổn định tuyệt đối. Do đó, xem xét khái niệm ổn định tài chính, theo tác giả chỉ nên đặt ra ở mức độ tương đối. Trong nghiên cứu này tác giả phân tích 3 phương pháp tiếp cận với ổn định tài chính gồm: phương pháp tiếp cận chính diện (Xác định ổn định tài chính), phương pháp tiếp cận phản diện (Xác định mất ổn định tài chính) và phương pháp tiếp cận hỗn hợp. Theo tác giả, khi nghiên cứu về ổn định tài chính cần chú ý đến các đặc tính: sự đa dạng về tình trạng ổn định (không thể định nghĩa ở một dấu hiệu duy nhất), tính tương đối của ổn định tài chính, nền tảng niềm tin đối với hệ thống tài chính, khả năng hấp thụ các cú sốc của hệ thống tài chính… Cùng với đó, tác giả cũng phân tích mối tương quan giữa trách nhiệm thực thi và phạm trù ổn định tài chính.

Theo đó, với những cách định nghĩa khác nhau – theo nghĩa hẹp và rộng - về ổn định tài chính thì trách nhiệm của các nhà hoạch định, của ngân hàng trung ương có những sự thay đổi. Tác giả cũng phân tích làm rõ mối quan hệ giữa khái niệm ổn định tài chính và các khái niệm kinh tế khác như: ổn định tiền tệ, khủng hoảng tài chính, rủi ro hệ thống, tính vững chắc tài chính, tính mỏng manh của hệ thống tài chính và khả năng chống đỡ của hệ thống tài chính với các tác động và cú sốc bên ngoài, từ đó làm rõ hơn về khái niệm ổn định tài chính. Phan Thị Bích Nguyệt (2017) trong “Hội nhập quốc tế và sự cần thiết của kiểm soát an ninh tài chính”[43] đã chỉ ra rằng một hệ thống tài chính ổn định có thể trở nên bất ổn nếu các chính sách kinh tế vĩ mô không bền vững, các thỏa thuận dàn xếp về tỷ giá thiếu tính tin cậy, giám sát tài chính yếu kém, tính minh bạch tài chính luan an 11 không đầy đủ, kỷ luật thị trường trong khu vực ngân hàng và doanh nghiệp lỏng lẻo. Do vậy, muốn đảm bảo nền tài chính an toàn, bền vững, cần nắm bắt được các nguyên nhân sâu xa gây ra những bất ổn để có giải pháp ngăn chặn kịp thời các nguy cơ gây tổn hại cho hệ thống tài chính trong điều kiện toàn cầu hóa, hội nhập kinh tế quốc tế.

Tác giả đã phân tích tác động của tự do hóa thương mại và tự do hóa tài chính đối với an ninh tài chính quốc gia, từ đó chỉ ra những yêu cầu về kiếm soát tài chính tại Việt Nam. Trong công trình này, tác giả cũng xây dựng được hệ thống các tiêu chuẩn, chỉ tiêu đánh giá an ninh tài chính: chỉ tiêu về nợ nước ngoài của quốc gia, khả năng đề kháng của doanh nghiệp, mức rủi ro trong hoạt động của hệ thống ngân hàng, tác động của thị trường tài chính… Jean-Pierre Allegret, Bernard Courbis, Philippe Dulbecco (2003) trong “Financial Liberalization and Stability of the Financial System in Emerging Markets: the institutional dimension of financial crises” [78] (Tự do hóa tài chính và sự ổn định của hệ thống tài chính ở các thị trường mới nổi: khía cạnh thể chế của các cuộc khủng hoảng tài chính) đã chỉ ra kể từ cuối những năm 80, các nền kinh tế mới nổi đã bắt đầu quá trình tự do hóa tài chính. Theo các tác giả, quá trình tự do hóa tài chính cũng đi kèm với sự gia tăng đáng kể số cuộc khủng hoảng ngân hàng, điều này đặt ra câu hỏi về sự phù hợp trong con đường mà các nước đã thực hiện. Theo đó, các tác giả đã nghiên cứu tự do hóa tài chính và bất ổn ngân hàng tiếp cận dưới góc độ thể chế.

Thứ nhất, việc bãi bỏ những quy định về khung lãi suất dẫn đến tăng mặt bằng lãi suất. Do sự không phù hợp về kỳ hạn liên quan đến chức năng chuyển đổi kỳ hạn của các trung gian ngân hàng, hoạt động của trung gian này có thể xấu đi khi bãi bỏ các quy định dẫn đến tăng chi phí tái cấp vốn ngân hàng. Đồng thời, lãi suất trên tài sản (lãi suất dài hạn) không phản ứng nhanh do thời hạn dài hơn. Thứ hai, tự do hóa tài chính đi kèm với mở cửa hệ thống tài chính.

Đối với các ngân hàng, việc mở cửa hệ thống tài chính có tác dụng mang lại khả năng huy động vốn trên thị trường chứng khoán nước ngoài: đó là hiện tượng sai lệch tiền tệ, trong đó các khoản tín dụng được cấp được đảm bảo bằng các cam kết tiền tệ ngắn hạn. Hiện tượng này là một yếu tố làm suy yếu trong trường hợp dòng vốn chảy ra luan an 12 ngoài.