Quá Trình Thực Hiện Vai Trò Tư Bản Tài Chính Của Ngân Hàng Đông Dương Ở Việt Nam (1875-1955)

Bài viết này đi sâu vào quá trình thực hiện vai trò tư bản tài chính của Ngân hàng Đông Dương tại… 377 trang · Trường Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh · 2020.

• Tác giả: Dương Tô Quốc Thái
• Người hướng dẫn: PGS. Hà Minh Hồng
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Quá Trình Thực Hiện Vai Trò Tư Bản Tài Chính Của Ngân Hàng Đông Dương Ở Việt Nam (1875-1955)
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. SƠ LƯỢC VỀ NHỮNG NGHIÊN CỨU CỦA CÁC TÁC GIẢ TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC
• 1.2. Tình hình nghiên cứu của các tác giả trong nước
• 1.3. Tình hình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài
• 1.4. MỘT SỐ NHẬN XÉT, ĐÁNH GIÁ VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA ĐỂ TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU
• 2. CHƯƠNG 2: SỰ RA ĐỜI CỦA NGÂN HÀNG ĐÔNG DƯƠNG VÀ VAI TRÒ CỦA NÓ TRONG THỜI KỲ CHIẾN TRANH XÂM LƯỢC CỦA PHÁP Ở VIỆT NAM (1875 - 1896)
• 2.1. SỰ RA ĐỜI NGÂN HÀNG ĐÔNG DƯƠNG
• 2.2. Hoàn cảnh và sự ra đời chi nhánh Ngân hàng Đông Dương đầu tiên tại Sài Gòn (19/04/1875)
• 2.3. Sơ lược về cơ cấu tổ chức, chức năng, nhiệm vụ và vốn điều lệ của Ngân hàng Đông Dương lúc mới thành lập
• 2.4. Về cơ cấu tổ chức của Ngân hàng Đông Dương lúc mới thành lập. Chức năng, nhiệm vụ của Ngân hàng Đông Dương lúc mới thành lập
• 2.5. Về vốn điều lệ của Ngân hàng Đông Dương lúc ban đầu
• 2.6. VAI TRÒ CỦA NGÂN HÀNG ĐÔNG DƯƠNG TRONG THỜI KỲ CHIẾN TRANH XÂM LƯỢC VIỆT NAM (1882 - 1896)
• 2.7. Hoạt động thăm dò các nguồn tài nguyên thiên nhiên của thực dân Pháp ở các tỉnh Bắc Kỳ và tầm nhìn của Ngân hàng Đông Dương
• 2.8. Vai trò của Ngân hàng Đông Dương trong cuộc chiến tranh xâm lược của thực dân Pháp (1882 - 1896). Ngân hàng Đông Dương - “kẻ tài trợ” chính cho thực dân Pháp mở rộng cuộc chiến tranh đánh chiếm Bắc Kỳ lần thứ 2 (1882 - 1885)
• 2.9. Ngân hàng Đông Dương - “người hậu thuẫn tài chính” để thực dân Pháp đẩy mạnh công cuộc bình định các cuộc khởi nghĩa của nhân dân Việt Nam trên khắp cả nước (1886 - 1896)
• 3. CHƯƠNG 3: HOẠT ĐỘNG CỦA NGÂN HÀNG ĐÔNG DƯƠNG VÀ VAI TRÒ CHI PHỐI CỦA NÓ TRONG QUÁ TRÌNH THỰC DÂN PHÁP KHAI THÁC THUỘC ĐỊA Ở VIỆT NAM (1897 - 1929)
• 3.1. HOẠT ĐỘNG CỦA NGÂN HÀNG ĐÔNG DƯƠNG (1897 - 1929)
• 3.2. Sự phát triển nhanh chóng của Ngân hàng Đông Dương từ sau cuộc chiến tranh xâm lược của thực dân Pháp
• 3.3. Sự gia nhập của những công ty, xí nghiệp lớn vào Ngân hàng Đông Dương
• 3.4. Sự gia tăng liên tục của vốn điều lệ Ngân hàng Đông Dương
• 3.5. Sự mở rộng các chi nhánh ra khắp cả nước
• 3.6. Chức năng, nhiệm vụ thay đổi
• 3.7. Những hoạt động chính của Ngân hàng Đông Dương tại Việt Nam. Phát hành giấy bạc cho xứ Đông Dương
• 3.8. Kinh doanh thương mại
• 3.9. Đầu tư tài chính
• 3.10. VAI TRÒ CHI PHỐI CỦA NGÂN HÀNG ĐÔNG DƯƠNG TRONG QUÁ TRÌNH KHAI THÁC THUỘC ĐỊA Ở VIỆT NAM (1897 - 1929)
• 3.11. Nhu cầu “tín dụng” cho công cuộc khai thác thuộc địa của thực dân Pháp ở Việt Nam
• 3.12. Vai trò chi phối của Ngân hàng Đông Dương trong quá trình khai thác thuộc địa của thực dân Pháp ở Việt Nam (1897 - 1929)
• 3.13. Trung tâm phát hành giấy bạc cho Liên bang Đông Dương
• 3.14. Nhà cung cấp vốn lớn nhất cho tư nhân trong các hoạt động sản xuất, kinh doanh tại Đông Dương
• 3.15. Người cung cấp tín dụng lớn nhất cho Chính quyền Liên bang Đông Dương
• 4. CHƯƠNG 4: HOẠT ĐỘNG CỦA NGÂN HÀNG ĐÔNG DƯƠNG VÀ VAI TRÒ CỦA NÓ Ở VIỆT NAM TRƯỚC, TRONG VÀ SAU CHIẾN TRANH THẾ GIỚI LẦN THỨ II (1930 - 1955)
• 4.1. HOẠT ĐỘNG CỦA NGÂN HÀNG ĐÔNG DƯƠNG (1930 - 1955)
• 4.2. Bước phát triển mới của Ngân hàng Đông Dương từ sau cuộc khai thác thuộc địa của thực dân Pháp
• 4.3. Sự gia nhập của giới cựu quan chức trong Chính phủ Pháp và chính quyền Liên bang Đông Dương vào Hội đồng Quản trị Ngân hàng Đông Dương
• 4.4. Vốn điều lệ của Ngân hàng Đông Dương được đẩy lên cao nhất
• 4.5. Những hoạt động của Ngân hàng Đông Dương trước, trong và sau chiến tranh thế giới thứ hai (1930-1955)
• 4.6. Lĩnh vực phát hành giấy bạc vẫn không ngừng gia tăng kể từ sau sắc lệnh ngày 31/03/1931 của Chính phủ Pháp
• 4.7. Tính chất kinh doanh của Ngân hàng Đông Dương đã có sự khác biệt so với trước đây
• 4.8. Những phi vụ bất hợp pháp của Ngân hàng Đông Dương
• 4.9. VAI TRÒ CỦA NGÂN HÀNG ĐÔNG DƯƠNG TRƯỚC, TRONG VÀ SAU CHIẾN TRANH THẾ GIỚI THỨ II (1930 - 1955)
• 4.10. Sơ lược về tình hình Đông Dương trong những năm 1930-1955. Vai trò của Ngân hàng Đông Dương trước chiến tranh thế giới lần thứ II (1930 - 1939)
• 4.11. Vai trò của Ngân hàng Đông Dương trong chiến tranh thế giới lần thứ II (1940 - 1945)
• 4.12. Vai trò của Ngân hàng Đông Dương sau chiến tranh thế giới lần thứ II (1946- 1955)
• NHỮNG CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN TIẾN SĨ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Vai Trò Ngân Hàng Đông Dương 1875 1955 tại VN

Bài viết này đi sâu vào quá trình thực hiện vai trò tư bản tài chính của Ngân hàng Đông Dương tại Việt Nam từ năm 1875 đến 1955. Giai đoạn này chứng kiến sự hình thành, phát triển và ảnh hưởng sâu rộng của ngân hàng này đến nền kinh tế, chính trị, xã hội Việt Nam thời Pháp thuộc. Nghiên cứu này nhằm mục đích tái hiện bức tranh toàn cảnh về hoạt động của Ngân hàng Đông Dương, phân tích các vai trò chủ chốt của nó trong quá trình khai thác thuộc địa của thực dân Pháp, và đánh giá tác động của nó đến sự phát triển kinh tế của Việt Nam. Đồng thời, bài viết cũng làm rõ những mặt trái của sự can thiệp này, bao gồm việc chiếm đoạt đất đai và bóc lột người dân bản địa.

1.1. Bối Cảnh Lịch Sử Việt Nam Thời Pháp Thuộc 1875 1955

Giai đoạn 1875-1955 là thời kỳ đầy biến động trong lịch sử Việt Nam, đánh dấu bởi sự xâm lược và thống trị của thực dân Pháp. Nền kinh tế Việt Nam chuyển đổi mạnh mẽ dưới tác động của chính sách thuộc địa. Sự xuất hiện của Ngân hàng Đông Dương đóng vai trò then chốt trong việc thiết lập hệ thống tài chính mới, phục vụ cho mục tiêu khai thác thuộc địa. Sự thay đổi này không chỉ ảnh hưởng đến kinh tế mà còn tác động sâu sắc đến đời sống xã hội và chính trị của người dân Việt Nam.

1.2. Giới Thiệu Tổng Quan Về Ngân Hàng Đông Dương

Ngân hàng Đông Dương (Banque de l'Indochine) được thành lập vào năm 1875, là một tổ chức tài chính đặc quyền của Pháp tại Đông Dương. Với quyền phát hành tiền tệ, cho vay tín dụng và đầu tư, ngân hàng này nhanh chóng trở thành công cụ quan trọng để thực dân Pháp kiểm soát và khai thác tài nguyên của khu vực. Sự ra đời của Ngân hàng Đông Dương đánh dấu một bước ngoặt trong lịch sử ngân hàng Việt Nam, đặt nền móng cho hệ thống tài chính hiện đại nhưng đồng thời cũng gắn liền với những hệ lụy của chế độ thuộc địa.

II. Cách Ngân Hàng Đông Dương Ra Đời Chiến Tranh Xâm Lược VN

Sự ra đời của Ngân hàng Đông Dương gắn liền với quá trình xâm lược Việt Nam của thực dân Pháp. Ngân hàng này không chỉ là một tổ chức tài chính mà còn là công cụ để Pháp thực hiện chính sách thuộc địa và bóc lột tài nguyên. Ngân hàng Đông Dương đã tài trợ cho các cuộc chiến tranh xâm lược, đồng thời hỗ trợ các hoạt động kinh tế của Pháp tại Việt Nam. Việc phân tích vai trò này giúp hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa tư bản tài chính và chính trị thực dân.

2.1. Hoàn Cảnh Ra Đời Chi Nhánh Ngân Hàng Đông Dương Tại Sài Gòn

Chi nhánh đầu tiên của Ngân hàng Đông Dương được thành lập tại Sài Gòn vào ngày 19/04/1875. Quyết định này được thúc đẩy bởi nhu cầu ổn định tài chính và hỗ trợ các hoạt động thương mại của Pháp tại Nam Kỳ. Sự xuất hiện của ngân hàng đã giúp giảm thiểu tình trạng cho vay nặng lãi, đồng thời thúc đẩy sự phát triển của kinh tế Đông Dương. "Trong báo cáo gửi về cho Bộ Hải quân và Thuộc địa Pháp, Chuẩn đô đốc Pierre Gustave Roze (1812 - 1882), đã rất thang phiền về vấn nạn cho vay nặng lãi đang hoành hành, bá đạo tại xứ Cochinchine với mức lãi suất lên tới 200% - 300%/năm" (Dương Tô Quốc Thái, 2013, tr.

2.2. Ngân Hàng Đông Dương Kẻ Tài Trợ Chiến Tranh Xâm Lược

Ngân hàng Đông Dương đóng vai trò quan trọng trong việc tài trợ cho các cuộc chiến tranh xâm lược của Pháp tại Việt Nam. Ngân hàng này cung cấp nguồn vốn để trang trải chi phí quân sự, mua sắm vũ khí và duy trì bộ máy cai trị. Vai trò này cho thấy rõ sự liên kết chặt chẽ giữa tư bản tài chính và chính sách thuộc địa. Không có sự hỗ trợ tài chính từ Ngân hàng Đông Dương, việc xâm lược và duy trì ách thống trị của Pháp tại Việt Nam sẽ gặp nhiều khó khăn hơn.

2.3. Cơ Cấu Tổ Chức Ban Đầu Của Ngân Hàng Đông Dương

Cơ cấu tổ chức ban đầu của Ngân hàng Đông Dương được thiết kế để đảm bảo sự kiểm soát chặt chẽ từ chính quyền Pháp. Hội đồng quản trị bao gồm các quan chức cấp cao và đại diện của các tập đoàn tài chính lớn. Vốn điều lệ ban đầu được huy động từ các nhà đầu tư Pháp và một số ít người Việt có thế lực. Việc kiểm soát chặt chẽ này giúp Ngân hàng Đông Dương thực hiện các chính sách có lợi cho Pháp.

III. Hoạt Động Chi Phối Của Ngân Hàng Đông Dương 1897 1929

Trong giai đoạn 1897-1929, Ngân hàng Đông Dương mở rộng hoạt động và trở thành một thế lực chi phối nền kinh tế Việt Nam. Ngân hàng này tham gia vào nhiều lĩnh vực, từ phát hành tiền tệ đến đầu tư vào các ngành công nghiệp quan trọng. Vai trò chi phối này giúp Pháp kiểm soát tài nguyên và bóc lột sức lao động của người dân Việt Nam. Nghiên cứu này giúp làm rõ hơn về cách thức tư bản tài chính thao túng nền kinh tế thuộc địa.

3.1. Phát Hành Giấy Bạc Thao Túng Nền Kinh Tế Đông Dương

Quyền phát hành giấy bạc là một trong những đặc quyền quan trọng nhất của Ngân hàng Đông Dương. Việc kiểm soát lượng tiền cung ứng giúp ngân hàng này thao túng giá cả, lãi suất và các hoạt động kinh tế khác. Chính sách tiền tệ của Ngân hàng Đông Dương thường ưu tiên lợi ích của Pháp, gây ra nhiều khó khăn cho người dân và doanh nghiệp Việt Nam.

3.2. Đầu Tư Tài Chính Mở Rộng Ảnh Hưởng Tư Bản Pháp

Ngân hàng Đông Dương tích cực tham gia vào các hoạt động đầu tư tài chính, mua bán trái phiếu và cổ phiếu của các công ty Pháp. Hoạt động này giúp mở rộng ảnh hưởng của tư bản Pháp tại Việt Nam, đồng thời tạo ra nguồn lợi nhuận khổng lồ cho các nhà đầu tư Pháp. Đây là một cách thức quan trọng để Ngân hàng Đông Dương thực hiện vai trò tư bản tài chính của mình.

3.3. Vai Trò Cung Cấp Tín Dụng Lớn Nhất Cho Chính Quyền

Ngân hàng Đông Dương là nhà cung cấp tín dụng lớn nhất cho chính quyền Liên bang Đông Dương. Điều này cho phép chính quyền Pháp thực hiện các dự án cơ sở hạ tầng, phát triển kinh tế và duy trì bộ máy cai trị. Tuy nhiên, việc phụ thuộc vào nguồn vốn từ Ngân hàng Đông Dương cũng khiến chính quyền Pháp dễ bị chi phối và kiểm soát.

IV. Ngân Hàng Đông Dương Trước Trong Sau Thế Chiến II 1930 1955

Giai đoạn 1930-1955 chứng kiến những biến động lớn trên thế giới, ảnh hưởng sâu sắc đến hoạt động của Ngân hàng Đông Dương. Cuộc Đại khủng hoảng kinh tế và Chiến tranh Thế giới II đã tác động đến nguồn vốn và hoạt động kinh doanh của ngân hàng. Sau chiến tranh, Ngân hàng Đông Dương phải đối mặt với những thách thức mới khi Việt Nam giành độc lập. Phân tích giai đoạn này giúp hiểu rõ hơn về khả năng thích ứng và vai trò của ngân hàng trong bối cảnh thay đổi.

4.1. Hoạt Động Phát Hành Giấy Bạc Gia Tăng Sau Sắc Lệnh 1931

Sau sắc lệnh ngày 31/03/1931 của Chính phủ Pháp, lĩnh vực phát hành giấy bạc của Ngân hàng Đông Dương tiếp tục gia tăng. Điều này nhằm đáp ứng nhu cầu tài chính trong bối cảnh khủng hoảng kinh tế và chiến tranh. Tuy nhiên, việc in tiền quá mức cũng dẫn đến tình trạng lạm phát và làm giảm giá trị đồng tiền.

4.2. Kinh Doanh Thương Mại Sự Khác Biệt So Với Trước Đây

Tính chất kinh doanh của Ngân hàng Đông Dương có sự khác biệt so với trước đây. Ngân hàng tập trung hơn vào các hoạt động đầu tư ngắn hạn, ít rủi ro hơn. Đồng thời, ngân hàng cũng tăng cường hợp tác với các doanh nghiệp Pháp để duy trì lợi nhuận trong bối cảnh khó khăn.

4.3. Vai Trò Ngân Hàng Đông Dương Thời Nhật Chiếm Đóng

Trong thời gian Nhật chiếm đóng Đông Dương, Ngân hàng Đông Dương vẫn tiếp tục hoạt động dưới sự kiểm soát của chính quyền Nhật. Ngân hàng này được sử dụng để tài trợ cho các hoạt động quân sự và kinh tế của Nhật Bản. Đồng thời, Ngân hàng Đông Dương cũng phải đối mặt với tình trạng khan hiếm nguồn vốn và sự suy giảm giá trị đồng tiền.

V. Đánh Giá Tác Động Bài Học Từ Ngân Hàng Đông Dương

Ngân hàng Đông Dương để lại những dấu ấn sâu sắc trong lịch sử kinh tế Việt Nam. Một mặt, ngân hàng này góp phần xây dựng hệ thống tài chính hiện đại và thúc đẩy sự phát triển của một số ngành kinh tế. Mặt khác, Ngân hàng Đông Dương cũng là công cụ để thực dân Pháp bóc lột tài nguyên và áp bức người dân Việt Nam. Việc đánh giá khách quan vai trò của Ngân hàng Đông Dương giúp rút ra những bài học kinh nghiệm quý giá cho sự phát triển kinh tế của Việt Nam trong tương lai.

5.1. Ảnh Hưởng Tích Cực Của Ngân Hàng Đông Dương Đến VN

Dù gắn liền với chế độ thuộc địa, Ngân hàng Đông Dương cũng mang lại một số ảnh hưởng tích cực cho Việt Nam. Ngân hàng này góp phần xây dựng cơ sở hạ tầng, phát triển các ngành công nghiệp mới và đào tạo đội ngũ cán bộ tài chính. Tuy nhiên, những lợi ích này chủ yếu phục vụ cho lợi ích của Pháp, không mang lại sự phát triển bền vững cho Việt Nam.

5.2. Mặt Trái Bóc Lột Kinh Tế Chiếm Đoạt Tài Nguyên

Ngân hàng Đông Dương là công cụ để thực dân Pháp bóc lột kinh tế và chiếm đoạt tài nguyên của Việt Nam. Thông qua các chính sách tiền tệ và tín dụng, ngân hàng này đã tạo ra lợi nhuận khổng lồ cho các nhà đầu tư Pháp, đồng thời đẩy người dân Việt Nam vào cảnh nghèo đói và nợ nần.

5.3. Bài Học Kinh Nghiệm Cho Phát Triển Ngân Hàng VN

Nghiên cứu về Ngân hàng Đông Dương mang lại những bài học kinh nghiệm quý giá cho sự phát triển hệ thống ngân hàng Việt Nam. Cần xây dựng một hệ thống tài chính độc lập, tự chủ, phục vụ cho lợi ích của quốc gia và người dân. Đồng thời, cần tránh lặp lại những sai lầm trong quá khứ, đảm bảo sự phát triển bền vững và công bằng.

VI. Tương Lai Nghiên Cứu Vai Trò Ngân Hàng Đông Dương thời nay

Nghiên cứu về Ngân hàng Đông Dương mở ra nhiều hướng nghiên cứu tiềm năng. Cần tiếp tục làm rõ vai trò của ngân hàng này trong việc định hình hệ thống tài chính Đông Dương. Đồng thời, cần so sánh kinh nghiệm phát triển ngân hàng của Việt Nam với các nước khác trong khu vực. Việc nghiên cứu sâu hơn về Ngân hàng Đông Dương sẽ giúp hiểu rõ hơn về lịch sử kinh tế Việt Nam và rút ra những bài học kinh nghiệm cho tương lai.

6.1. Hướng Nghiên Cứu Sâu Hơn Về Tài Chính Đông Dương

Nghiên cứu sâu hơn về cấu trúc và chức năng của hệ thống tài chính Đông Dương. So sánh các chính sách và hoạt động của Ngân hàng Đông Dương với các ngân hàng khác trong khu vực. Phân tích tác động của Ngân hàng Đông Dương đến sự phát triển của các ngành kinh tế khác nhau.

6.2. So Sánh Với Mô Hình Ngân Hàng Thuộc Địa Khác

So sánh mô hình Ngân hàng Đông Dương với các mô hình ngân hàng thuộc địa khác trên thế giới. Tìm hiểu điểm chung và khác biệt trong cách thức hoạt động, chính sách và tác động của các ngân hàng này. Rút ra những bài học kinh nghiệm từ các mô hình khác nhau.

6.3. Ngân Hàng Đông Dương ảnh hưởng tới kinh tế VN hiện tại

Nghiên cứu sự kế thừa và thay đổi trong hệ thống tài chính Việt Nam sau khi Pháp rút khỏi Đông Dương. Tìm hiểu những yếu tố nào từ thời kỳ thuộc địa còn ảnh hưởng đến kinh tế Việt Nam hiện tại. Đánh giá vai trò của Ngân hàng Đông Dương trong việc định hình nền kinh tế Việt Nam hiện đại.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đề tài luận án tiến sĩ: "Quá trình thực hiện vai trò tư bản tài chính của Ngân hàng Đông Dương ở Việt Nam (1875-1955)" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Dương Tô Quốc Thái, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. TS. Hà Minh Hồng, chuyên ngành Lịch sử Việt Nam (mã số: 62.13) tại Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh (năm 2020).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Ngân hàng Đông Dương (Banque de l'Indochine) là định chế tài chính đặc quyền do tư bản tài chính Pháp thành lập ngày 21/01/1875 và chính thức mở chi nhánh đầu tiên tại Sài Gòn vào ngày 19/04/1875. Tổ chức này được Chính phủ Pháp trao cho ba đặc quyền căn bản: độc quyền phát hành giấy bạc, kinh doanh thương mại (cho vay tín dụng, chiết khấu thương phiếu, dịch vụ ngân hàng) và đầu tư tài chính (tham gia góp vốn sáng lập công ty, mua bán cổ phiếu, trái phiếu chính phủ).

Trong lịch sử Việt Nam trước thời kỳ Pháp thuộc, qua các triều đại phong kiến, đất nước chưa từng có một hệ thống ngân hàng, chế độ tín dụng hay nền tài chính hiện đại. Nền kinh tế mang nặng tính tự cung tự cấp, tình trạng cho vay nặng lãi diễn ra phổ biến ở nông thôn với mức lãi suất từ 200% đến 300%/năm (theo báo cáo của Chuẩn đô đốc Pierre Gustave Roze gửi Bộ Hải quân và Thuộc địa Pháp). Khi thực dân Pháp xâm chiếm Việt Nam, sự ra đời của Ngân hàng Đông Dương đã tạo ra bước ngoặt về cấu trúc tài chính - tín dụng, đồng thời trở thành công cụ đắc lực phục vụ quá trình mở rộng chiến tranh xâm lược và khai thác thuộc địa.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định: Các công trình sử học trước đây phần lớn tập trung nghiên cứu các khía cạnh chính trị, quân sự, ngoại giao hoặc chỉ đề cập sơ lược đến tiền tệ, chưa có công trình nào khảo sát toàn diện, hệ thống về quá trình thực hiện vai trò của tập đoàn tư bản tài chính Ngân hàng Đông Dương trong suốt chiều dài lịch sử từ năm 1875 đến năm 1955. Nhiều đánh giá trước đây còn mang tính chủ quan hoặc thiếu nguồn tư liệu lưu trữ xác thực để chứng minh mối liên hệ giữa các chiến dịch quân sự, chính sách khai thác thuộc địa với hoạt động tín dụng, phát hành tiền tệ của ngân hàng này.

Mục đích nghiên cứu

Tác giả xác định 5 mục đích nghiên cứu chính:

1. Khôi phục lại bức tranh toàn diện về những hoạt động của Ngân hàng Đông Dương tại Việt Nam trong thời kỳ Pháp thuộc; làm rõ các vai trò của ngân hàng trong thời kỳ thực dân Pháp đánh chiếm Bắc Kỳ lần thứ hai, khai thác thuộc địa và các giai đoạn trước, trong và sau Chiến tranh thế giới thứ hai.
2. Đưa ra những nhận định, đánh giá khách quan về sự ra đời, phát triển cũng như vai trò của Ngân hàng Đông Dương tại Việt Nam.
3. Bổ sung vào kho tàng khoa học xã hội và nhân văn một nguồn tư liệu mới về Ngân hàng Đông Dương và các vai trò chính yếu của tổ chức này trong thời kỳ thực dân Pháp cai trị Việt Nam.
4. Cung cấp nguồn tài liệu xác thực cho các độc giả, nhà nghiên cứu trong và ngoài nước tiếp tục đi sâu tìm hiểu về hoạt động của Ngân hàng Đông Dương.
5. Đặt cơ sở dữ liệu và phương pháp luận cho việc nghiên cứu các lĩnh vực liên quan như tài chính, tín dụng, tiền tệ, thuế khóa và ngân hàng ở các giai đoạn lịch sử kế tiếp.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu:
  • Quá trình ra đời, cơ cấu tổ chức, vốn điều lệ và vai trò tài trợ tài chính của Ngân hàng Đông Dương trong thời kỳ Pháp tiến hành chiến tranh xâm lược, đánh chiếm Bắc Kỳ lần thứ hai và bình định Việt Nam (1875-1896).
  • Hoạt động phát hành giấy bạc, kinh doanh thương mại, đầu tư tài chính và vai trò chi phối của Ngân hàng Đông Dương trong hai cuộc khai thác thuộc địa của thực dân Pháp (1897-1929).
  • Hoạt động và vai trò của Ngân hàng Đông Dương trước khủng hoảng kinh tế thế giới (1929-1933), trong Chiến tranh thế giới thứ hai (1939-1945) và giai đoạn thực dân Pháp tái chiếm, can thiệp tài chính đến khi rút khỏi Việt Nam (1945-1955).
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Không gian: Lãnh thổ Việt Nam thời Pháp thuộc, bao gồm cả ba xứ Bắc Kỳ, Trung Kỳ và Nam Kỳ.
  • Thời gian: Từ năm 1875 (thành lập chi nhánh đầu tiên tại Sài Gòn) đến năm 1955 (thực dân Pháp chấm dứt sự hiện diện quân sự và Ngân hàng Đông Dương rút khỏi Việt Nam).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tình hình nghiên cứu trong nước

Tác giả đã tiến hành điểm luận các nhóm công trình nghiên cứu trong nước:

• Nhóm công trình lịch sử tổng quát: Đinh Xuân Lâm (2005) trong Đại cương lịch sử Việt Nam (Tập 2) trình bày về chính sách khai thác thuộc địa và chính sách đầu tư của tư bản Pháp; Nguyễn Thế Anh (2008) trong Việt Nam thời Pháp đô hộ cung cấp bảng số liệu và danh mục các công ty do Ngân hàng Đông Dương trực tiếp kiểm soát; các bộ sách sự kiện lịch sử của Dương Kinh Quốc, Dương Trung Quốc và Viện Sử học; công trình của Trương Bá Cần (2011) về ngoại giao củng cố cơ sở Nam Kỳ (1862-1874); Nguyễn Xuân Thọ (2016); Nguyễn Đình Tư (2016).
• Nhóm công trình chuyên sâu về tiền tệ, tín dụng và ngân hàng:
  • Phạm Quang Trung (1997) với Lịch sử Tín dụng nông nghiệp Việt Nam (1875-1945) phân tích vai trò ngân hàng dành cho các thuộc địa Viễn Đông và hoạt động cho vay mùa vụ.
  • Nguyễn Anh Huy (2010) với Lịch sử Tiền tệ Việt Nam sơ truy và lược khảo trình bày các chế độ tiền tệ (ngân bản vị, kim bản vị, bản vị franc) và nghiệp vụ phát hành giấy bạc.
  • Phạm Thăng (1995) với Tiền tệ Việt Nam theo dòng lịch sử (Tập 1) khảo cứu các kỳ phát hành giấy bạc, mệnh giá, kích thước, chữ ký trên đồng bạc Đông Dương.
  • Tổ nghiên cứu lịch sử ngân hàng thuộc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (1976) trong Lịch sử Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (1951-1976), sơ thảo (Tập 1) nêu rõ ba thủ đoạn bóc lột của Ngân hàng Đông Dương: độc quyền phát hành giấy bạc, kinh doanh thương mại chèn ép Ngân khố và trục lợi từ chênh lệch hối đoái.
  • Tập hồi ký 40 mùa sen nở (1991) của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam với hồi ức của Trần Dương, Đặng Đình Hòe, Trần Huy Bá, Nguyễn Khắc Cư về đấu tranh tiền tệ sau năm 1945.
  • Lê Đình Chân (1972, 1973) với các tác phẩm Lịch sử Tiền tệ nước nhà, Lịch sử tiền tệ thế giới, Tài chính Công toàn tập phân tích các nghiệp vụ tín dụng ngắn hạn, dài hạn và quan hệ giữa ngân khố với ngân hàng trung ương.
  • Đỗ Thị Mỹ Hiền (2017) với luận án tiến sĩ Hoạt động của Ngân hàng Đông Dương tại Việt Nam từ năm 1875 đến năm 1945 tại Đại học Vinh.
  • Phan Hạ Uyên (1973) với công trình lưu hành nội bộ Lịch sử Tiền tệ Đông Dương và Ngân hàng Đông Dương từ cuối thế kỷ XIX đến giữa thế kỷ XX phân tích sâu về mạng lưới, cơ cấu vốn và mối quan hệ với các công ty tư bản.
  • Võ Văn Sen (2005) trong Sự phát triển của chủ nghĩa tư bản ở miền Nam Việt Nam (1954-1975) chỉ ra vai trò của Ngân hàng Đông Dương trong việc chuyển dịch vốn và tài sản của tư bản Pháp về nước giai đoạn 1945-1954.
  • Trần Dương và Phạm Thọ (1960) trong Lưu thông tiền tệ ở nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa; Viện Kinh tế (1966) trong Kinh tế Việt Nam từ cách mạng tháng Tám đến kháng chiến thắng lợi (1945-1954); Nguyễn Bích Huệ (1968); Nguyễn Anh Tuấn (1968); Hồ Tuấn Dung (2003); Vũ Văn Hiền (1949); Phạm Thị Hồng Hà (2017); Lê Quốc Sử (1998).
  • Các bài báo khoa học chuyên ngành của Văn Tạo (1956), Phan Gia Bền (1958), Nguyễn Công Bình (1955), Lê Công Truyền (1972), Lê Đình Chân (1962, 1972), Lương Hữu Định (2009), Đào Hùng (2009), Ngô Văn Hòa và Phạm Quang Trung (2009), Hà Minh Hồng và Dương Tô Quốc Thái (2013), Dương Tô Quốc Thái (2013, 2015).

Tình hình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài

• Marc Meuleau (1990) với công trình Des Pionniers en Extrême-Orient: Histoire de la Banque de l’Indochine (1875-1975) dày 713 trang (bản dịch của René Ngọc Nhân), khai thác từ kho lưu trữ của Banque Indosuez, phản ánh lịch sử hình thành, cơ cấu quản trị, mạng lưới quốc tế và hoạt động tài trợ chiến tranh, bình định của ngân hàng.
• Albert Sabés (1931) với tác phẩm Le Renouvellement du privilège de la banque de l'Indochine phân tích chế độ tiền tệ, cơ cấu Hội đồng Quản trị và Công ước ngày 22/11/1929 về gia hạn đặc quyền ngân hàng.
• Jean Pierre Aumiphin (1994) trong Sự hiện diện Tài chính và Kinh tế của Pháp ở Đông Dương (1859-1939) khảo sát vốn đầu tư công và tư, đánh giá Ngân hàng Đông Dương là định chế tài chính phục vụ sự bóc lột của chủ nghĩa đế quốc.
• Paul Bernard (1934) với Le problème économique Indochinois phân tích tác động của cuộc đại khủng hoảng 1929-1933 đối với ngân sách và vai trò của hệ thống tín dụng Đông Dương.
• Paul Doumer (1905/2015) trong Hồi ký Xứ Đông Dương (L’Indo-Chine française) ghi nhận hiện trạng thiếu hụt vốn đầu tư và các giải pháp vay nợ tài chính để xây dựng cơ sở hạ tầng.
• Philippe Devillers (2006) trong Người Pháp và người Annam - Bạn hay Thù ?; các nghiên cứu của Robert Elie, Loye, Simoni H., Détieux Marcel, André Touzet, Henri Guermeur.

Vị trí và khoảng trống luận án giải quyết

Luận án kế thừa các kết quả nghiên cứu trên, đồng thời định vị là công trình đầu tiên khảo cứu chuyên biệt và toàn diện quá trình thực hiện vai trò tư bản tài chính của Ngân hàng Đông Dương xuyên suốt từ năm 1875 đến năm 1955. Luận án đi sâu giải quyết ba vấn đề lịch sử then chốt còn bỏ ngỏ:

1. Vai trò của Ngân hàng Đông Dương với tư cách "kẻ tài trợ tài chính" chính cho các chiến dịch quân sự xâm lược Bắc Kỳ và bình định phong trào kháng chiến của nhân dân Việt Nam (1875-1896).
2. Cơ chế chi phối toàn diện nền kinh tế thuộc địa của ngân hàng thông qua phát hành giấy bạc, cung ứng tín dụng cho chính quyền Liên bang Đông Dương và khu vực tư nhân (1897-1929).
3. Những biến động về vai trò và các hành động chuyển dịch tài sản của Ngân hàng Đông Dương trước các biến cố kinh tế - chính trị giai đoạn 1930-1955.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận

Luận án dựa trên hệ thống phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, đặc biệt là lý luận về chủ nghĩa đế quốc, sự hình thành tư bản tài chính từ sự dung hợp giữa tư bản ngân hàng và tư bản công nghiệp, cùng các cơ chế thống trị kinh tế của chủ nghĩa thực dân.

Phương pháp nghiên cứu thực tế

• Phương pháp lịch sử: Tái hiện trung thực, khách quan toàn bộ tiến trình ra đời, hoạt động, biến đổi tổ chức và sự rút lui của Ngân hàng Đông Dương theo đúng trình tự thời gian và không gian lịch sử (1875-1955).
• Phương pháp lôgíc: Nghiên cứu bản chất, quy luật vận động nội tại, phân tích các mối liên hệ tất yếu giữa biến động chính trị - quân sự với các chính sách tài chính, tiền tệ và hoạt động tín dụng của ngân hàng.
• Các phương pháp bổ trợ: Kết hợp phương pháp so sánh, đối chiếu tư liệu, phương pháp thống kê, phân tích định lượng các chuỗi số liệu tài chính (vốn điều lệ, lượng tiền lưu hành, dự trữ kim khí, tỷ giá hối đoái, chỉ số giá cả sinh hoạt, danh mục đầu tư công ty vô danh).

Nguồn tư liệu nghiên cứu

• Tài liệu lưu trữ quốc gia:
  • Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II (TP.HCM): Phông Thống đốc Nam Kỳ (các hồ sơ N0IA4/094(2), N0IA4/094(7), N0IA4/101(1) về các khoản vay nông nghiệp BIC); Phông Phủ Thủ tướng Quốc gia Việt Nam (1948-1955) với các hồ sơ tiêu biểu: Hồ sơ 2018 (lưu hành giấy bạc 1$ kiểu Mỹ 1951), Hồ sơ 2019 (thu hồi tiền kẽm 1$ 1951), Hồ sơ 2020 (đổi giấy bạc cũ 1951), Hồ sơ 2048 (lỗ tiệm cầm đồ và bán bất động sản 1950-1951), các Hồ sơ 2185 đến 2190 (phiên họp Hội đồng Quản trị Viện Phát hành tiền tệ Việt - Lào - Campuchia 1951-1952), Hồ sơ 2191 (văn bản Tòa Công sứ Anh 1952), Hồ sơ 2193 (quy định thành lập và quản lý ngân hàng 1950-1952), Hồ sơ 2331 (sụt giá đồng bạc 1953), Hồ sơ 2456-2458 và 2561.
  • Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I và III: Sách văn bản quy phạm pháp luật 1945-1995, tư liệu tổ chức bộ máy thuộc địa (1862-1945), tư liệu Nam Bộ kháng chiến tập II; các Sắc lệnh số 15-SL (17/9/1947) và Sắc lệnh số 92/SL (25/5/1952) của Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
• Tài liệu sách báo và thư viện: Nguồn tài liệu tại Thư viện Khoa học Tổng hợp TP.HCM (Phòng Hạn chế đọc), các niên giám thống kê Nam Kỳ, báo chí thời kỳ thuộc địa (Le Moniteur Universel, La Patrie, La Gazette de France), các công báo, tập san kinh tế và văn kiện lưu trữ bằng tiếng Pháp.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài

Chương này thực hiện tổng thuật chi tiết toàn bộ các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến Ngân hàng Đông Dương và chế độ tiền tệ thời kỳ thuộc địa. Tác giả phân loại các khuynh hướng tiếp cận:

• Khuynh hướng nhìn nhận Ngân hàng Đông Dương là công cụ tài chính của chủ nghĩa thực dân nhằm bóc lột thuộc địa.
• Khuynh hướng nghiên cứu nghiệp vụ kỹ thuật thuần túy về phát hành giấy bạc, đúc tiền xu và quản lý bản vị tiền tệ.
• Khuynh hướng mô tả lịch sử doanh nghiệp và cơ cấu tổ chức quản trị.

Từ đó, chương 1 khẳng định sự cần thiết phải nghiên cứu Ngân hàng Đông Dương dưới góc độ một tập đoàn tư bản tài chính chi phối tổng thể tiến trình lịch sử kinh tế - xã hội Việt Nam giai đoạn 1875-1955.

Chương 2: Sự ra đời của Ngân hàng Đông Dương và vai trò của nó trong thời kỳ chiến tranh xâm lược của Pháp ở Việt Nam (1875 - 1896)

Chương 2 luận giải hoàn cảnh lịch sử dẫn đến sự thành lập Ngân hàng Đông Dương. Sau khi chiếm Sài Gòn, ngày 22/02/1860, Đô đốc Page tuyên bố mở cửa thương cảng Sài Gòn cho tàu buôn quốc tế nhằm tìm kiếm ngân sách phục vụ chiến tranh. Trong 4 tháng, thương nhân Hoa kiều đã thu mua chuyển về Chợ Lớn gần 100.000 thùng thóc; giá gạo tăng từ 40 lít ăn 1 quan tiền lên 3 quan tiền (~1 franc vàng).

Theo thống kê của Charles Lemire, thuế cảng thu được là 5.000 francs (năm 1860) và 20.000 francs (năm 1862) với mức thuế cố định 2 francs/tôn-nô. Đô đốc De la Grandière báo cáo thu nhập Nam Kỳ năm 1864 đạt 2.709.000 francs (gồm thuế trực thu 1.000 francs, thuế gián thu 1.709 francs, địa ốc 206.000 francs và các khoản khác). Luro ghi nhận thu nhập thuộc địa tăng từ 6.000 francs (1864) lên hơn 14 triệu francs (1874).

Bảng: Thống kê cơ sở kinh doanh tại Nam Kỳ theo Niên giám năm 1864 của Đô đốc De la Grandière

Loại hình cơ sở kinh doanh / dịch vụ	Số lượng cơ sở
Cơ sở xuất nhập cảng	06
Văn phòng đại diện thương nghiệp	07
Cửa hàng bán đồ nội thất, hàng hóa Paris, rượu, đồ hộp	16
Cửa hàng gia vị	05
Cửa hàng đồ đồng và sắt	01
Tiệm đồng hồ	01
Cửa hàng dược	02
Hàng thịt	01
Tiệm cà phê, tiệm ăn	03
Tiệm cung cấp vật dụng nghề biển	02
Phòng dịch vụ quầy chiết khấu ngân hàng thương nghiệp	02
Phòng dịch vụ du lịch	01
Xưởng dệt tơ lụa chạy bằng máy hơi nước	01
Khu nhượng địa dùng làm công trường khai thác	02
Phòng khai thác công trình kiến trúc	04

(Nguồn: Luận án trích dẫn từ Trương Bá Cần, 2011, tr. 47-48)

Ngày 21/01/1875, Tổng thống Pháp ký sắc lệnh thành lập Ngân hàng Đông Dương; chi nhánh đầu tiên mở tại Sài Gòn ngày 19/04/1875. Cổ đông sáng lập thuộc hai liên minh ngân hàng lớn: Ngân hàng Chiết khấu Quốc gia Pháp và Ngân hàng Tín dụng, Kỹ nghệ và Thương mại Pháp.

Về vai trò trong chiến tranh xâm lược (1882-1896):

• Ngân hàng Đông Dương là đơn vị tài trợ tài chính chủ yếu giúp thực dân Pháp mở rộng chiến tranh đánh chiếm Bắc Kỳ lần thứ hai (1882-1885).
• Ngân hàng đóng vai trò hậu thuẫn tài chính để chính quyền thực dân thực hiện các chiến dịch bình định phong trào khởi nghĩa vũ trang của nhân dân Việt Nam trên khắp cả nước (1886-1896).

Chương 3: Hoạt động của Ngân hàng Đông Dương và vai trò chi phối của nó trong quá trình thực dân Pháp khai thác thuộc địa ở Việt Nam (1897 - 1929)

Chương 3 phân tích hoạt động và quyền lực chi phối của ngân hàng trong thời kỳ hai cuộc khai thác thuộc địa:

• Sự phát triển quy mô: Vốn điều lệ gia tăng liên tục; kết nạp các tập đoàn, công ty công nghiệp và thương mại lớn của Pháp; mở rộng chi nhánh ra các đô thị lớn tại Bắc Kỳ, Trung Kỳ, Nam Kỳ.
• Các mảng hoạt động cốt lõi:
  • Độc quyền phát hành giấy bạc: Thực hiện chuyển dịch từ chế độ ngân bản vị sang kim bản vị và gắn chặt với đồng franc Pháp. Luận án thống kê biến động tiền tệ qua các bảng số liệu: Bảng 3.1 (lưu thông và tồn quỹ kim khí 1913-1920), Bảng 3.7 (lượng tiền giấy lưu hành 1876-1930), Bảng 3.15 (kim khí dự trữ và tiền giấy lưu hành 1914-1939).
  • Kinh doanh thương mại và tín dụng nông nghiệp: Cho vay mùa vụ, chiết khấu thương phiếu và cung cấp vốn cho hệ thống Nông phố ngân hàng (CPA) giai đoạn 1928-1944 (Bảng 3.8, 3.9, 3.10).
  • Đầu tư tài chính: Nắm giữ cổ phần chi phối trong hàng loạt công ty vô danh thuộc các ngành khai mỏ, đồn điền cao su, công nghiệp chế biến, giao thông vận tải (Bảng 3.11, 3.13, 3.14, 3.16).
• Ba vai trò chi phối nền kinh tế:
  1. Giữ vai trò trung tâm phát hành tiền tệ cho Liên bang Đông Dương.
  2. Là nhà cung cấp vốn lớn nhất cho các doanh nghiệp tư nhân sản xuất kinh doanh tại Đông Dương.
  3. Là nhà tài trợ tín dụng lớn nhất cho Chính quyền Liên bang Đông Dương thông qua việc phát hành và bảo lãnh các đợt công thải, công trái xây dựng hạ tầng cơ sở từ năm 1896 đến năm 1939 (Bảng 3.17).

Chương 4: Hoạt động của Ngân hàng Đông Dương và vai trò của nó ở Việt Nam trước, trong và sau Chiến tranh thế giới lần thứ II (1930 - 1955)

Chương 4 khảo sát hoạt động của ngân hàng trong các biến động chính trị - quân sự phức tạp:

• Giai đoạn 1930-1939: Sự tham gia của các cựu quan chức Chính phủ Pháp và ngạch Thanh tra Tài chính vào Hội đồng Quản trị; điều chỉnh vốn điều lệ theo Công ước ngày 22/11/1929 và Sắc lệnh ngày 31/03/1931; thực hiện các biện pháp tín dụng nhằm xử lý hậu quả của cuộc đại khủng hoảng kinh tế thế giới 1929-1933 đối với ngành lúa gạo và cao su tại Đông Dương.
• Giai đoạn 1940-1945: Hoạt động trong bối cảnh phát xít Nhật chiếm đóng Đông Dương; xử lý các yêu cầu cung ứng tiền mặt cho quân đội Nhật, biến động phát hành tiền giấy (Bảng 4.8, 4.9), quản lý chỉ số giá bán sỉ và sinh hoạt của người bản xứ và người Âu (Bảng 4.10, 4.11).
• Giai đoạn 1946-1955:
  • Tài trợ cho quân đội viễn chinh Pháp quay trở lại tái chiếm Việt Nam.
  • Tiến hành các hoạt động tài chính can thiệp: ngưng xuất tiền cho Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, phát hành tiền 100 đồng mẫu mới in tại Calcutta; ngày 17/11/1945 Cao ủy d'Argenlieu tuyên bố vô giá trị các loại giấy bạc 500 đồng in tại nhà in Viễn Đông từ ngày 09/03/1945 đến 23/09/1945 và ép đổi giấy bạc cũ với giá 70% giá trị.
  • Vốn điều lệ tăng từ 157 triệu francs lên 2 tỷ francs; tiền lãi ròng tăng từ 49 triệu francs (1946) lên 638 triệu francs (1954).
  • Chuyển giao đặc quyền phát hành cho Viện Phát hành tiền tệ Quốc gia Liên kết Việt - Lào - Campuchia (1951-1952) và thực hiện các nghiệp vụ chuyển kiều hối, rút vốn tư bản Pháp về nước trước khi chấm dứt hoạt động tại Việt Nam năm 1955.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định 5 đóng góp khoa học mới:

1. Tái hiện hệ thống hoạt động tài trợ chiến tranh (1875-1896): Khôi phục bức tranh toàn diện về các hoạt động của Ngân hàng Đông Dương và chứng minh vai trò cung cấp tài chính trực tiếp cho các chiến dịch quân sự đánh chiếm Bắc Kỳ lần thứ hai và bình định các cuộc khởi nghĩa trên cả nước.
2. Làm rõ bản chất lũng đoạn của tư bản tài chính Pháp: Phân tích cơ chế thao túng kinh tế - chính trị - xã hội thông qua sự kết hợp giữa vốn điều lệ khổng lồ, mạng lưới chi nhánh rộng khắp, quyền lực phát hành tiền tệ và liên minh giữa giới tài phiệt với các quan chức ngạch Thanh tra Tài chính Pháp.
3. Làm sáng tỏ mối liên hệ giữa chiến tranh, chính trị và tài chính: Luận giải mối liên hệ mật thiết giữa các sự kiện quân sự, chính trị với các công cụ kinh tế (phát hành công trái, tín dụng, điều tiết tiền tệ), giải đáp câu hỏi về nguồn tài trợ kinh tế cho bộ máy cai trị thực dân.
4. Đánh giá toàn diện, hai mặt về tác động kinh tế: Bên cạnh việc vạch rõ bản chất bóc lột tìm kiếm siêu lợi nhuận của tư bản tài chính thuộc địa, luận án chỉ ra tác động khách quan của Ngân hàng Đông Dương trong việc du nhập hệ thống ngân hàng hiện đại kiểu châu Âu, thúc đẩy phát triển giao thông vận tải, hạ tầng kỹ thuật và kích thích thương mại hàng hóa tại Việt Nam.
5. Bổ sung nguồn tư liệu lưu trữ và lấp khoảng trống lịch sử: Cung cấp khối lượng lớn tư liệu gốc từ các trung tâm lưu trữ, góp phần hoàn thiện bức tranh lịch sử kinh tế, tài chính, tín dụng và ngân hàng thời kỳ cận - hiện đại của Việt Nam.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Nguồn tư liệu gốc về Ngân hàng Đông Dương bị phân tán ở nhiều trung tâm lưu trữ trong và ngoài nước (Pháp, Việt Nam, Lào, Campuchia); nhiều hồ sơ bị hủy hoại do chiến tranh, thời gian hoặc bị tiêu hủy theo lệnh của chính quyền thuộc địa; một số tài liệu thống kê chuyên sâu về các phi vụ chuyển vốn sau năm 1950 chưa thể tiếp cận trọn vẹn.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu đối sánh hoạt động của Ngân hàng Đông Dương tại Việt Nam với các chi nhánh ở Lào, Campuchia, Trung Quốc và các thuộc địa khác của Pháp; nghiên cứu sâu sự chuyển tiếp của hệ thống tài chính - ngân hàng từ thời kỳ Pháp thuộc sang giai đoạn 1954-1975 ở hai miền Nam - Bắc Việt Nam.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng:
  • Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên và giảng viên các chuyên ngành Lịch sử Việt Nam, Lịch sử Kinh tế, Tài chính - Ngân hàng, Quan hệ Quốc tế.
  • Các nhà nghiên cứu lưu trữ học, các chuyên gia nghiên cứu chính sách tài chính - tiền tệ và các cơ quan quản lý nhà nước về ngân hàng.
• Các nội dung có giá trị tham khảo cao:
  • Danh mục các hồ sơ lưu trữ tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II liên quan đến Phông Thống đốc Nam Kỳ và Phủ Thủ tướng Quốc gia Việt Nam (1948-1955).
  • Chuỗi bảng thống kê về lượng tiền lưu thông, kim khí dự trữ, chỉ số giá cả và lãi suất cho vay nông nghiệp qua các thời kỳ lịch sử.
  • Khung phân tích về sự kết hợp giữa tư bản tài chính ngân hàng với bộ máy chính trị thuộc địa.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Chi nhánh đầu tiên của Ngân hàng Đông Dương được thành lập vào ngày tháng năm nào và xuất phát từ bối cảnh kinh tế nào?

Chi nhánh đầu tiên của Ngân hàng Đông Dương được thành lập tại Sài Gòn vào ngày 19/04/1875 (sau Sắc lệnh thành lập ngân hàng ngày 21/01/1875 của Tổng thống Pháp). Sự ra đời này xuất phát từ bối cảnh thương cảng Sài Gòn được mở cửa tự do từ ngày 22/02/1860, giao thương lúa gạo phát triển mạnh nhưng nền tài chính Nam Kỳ yếu kém, nạn cho vay nặng lãi hoành hành với lãi suất lên tới 200% - 300%/năm khiến Soái phủ Nam Kỳ đề xuất thành lập ngân hàng tín dụng lãi suất thấp để phục vụ thương mại và cai trị.

2. Ngân hàng Đông Dương nắm giữ những đặc quyền kinh tế nào tại Đông Dương?

Ngân hàng Đông Dương nắm giữ ba đặc quyền căn bản do Chính phủ Pháp ban hành:

• Đặc quyền phát hành giấy bạc: Kiểm soát nguồn cung ứng tiền tệ lưu thông trên toàn cõi Đông Dương.
• Đặc quyền kinh doanh thương mại: Cung cấp tín dụng ngắn hạn và dài hạn cho các tổ chức, cá nhân phát triển sản xuất, nông nghiệp, công thương nghiệp và chiết khấu thương phiếu.
• Đặc quyền đầu tư tài chính: Tham gia sáng lập doanh nghiệp, góp vốn vào các công ty vô danh và mua bán trái phiếu, công thải của chính quyền thuộc địa.

3. Luận án chỉ ra vai trò của Ngân hàng Đông Dương như thế nào trong cuộc chiến tranh xâm lược Bắc Kỳ của thực dân Pháp?

Luận án xác định Ngân hàng Đông Dương là "kẻ tài trợ tài chính chính" cho thực dân Pháp mở rộng cuộc chiến tranh đánh chiếm Bắc Kỳ lần thứ hai (1882-1885) và là "người hậu thuẫn tài chính" quan trọng để quân đội viễn chinh Pháp tiến hành các chiến dịch bình định các phong trào khởi nghĩa vũ trang của nhân dân Việt Nam trên khắp cả nước trong giai đoạn 1886-1896.

4. Sau năm 1945, Ngân hàng Đông Dương đã có những động thái tài chính nào gây khó khăn cho chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa?

Ngân hàng Đông Dương đã thực hiện các biện pháp: từ chối xuất tiền chi tiêu cho Chính phủ mới; phát hành loại giấy bạc 100 đồng kiểu mới in ở Calcutta nhằm tung ra lượng tiền không kiểm soát qua Ngân khố; ngày 17/11/1945, Cao ủy d'Argenlieu tuyên bố vô giá trị loại giấy bạc 500 đồng in tại nhà in Viễn Đông (từ 09/03/1945 đến 23/09/1945) và bắt buộc đổi giấy bạc 500 đồng phát hành trước ngày 09/03/1945 trong 7 ngày với 70% giá trị.

5. Sự gia tăng vốn điều lệ và lợi nhuận của Ngân hàng Đông Dương trong giai đoạn chiến tranh 1945-1954 được văn bản ghi nhận như thế nào?

Theo số liệu trích dẫn trong luận án từ công trình của Trần Dương và Phạm Thọ (1960), trong giai đoạn 1945-1954, vốn điều lệ của Ngân hàng Đông Dương đã tăng từ 157 triệu francs lên đến 2 tỷ francs. Lợi nhuận ròng của ngân hàng tăng từ 49 triệu francs (năm 1946) lên 638 triệu francs (năm 1954), tức tăng gấp 13 lần, đồng thời ngân hàng đóng vai trò chuyển dịch phần lớn tài sản, kiều hối của tư bản Pháp về nước trước khi rút khỏi Việt Nam.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Dương Tô Quốc Thái là công trình nghiên cứu lịch sử chuyên sâu, phục dựng có hệ thống quá trình hình thành, xác lập và thực thi vai trò tư bản tài chính của Ngân hàng Đông Dương tại Việt Nam trong giai đoạn 1875-1955. Dựa trên nguồn tư liệu lưu trữ phong phú kết hợp với phương pháp nghiên cứu lịch sử và lôgíc, tác giả đã làm sáng tỏ cơ chế thao túng toàn diện của tập đoàn tư bản này đối với chiến tranh xâm lược, khai thác thuộc địa và chuyển dịch vốn tài phiệt. Công trình không chỉ vạch rõ bản chất bóc lột của chủ nghĩa tư bản tài chính thuộc địa mà còn đánh giá khách quan các tác động kinh tế hai mặt, đóng góp nguồn dữ liệu khoa học cho ngành Lịch sử Việt Nam và lịch sử tài chính - tiền tệ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan về tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài. Chương 2: Sự ra đời Ngân hàng Đông Dương và vai trò của nó trong thời kỳ chiến tranh xâm lược Việt Nam (1875-1896). Chương 3: Hoạt động của Ngân hàng Đông Dương và vai trò chi phối của nó trong quá trình khai thác thuộc địa ở Việt Nam (1897-1929). Chương 4: Hoạt động của Ngân hàng Đông Dương và vai trò của nó ở Việt Nam trước, trong và sau chiến tranh thế giới lần thứ 2 (1930-1955).

- 19 - CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. SƠ LƢỢC VỀ NHỮNG NGHIÊN CỨU CỦA CÁC TÁC GIẢ TRONG VÀ NGOÀI NƢỚC Đề tài “Quá trình thực hiện vai trò tư bản tài chính của Ngân hàng Đông Dương ở Việt Nam (1875-1955)” đã đƣợc học giả, nhà nghiên cứu trong và ngoài nƣớc đề cập đến với những góc nhìn và cách tiếp cận khác nhau. Chúng tôi xin giới thiệu sơ lƣợc một vài công trình nghiên cứu tiêu biểu. Tình hình nghiên cứu của các tác giả trong nƣớc Trƣớc tiên, là công trình của Giáo sƣ Đinh Xuân Lâm với quyển sách Đại cương lịch sử Việt Nam, tập 2, do Nhà xuất bản Giáo dục phát hành vào năm 2005.

Trong công trình nghiên cứu này tác giả chủ yếu trình bày về tình hình Việt Nam từ khi Việt Nam rơi vào ách đô hộ của thực dân Pháp đến khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời và lãnh đạo cách mạng Việt Nam đấu tranh giành độc lập bằng cuộc cách mạng tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 1945. Trong thời kì Pháp thuộc, tác giả trình bày kĩ về chƣơng trình khai thác thuộc địa của Pháp trong hai lần, chính sách đầu tƣ của tƣ bản Pháp vào Việt Nam, chính sách thâm độc chia để trị của thực dân Pháp đối với đất cả nƣớc,… Đặc biệt, tác giả cũng ít nhiều đề cập đến vai trò của Ngân hàng Đông Dƣơng trong việc chi phối nền kinh tế Việt Nam. Do đây là công đại cƣơng mang tính khái quát toàn bộ lịch sử Việt Nam trong thời kì Pháp thuộc nên công trình này không thể đi sâu phân tích về vai trò của Ngân hàng Đông Dƣơng đối với đời sống kinh tế, chính trị của nhân dân Việt Nam lúc bấy giờ. Nhƣng nhờ có công trình này, sẽ làm định hƣớng để khi nghiên cứu về Ngân hàng Đông Dƣơng tác giả sẽ có cái nhìn bao quát hơn về đời sống kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội Việt Nam trong thời Pháp thuộc.

Công trình nghiên cứu của học giả Nguyễn Thế Anh với tựa đề Việt Nam thời Pháp đô hộ, đƣợc Nhà xuất bản Văn học, Tp. Hồ Chí Minh phát hành năm 2008. Ở công trình này, tác giả trình bày về toàn bộ chính sách của Pháp đối với Việt Nam, từ việc soạn thảo quy chế cai trị cho ba xứ đến các hoạt động đầu tƣ, khai thác của tƣ bản Pháp vào Việt Nam, đời sống của nhân dân Việt Nam dƣới ách cai trị của thực dân - 20 - Pháp đến khi cách mạng tháng Tám diễn ra,… Tƣơng tự nhƣ công trình Đại cƣơng Lịch sử Việt Nam, tập 2 của tác giả Đinh Xuân Lâm công trình này cũng mang tính bao quát tổng thể nên không đi sâu, đề cập nhiều đến hoạt động của Ngân hàng Đông Dƣơng tại Việt Nam. Tuy nhiên qua công trình này, tác giả cung cấp “một bản số liệu và danh sách các công ty do Ngân hàng Đông Dƣơng trực tiếp kiểm soát” (Nguyễn Thế Anh, 2008, tr.

Tất cả các công ty này đều hoạt động trên tất cả các lĩnh vực tại Việt Nam. Từ đó, có thể hiểu đƣợc ít nhiều vai trò của Ngân hàng Đông Dƣơng trong việc chi phối đời sống kinh tế, chính trị, xã hội tại Việt Nam trong thời kì Pháp thuộc. Công trình Lịch sử Tín dụng nông nghiệp Việt Nam (1875-1945) của tác giả Phạm Quang Trung do nhà xuất bản Khoa học Xã hội phát hành năm 1997 thì trình bày tƣơng đối đầy đủ về sự ra đời của Ngân hàng Đông Dƣơng và những hoạt động của nó từ (1875-1945). Trong công trình này, tác giả giành 1 chƣơng để nói về tiền tệ Việt Nam và Ngân hàng Đông Dƣơng trong thời kì Pháp thuộc.

Riêng Ngân hàng Đông Dƣơng tác giả đƣa ra nhận xét rất xác đáng về tổ chức này: khác với các tổ chức ngân hàng tại nhóm các thuộc địa cũ, mỗi thuộc địa có một ngân hàng riêng, Ngân hàng Đông Dương là một tổ chức ngân hàng dành cho các hoạt động kinh tế, tài chính của nhiều thuộc địa Pháp, nhất là các thuộc địa và địa bàn tại Viễn Đông (Phạm Quang Trung, 1997, tr. Đặc biệt, tác giả đề cập sâu đến hoạt động cho vay theo mùa của các tổ chức tín dụng tại Việt Nam, trong đó hoạt động của Ngân hàng Đông Dƣơng giữ vai trò quan trọng. Với nguồn tài liệu phong phú đƣợc khai thác từ các trung tâm lƣu trữ hải ngoại của Pháp, các trung tâm lƣu trữ tại Việt Nam, các công báo, tập san,. có thể nói đây là một công trình rất có giá trị và độ chính xác tƣơng đối cao.

Vì vậy có thể sử dụng cho đề tài nghiên cứu của chúng tôi. Tác giả Nguyễn Anh Huy với công trình Lịch sử Tiền tệ Việt Nam sơ truy và lược khảo, xuất bản năm 2010, tại Thành phố Hồ Chí Minh, do nhà xuất bản Văn hóa Sài Gòn bảo trợ. Trong công trình này, tác giả trình bày về những kết quả nghiên cứu của mình ở lĩnh vực tiền cổ của Việt Nam mà tác giả đã sƣu tầm đƣợc. Bên cạnh đó - 21 - tác giả cũng dành hơn 30 trang (từ trang 309 đến trang 340) để viết về tiền tệ Đông Dƣơng và Ngân hàng Đông Dƣơng trong thời Pháp thuộc.

Với hơn 30 trang này, tác giả viết khá chi tiết về chế độ tiền tệ Việt Nam trong thời kì Pháp cai trị. Đó là: chế độ tiền tệ theo ngân bản vị (dùng kim khí bạc để bảo đảm cho việc phát hành và lƣu thông tiền tệ) rồi kim bản vị (dùng kim khí vàng để bảo đảm cho việc phát hành và lƣu thông tiền tệ) và cuối cùng qua tỷ giá hối đối của đồng francs Pháp (nghĩa là tiền tệ Việt Nam bị gắng chặt với đồng francs Pháp). Còn về Ngân hàng Đông Dƣơng tác giả trình bày vắn tắt về hoàn cảnh ra đời của tổ chức này và đi sâu trình bày về hoạt động phát hành giấy bạc của Ngân hàng Đông Dƣơng tại Việt Nam (Nguyễn Anh Huy, 2010, tr. Qua hơn 30 trang tƣ liệu viết về tiền tệ Đông Dƣơng và Ngân hàng Đông Dƣơng mà tác giả Nguyễn Anh Huy trình bày trong công trình của mình, có thể thấy rằng, tác giả khá am hiểu về lĩnh vực tiền tệ và phát hành giấy bạc của Ngân hàng Đông Dƣơng.

Với các bộ sƣu tập tiền tệ của mình và các tƣ liệu để viết về lĩnh vực tiền tệ và Ngân hàng Đông Dƣơng, vì vậy công trình này rất có giá trị và có thể giúp ít rất nhiều cho đề tài của chúng tôi. Tƣơng tự nhƣ tác giả Nguyễn Anh Huy, tác giả Phạm Thăng cũng có một công trình biên khảo Tiền tệ Việt Nam theo dòng lịch sử, Tập 1: Từ thời Đinh Tiên Hoàng (968) cho đến 1975, xuất bản tại Toronto, Canada vào năm 1995. Ở công trình này, tác giả trình bày chi tiết về các loại tiền đƣợc lƣu hành tại Việt Nam qua các triều đại phong kiến, tiền tệ Việt Nam trong thời kì Pháp thuộc và tiền tệ Việt Nam dƣới Chính quyền Việt Nam Cộng Hòa. Tuy nhiên, khác với tác giả Nguyễn Anh Huy là trình bày tiền tệ Việt Nam theo các chế độ bản vị (trong thời Pháp thuộc) thì tác giả Phạm Thăng lại nghiên về cách trình bày tiền tệ Việt Nam qua các kỳ phát hành.

Mỗi kỳ phát hành gồm những mệnh giá nào ? Màu sắc của các mệnh giá in trên tờ giấy bạc, ký hiệu của từng loại giấy bạc; khuôn khổ, kích thƣớc theo quy định của các tờ giấy bạc; ngày tháng, năm phát hành giấy bạc và đặc biệt là chữ ký trên các tờ giấy bạc (Phạm Thăng, 1995, tr. Tất cả các loại giấy bạc này đều do Ngân hàng Đông Dƣơng phụ trách. Riêng về Ngân hàng Đông Dƣơng, tác giả cũng chỉ nói khái quát chứ không đi sâu. Nhìn chung, công trình nghiên cứu của tác giả Phạm Thăng cũng giống nhƣ tác giả Nguyễn Anh Huy, chỉ trình bày về nghiệp vụ phát hành giấy bạc của Ngân hàng - 22 - Đông Dƣơng, còn các lĩnh vực khác tác giả không hề đế cập đến.

Tuy nhiên qua công trình này, có thể giúp cho tác giả hiểu sâu hơn về lĩnh vực phát hành giấy bạc của Ngân hàng Đông Dƣơng. Từ đó, có thể sử dụng một phần vào Luận án của tác giả. Công trình Lịch sử Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (1951-1976), sơ thảo, tập 1, do Tổ nghiên cứu lịch sử ngân hàng (trực thuộc Ngân hàng Nhà nƣớc Việt Nam) biên soạn năm 1976. Công trình gồm hai phần: phần một trình bày về sự ra đời và hoạt động của Ngân hàng Nhà nƣớc Việt Nam (1951-1976) và phần hai viết về tiền tệ và tổ chức lƣu thông tiền tệ ở Việt Nam.

Nhìn chung cả hai phần này, tổ nghiên cứu lịch sử ngân hàng đều có đề cập đến sự ra đời và phát triển của Ngân hàng Đông Dƣơng trong thời kì Pháp thuộc. Khi nghiên cứu về tổ chức tín dụng này, tổ nghiên cứu lịch sử ngân hàng đã đƣa ra ba nhận định rất có giá trị khoa học, nhƣ sau: “Thủ đoạn mà Ngân hàng Đông Dương dùng để bóc lột nhân dân Đông Dương đó là: 1). Độc quyền phát hành giấy bạc từ đó mà tạo ra một thế lực vạn năng khống chế toàn bộ các hoạt động kinh doanh ở Đông Dương; 2). Là một ngân hàng thương mại có đặc quyền, Ngân hàng Đông Dương tiến hành những nghiệp vụ: cho vay và chiết khấu thương phiếu, nghiệp vụ hối đoái, cầm cố, buôn bán kim khí quý,.

Ngân hàng Đông Dương chèn ép và lợi dụng Ngân khố Đông Dương để làm giàu cho mình. Chính xuất phát từ các yếu tố gốc đó mà Ngân hàng Đông Dương thi thố được những thủ đoạn thậm chí tệ hại nhất để làm giàu lên một cách kinh khủng” (Ngân hàng Nhà nƣớc Việt Nam, 1976, tr. Từ ba nhận định đó, giúp đề tài của chúng tôi có thêm luận chứng khoa học để nghiên cứu sâu hơn về Ngân hàng Đông Dƣơng trong thời kỳ Pháp thuộc. Tập hồi ký “40 mùa sen nở (hồi ký về con người và sự nghiệp 40 năm ngân hàng)” do Ngân hàng Nhà nƣớc Việt Nam phát hành năm 1991.