Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TẾ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI Mọi công trình khoa học dù có quy mô lớn hay nhỏ đều phải căn cứ trên cơ sở lý luận và thực tiễn. Đó là nền tảng vững chắc để người làm công tác khoa học có những đóng góp chính xác và giá trị. Nghiên cứu một số mô típ tiêu biểu liên quan đến nhân vật chính diện và phản diện trong truyện cổ tích thần kỳ Tày, Thái, chúng ta phải làm rõ một số khái niệm có liên quan đến đề tài như: Truyện cổ tích, truyện cổ tích thần kỳ, nhân vật, nhân vật chính diện, nhân vật phản diện, mô típ. Ngoài vấn đề lý thuyết, những vấn đề thực tiễn có liên quan cũng được khảo sát đề phục vụ cho công trình này.
Đó là những khái quát chung về dân tộc Tày, Thái trên phương diện địa đình, điều kiện tự nhiên xã hội, văn hoá, văn học. Khái niệm truyện cổ tích và truyện cổ tích thần kỳ 1. Khái niệm truyện cổ tích Nhikiphôrôp, nhà nghiên cứu folklore Nga, trong bài viết nhan đề “Truyện cổ tích, sự lưu hành truyện cổ tích và những người kể chuyện cổ tích” đưa ra định nghĩa ngắn gọn như sau: “Truyện cổ tích là những truyện kể truyền miệng, lưu hành trong nhân dân, có mục đích giải trí người nghe, nội dung kể lại những sự kiện khác thường (những sự kiện tưởng tượng có tính chất thần kỳ hoặc thế sự) và mang những nét đặc trưng về hình thức cấu tạo và phong cách thể hiện” [Dẫn theo 13, tr.226] Ở nước ta có rất nhiều định nghĩa về truyện cổ tích. Các tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi trong Từ điển thuật ngữ văn học [21] cũng đưa ra định nghĩa về truyện cổ tích như sau: “Truyện cổ tích - Một thể loại truyện dân gian nảy sinh từ xã hội nguyên thuỷ nhưng chủ yếu phát triển trong xã hội có giai cấp với chức năng chủ yếu là phản ánh và lý giải những vấn đề xã hội, những số phận khác nhau của con người trong cuộc sống muôn 11 download by : skknchat@gmail.com màu muôn vẻ khi đã có chế độ tư hữu tài sản, có gia đình riêng (chủ yếu là gia đình phụ quyền) có mâu thuẫn đấu tranh giai cấp và đấu tranh xã hội quyết liệt” [21, tr.
311] Nhóm tác giả Lê Chí Quế, Võ Quang Nhơn, Nguyễn Hùng Vĩ trong cuốn Văn học dân gian Việt Nam [64, tr107] quan niệm về truyện cổ tích như sau: “Truyện cổ tích là sáng tác dân gian trong loại hình tự sự mà thuộc tính của nó là xây dựng trên những cốt truyện”. “Truyện cổ tích là tác phẩm nghệ thuật được xây dựng thông qua sự hư cấu nghệ thuật thần kỳ”. “Truyện cổ tích là một thể loại hoàn chỉnh của văn học dân gian, được hình thành một cách lịch sử”. Như vậy, có thể hiểu truyện cổ tích là những truyện đời xưa được nhân dân lưu giữ lại.
Nó mang tính chất hư cấu, kì ảo. Truyện có nội dung phong phú nhằm phản ánh và lí giải hiện thực xã hội những số phận khác nhau của con người khi có chế độ tư hữu tư sản, dần thoát khỏi chế độ xã hội nguyên thuỷ; đồng thời truyện phản ánh mối quan hệ giữa con người với con người, con người với thiên nhiên nhằm phản ánh những ước mơ khát vọng của nhân dân lao động về một xã hội công bằng dân chủ. Khái niệm truyện cổ tích thần kỳ Như chúng ta đã biết, truyện cổ tích là một thể loại văn học dân gian có xu thế hư cấu. Đó là những văn bản tự sự có nội dung phong phú, phản ánh và lí giải hiện thực xã hội với những số phận con người, những mâu thuẫn, những ước mơ của nhân dân trong xã hội cũ.
Các nhà nghiên cứu folklore nước ta đã tương đối thống nhất việc phân chia truyện cổ tích ra làm ba tiểu loại: Truyện cổ tích thần kỳ, truyện cổ tích sinh hoạt, truyện cổ tích loài vật. Theo Từ điển thuật ngữ văn học [21] thì truyện cổ tích thần kỳ là một bộ phận quan trọng và tiêu biểu nhất của thể loại truyện cổ tích. Ở loại truyện này, nhân vật chính là những con người trong thực tại, nhưng các lực lượng 12 download by : skknchat@gmail.com thần kỳ , siêu nhiên có một vai trò rất quan trọng. Hầu như mọi xung đột trong thực tại giữa người với người đều bế tắc, không thể giải quyết nổi nếu thiếu yếu tố thần kỳ.
Những truyện cổ tích thần kì tiêu biểu không thể không kể đến trong kho tàng truyện cổ tích của người Việt là Tấm Cám, Thạch Sanh, Sọ Dừa, Viên ngọc cóc… Trong truyện cổ tích thần kỳ, các nhân vật là người thường được xây dựng thành hai tuyến: tuyến nhân vật chính diện hay tuyến thiện ( Tấm, nhà vua, Thạch Sanh, công chúa, chàng học trò…) và tuyến nhân vật phản diện hay tuyến ác (như Cám, mụ dì ghẻ, Lý Thông, Tài Vòong…) và các nhân vật thần kỳ hoặc báu vật có tác dụng kỳ diệu (như Tiên, Bụt, Rắn thần, Chim thần, Đàn thần, Cung thần, Niêu cơm thần, Viên ngọc thần…) Trong truyện cổ tích thần kỳ, yếu tố thần kỳ đóng vai trò quan trọng. Yếu tố thần kỳ hay còn gọi là lực lượng thần kỳ, trợ thủ thần kỳ là kết quả của những hư cấu dưới ánh sáng của trí tưởng tượng kỳ ảo, bay bổng của nhân dân. Trong truyện cổ tích, yếu tố thần kỳ được chia làm ba loại. Yếu tố thần kỳ là những nhân vật thần kỳ, con vật thần kỳ và các vật thần kỳ.
Những nhân vật thần kỳ có thể là ông Bụt, bà Tiên, Thiên Lôi, Ngọc Hoàng, thần, phù thuỷ, yêu tinh… Yếu tố thần kỳ là các đồ vật hoặc vật thể thần kỳ như gậy thần, đèn thần, khăn thần, mâm thần, áo tàng hình, thảm bay, đàn thần, giày vạn dặm… Những đồ vật, vật thể quen thuộc, gần gũi được thổi vào đó những tính chất kì diệu, hoang đường trở nên lung linh huyền ảo, vô cùng hấp dẫn đối với độc giả. Yếu tố thần kỳ còn là những con vật kỳ ảo như: ngựa thần, chim phượng hoàng, cá biết nói, rắn thần, gà thần,…những con vật nuôi hoặc vật hoang dã nhưng có thể biến hoá khôn lường, có thể nói tiếng người hoặc can dự vào nhiều hoạt động xã hội của con người. Khái niệm nhân vật chính diện, nhân vật phản diện 1.Khái niệm nhân vật chính diện Theo “Từ điển thuật ngữ văn học”[21], nhân vật chính diện là “Nhân vật thể hiện những giá trị tinh thần, những phẩm chất đẹp đẽ, những hành vi cao 13 download by : skknchat@gmail.com cả của con người được nhà văn miêu tả, khẳng định, đề cao trong tác phẩm theo một quan điểm tư tưởng, một lí tưởng xã hội, thẩm mĩ nhất định”. Trong truyện cổ tích, nhân vật chính diện thường là những con người xuất thân từ tầng lớp nghèo khó, những người nông dân thấp cổ bé họng nhưng đều mang những nét phẩm chất đạo đức chuẩn mực của con người như lương thiện, chính trực.
Họ đại diện cho đạo đức dân chủ trong sang của cộng đồng người lao động. Họ dù là người nhỏ bé, nghèo khổ hay mang tư chất tài năng đặc biệt thì đều mang những nét chuẩn mực về phẩm chất tốt đẹp của con người. Vì vậy, nhân vật chính diện được sự yêu mến, trân trọng của mọi người tạo nên sự tương phản rõ nét đối với tuyến nhân vật phản diện. Những nhân vật chính diện phổ biến trong truyện cổ tích Tày, Thái gồm có: Người khoẻ có sức mạnh phi thường, có tài chinh phục thiên nhiên, đánh bại kẻ thù; người mồ côi tuy nghèo tiền của nhưng giàu lòng nhân đạo và thường là thông minh mưu trí; người con riêng bị dì ghẻ hắt hủi, khi gặp hoạn nạn thường được thần tiên cứu giúp.
Ngoài ra nhân vật chính diện còn là những người bạn tín nghĩa, người con nuôi hiếu thảo, người vợ thuỷ chung son sắc một lòng thờ chồng đến ngày hoá đá. Nói chung họ là những người lao động nghèo khổ nhưng giầu lòng nhân đạo. Bên cạnh những nhân vật lấy nguyên mẫu từ cuộc sống có thật còn có một số nhân vật tượng trưng như thỏ, cóc, cá bống được nhân cách hoá và tượng trưng cho người hiền, người tốt giàu lòng nhân ái, giàu mưu trí. Những nhân vật lý tưởng như Trời, thần, tiên là những người tốt có sức mạnh tối cao mà nhân gian mơ ước.
Những nhân vật chính diện trong truyện cổ tích của dân tộc Tày tiêu biểu như: cô út (Ba chị em gái và người chồng thuồng luồng), hoàng tử Slam (Hoàng tử lấy vợ xấu xí), chàng mồ côi (Mồ côi và ông Pựt khó tính)… Một số nhân vật chính diện trong truyện cổ tích thần kỳ của dân tộc Thái như: chàng nông dân (Con gà thần), chàng Bả Khó (Anh Khó và mụ yêu tinh), tạo mường (Ý Cáy - Ý Pết)… 14 download by : skknchat@gmail. Khái niệm nhân vật phản diện Truyện cổ tích có thể coi là một tấm gương trong sáng của tâm hồn nhân dân lao động soi tỏ những vấn đề xã hội, những con người xấu, đẹp dựa trên quan niệm thẩm mĩ dân gian. Nhân vật phản diện được định nghĩa như sau: Nhân vật phản diện là “Nhân vật văn học mang những phẩm chất xấu xa, trái với đạo lí và lí tưởng của con người, được nhà văn miêu tả trong tác phẩm với thái độ chế giễu, lên án, phủ định”. Nhân vật phản diện trong truyện cổ tích là những kẻ thậm xấu từ dung mạo cho đến hành động.
Chúng gợi cho người đọc sự căm ghét bởi đó là những kẻ tham lam, giả dối, ngu dốt, hèn hạ, độc ác… Bọn người này đại diện cho những kẻ tự nhận là bề trên (vua chúa, anh chị…) nhưng lại không từ một thủ đoạn hèn hạ nào để bóc lột, chèn ép những con người lương thiện, thấp cổ bé họng. Đó thường là những con người hoặc con vật, yêu tinh, yêu quái có những bản chất xấu xa như ích kỷ, tham lam, độc ác… Chúng đại diện cho giai cấp thống trị trong xã hội. Vì thế, nhân vật phản diện chịu sự căm ghét, lên án từ mọi người và cuối cùng phải bị trừng phạt đích đáng.Mặc dù giàu có, quyền lực nhưng với những tội ác mà chúng gây ra cuối cùng chúng đều phải trả giá, nhẹ là mất toàn bộ tài sản, nặng nhất là bị trả giá bằng chính mạng sống của mình. Đại diện cho những nhân vật phản diện trong truyện cổ tích thần kỳ của dân tộc Tày, Thái là những tên vua gian ác, tên quan lộng quyền, tham nhũng tàn bạo, những tên chúa đất keo kiệt, bất lương, mụ dì ghẻ tham lam, nham hiểm giết con chồng để độc quyền về của cải và tình yêu.