Thử Nghiệm Mô Hình Tư Vấn Của Dược Sĩ Lâm Sàng Trên Bệnh Nhân Đái Tháo Đường Typ 2

Mô hình tư vấn dược sĩ lâm sàng cho bệnh nhân đái tháo đường typ 2 tại Bệnh viện Hữu Nghị là một hoạt động… 126 trang · Trường Đại Học Dược Hà Nội · 2022.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thảo
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Thị Thúy Vân
• Trường học: Trường Đại Học Dược Hà Nội
• Chuyên ngành: Dược Lý Và Dược Lâm Sang
• Đề tài: Mô Hình Tư Vấn Dược Sĩ Lâm Sàng Cho Bệnh Nhân Đái Tháo Đường Typ 2 Tại Bệnh Viện Hữu Nghị
• Loại tài liệu: Thử Nghiệm
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. ĐẶT VẤN ĐỀ
• 2. TƯ VẤN SỬ DỤNG THUỐC TRÊN BỆNH NHÂN ĐÁI THÁO ĐƯỜNG TYP 2
• 2.1. Tổng quan chung về tư vấn sử dụng thuốc
• 2.2. Định nghĩa tư vấn sử dụng thuốc
• 2.3. Mục tiêu của tư vấn sử dụng thuốc
• 2.4. Vai trò của tư vấn sử dụng thuốc trong hoạt động chăm sóc dược
• 2.5. Thực trạng các vấn đề liên quan đến hành vi tự chăm sóc của bệnh nhân đái tháo đường typ 2
• 3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3. Thiết kế nghiên cứu
• 3.4. Quy trình nghiên cứu
• 3.5. Chỉ tiêu nghiên cứu
• 3.5.1. Chỉ tiêu nghiên cứu của mục tiêu 1
• 3.5.2. Chỉ tiêu nghiên cứu của mục tiêu 2
• 3.6. Một số quy ước sử dụng trong nghiên cứu
• 3.6.1. Quy ước về tuân thủ dùng thuốc hạ đường huyết của bệnh nhân
• 3.6.2. Quy ước về một số DRP khác liên quan đến hành vi dùng thuốc hạ đường huyết của bệnh nhân
• 3.6.3. Quy ước đánh giá ADR về hạ đường huyết và kiến thức của bệnh nhân liên quan đến ADR hạ đường huyết
• 3.6.4. Quy ước về hành vi thực hiện các biện pháp không dùng thuốc trong điều trị đái tháo đường typ 2
• 3.6.5. Quy ước ảnh hưởng của bệnh đái tháo đường typ 2 đến tâm lý của bệnh nhân
• 3.7. Đạo đức nghiên cứu
• 3.8. Phương pháp xử lý số liệu
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Đặc điểm triển khai mô hình tư vấn sử dụng thuốc từ xa thực hiện bởi dược sĩ lâm sàng trên bệnh nhân đái tháo đường typ 2
• 4.2. Đặc điểm các thông số của quá trình triển khai mô hình tư vấn
• 4.3. Đặc điểm của bệnh nhân được tư vấn
• 4.4. Đặc điểm nền các vấn đề liên quan đến hành vi tự chăm sóc của bệnh nhân trước tư vấn
• 4.5. Đặc điểm các nội dung được dược sĩ tư vấn cho bệnh nhân
• 4.6. Đánh giá hiệu quả của mô hình tư vấn sử dụng thuốc từ xa triển khai bởi dược sĩ lâm sàng
• 4.6.1. Thay đổi tuân thủ dùng thuốc hạ đường huyết sau tư vấn lần 1
• 4.6.2. Thay đổi một số DRP khác liên quan đến hành vi dùng thuốc hạ đường huyết sau tư vấn lần 1
• 4.6.3. Thay đổi một số các thông số khác sau tư vấn lần 1
• 4.6.4. Quan điểm của bệnh nhân về mô hình tư vấn sử dụng thuốc từ xa
• 4.6.5. Thay đổi kết quả điều trị - giá trị HbA1c sau khi kết thúc mô hình tư vấn
• 4.7. Bàn luận về mô hình tư vấn sử dụng thuốc từ xa được thử nghiệm
• 4.7.1. Bàn luận về vai trò của việc triển khai mô hình tư vấn sử dụng thuốc từ xa
• 4.7.2. Bàn luận về đặc điểm của mô hình tư vấn sử dụng thuốc từ xa thử nghiệm
• 4.7.3. Bàn luận về đặc điểm triển khai mô hình tư vấn sử dụng thuốc từ xa
• 4.7.4. Bàn luận về các thông số của quá trình triển khai mô hình tư vấn
• 4.7.5. Bàn luận về đặc điểm của bệnh nhân được tư vấn
• 4.7.6. Bàn luận về hiệu quả của mô hình tư vấn sử dụng thuốc từ xa
• 4.7.6.1. Thay đổi tuân thủ dùng thuốc hạ đường huyết sau tư vấn lần 1
• 4.7.6.2. Thay đổi 1 số DRP khác liên quan đến hành vi dùng thuốc hạ đường huyết sau tư vấn lần 1
• 4.7.6.3. Thay đổi kết quả điều trị - giá trị HbA1c sau khi kết thúc mô hình tư vấn
• 4.7.7. Bàn luận về quan điểm của bệnh nhân về mô hình tư vấn sử dụng thuốc từ xa
• 4.8. Bàn luận về các yếu tố tác động đến việc triển khai mô hình tư vấn
• 5. KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về mô hình tư vấn dược sĩ lâm sàng cho bệnh nhân đái tháo đường typ 2

Mô hình tư vấn dược sĩ lâm sàng cho bệnh nhân đái tháo đường typ 2 tại Bệnh viện Hữu Nghị là một hoạt động quan trọng nhằm nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe cho bệnh nhân. Mục tiêu chính của mô hình này là cải thiện tuân thủ điều trị và giảm thiểu các vấn đề liên quan đến hành vi sử dụng thuốc. Đái tháo đường typ 2 là một bệnh lý mạn tính phổ biến, và việc tư vấn sử dụng thuốc đúng cách có thể giúp bệnh nhân kiểm soát bệnh tốt hơn.

1.1. Định nghĩa và vai trò của tư vấn dược sĩ lâm sàng

Tư vấn dược sĩ lâm sàng là quá trình tương tác giữa dược sĩ và bệnh nhân nhằm cung cấp thông tin về thuốc và hỗ trợ bệnh nhân trong việc quản lý điều trị. Vai trò của dược sĩ trong mô hình này không chỉ là cung cấp thông tin mà còn là giáo dục bệnh nhân về cách sử dụng thuốc hiệu quả.

1.2. Tầm quan trọng của tư vấn dược sĩ trong điều trị đái tháo đường

Tư vấn dược sĩ đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao nhận thức của bệnh nhân về bệnh đái tháo đường typ 2. Điều này giúp bệnh nhân hiểu rõ hơn về tình trạng sức khỏe của mình và các biện pháp cần thực hiện để kiểm soát bệnh hiệu quả.

II. Thách thức trong việc tư vấn dược sĩ cho bệnh nhân đái tháo đường typ 2

Việc tư vấn dược sĩ cho bệnh nhân đái tháo đường typ 2 gặp nhiều thách thức, bao gồm sự không tuân thủ điều trị, thiếu thông tin về bệnh và thuốc, cũng như ảnh hưởng của dịch COVID-19. Những thách thức này cần được nhận diện và giải quyết để nâng cao hiệu quả của mô hình tư vấn.

2.1. Vấn đề không tuân thủ điều trị ở bệnh nhân

Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ bệnh nhân không tuân thủ điều trị có thể lên đến 50%. Nguyên nhân chủ yếu bao gồm thiếu hiểu biết về thuốc và bệnh, cũng như các yếu tố tâm lý ảnh hưởng đến hành vi sử dụng thuốc.

2.2. Ảnh hưởng của dịch COVID 19 đến hành vi tự chăm sóc

Đại dịch COVID-19 đã làm gia tăng khó khăn trong việc tiếp cận dịch vụ y tế, dẫn đến việc bệnh nhân đái tháo đường typ 2 gặp khó khăn trong việc tuân thủ điều trị và thực hiện các biện pháp tự chăm sóc.

III. Phương pháp triển khai mô hình tư vấn dược sĩ lâm sàng

Mô hình tư vấn dược sĩ lâm sàng được triển khai thông qua nhiều phương pháp khác nhau, bao gồm tư vấn trực tiếp và tư vấn từ xa. Việc áp dụng các phương pháp này giúp dược sĩ tiếp cận và hỗ trợ bệnh nhân một cách hiệu quả hơn.

3.1. Tư vấn trực tiếp tại bệnh viện

Tư vấn trực tiếp cho phép dược sĩ tương tác với bệnh nhân, cung cấp thông tin và giải đáp thắc mắc ngay tại bệnh viện. Điều này giúp bệnh nhân cảm thấy an tâm hơn khi nhận được sự hỗ trợ từ chuyên gia.

3.2. Tư vấn từ xa trong bối cảnh dịch bệnh

Tư vấn từ xa là một giải pháp hiệu quả trong bối cảnh dịch COVID-19. Dược sĩ có thể sử dụng các công nghệ thông tin để tư vấn và hỗ trợ bệnh nhân mà không cần gặp mặt trực tiếp, giúp duy trì sự liên lạc và hỗ trợ liên tục.

IV. Kết quả nghiên cứu về mô hình tư vấn dược sĩ lâm sàng

Nghiên cứu về mô hình tư vấn dược sĩ lâm sàng cho bệnh nhân đái tháo đường typ 2 tại Bệnh viện Hữu Nghị đã cho thấy những kết quả tích cực. Tỷ lệ tuân thủ điều trị của bệnh nhân đã được cải thiện đáng kể sau khi tham gia mô hình tư vấn.

4.1. Đánh giá hiệu quả mô hình tư vấn

Kết quả cho thấy tỷ lệ bệnh nhân tuân thủ dùng thuốc tăng lên 30% sau khi tham gia tư vấn. Điều này chứng tỏ rằng mô hình tư vấn dược sĩ lâm sàng có tác động tích cực đến hành vi sử dụng thuốc của bệnh nhân.

4.2. Quan điểm của bệnh nhân về mô hình tư vấn

Phản hồi từ bệnh nhân cho thấy họ cảm thấy hài lòng với mô hình tư vấn và đánh giá cao sự hỗ trợ từ dược sĩ. Điều này cho thấy mô hình tư vấn không chỉ cải thiện tuân thủ điều trị mà còn nâng cao sự hài lòng của bệnh nhân.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của mô hình tư vấn dược sĩ

Mô hình tư vấn dược sĩ lâm sàng cho bệnh nhân đái tháo đường typ 2 tại Bệnh viện Hữu Nghị đã chứng minh được hiệu quả trong việc nâng cao tuân thủ điều trị và cải thiện sức khỏe cho bệnh nhân. Triển vọng tương lai của mô hình này là mở rộng quy mô và áp dụng công nghệ mới để nâng cao chất lượng tư vấn.

5.1. Đề xuất mở rộng mô hình tư vấn

Để nâng cao hiệu quả của mô hình, cần xem xét mở rộng quy mô tư vấn ra nhiều bệnh viện khác và áp dụng các công nghệ mới trong tư vấn từ xa.

5.2. Tương lai của tư vấn dược sĩ trong chăm sóc sức khỏe

Mô hình tư vấn dược sĩ lâm sàng có thể trở thành một phần không thể thiếu trong hệ thống chăm sóc sức khỏe, giúp bệnh nhân đái tháo đường typ 2 và các bệnh lý mạn tính khác có được sự hỗ trợ tốt nhất.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Bệnh đái tháo đường typ 2 hiện là một trong những thách thức y tế hàng đầu toàn cầu. Theo số liệu của Liên đoàn Đái tháo đường Thế giới (IDF), toàn cầu ghi nhận khoảng 463 triệu người mắc đái tháo đường vào năm 2019, dự báo tăng lên 578 triệu người vào năm 2030 và 700 triệu người vào năm 2045. Đái tháo đường typ 2 chiếm khoảng 90% tổng số ca bệnh. Tại Việt Nam, công tác kiểm soát bệnh đối mặt với nhiều rào cản do tỷ lệ không tuân thủ dùng thuốc tại các cơ sở điều trị dao động từ 21,9% đến 31,9%, dẫn đến gia tăng tỷ lệ biến chứng và tử vong do biến cố tim mạch (chiếm trên 50% nguyên nhân tử vong ở nhóm bệnh nhân này).

Tại Bệnh viện Hữu Nghị – bệnh viện đa khoa hạng I với quy mô quản lý ngoại trú khoảng 2.500 bệnh nhân đái tháo đường typ 2 (chủ yếu là người cao tuổi), các khảo sát trước đây cho thấy khoảng 50% bệnh nhân chưa đạt mục tiêu HbA1c. Đồng thời, các vấn đề liên quan đến sử dụng thuốc (DRPs) xuất hiện phổ biến: 23,8% bệnh nhân tự ý điều chỉnh liều và 25,1% sử dụng thuốc sai cách.

Trong bối cảnh dịch bệnh COVID-19 bùng phát khiến các biện pháp giãn cách xã hội theo Chỉ thị 16/CT-TTg được áp dụng, việc tiếp cận y tế trực tiếp bị gián đoạn nghiêm trọng. Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Dược lý và Dược lâm sàng của tác giả Nguyễn Thị Thảo (Trường Đại học Dược Hà Nội, năm 2022) tập trung thực hiện đề tài: "Thử nghiệm mô hình tư vấn của dược sĩ lâm sàng trên bệnh nhân đái tháo đường typ 2 được quản lý ngoại trú tại Bệnh viện Hữu Nghị". Nghiên cứu hướng đến hai mục tiêu cụ thể: (1) Mô tả đặc điểm triển khai mô hình tư vấn sử dụng thuốc từ xa; (2) Đánh giá hiệu quả can thiệp trên hành vi tuân thủ, giải quyết các DRPs và kiểm soát chỉ số HbA1c của 99 bệnh nhân ngoại trú có HbA1c nền ≥ 8% trong giai đoạn từ tháng 06/2021 đến tháng 09/2021.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu ứng dụng Khung logic (Logic Model) trong chăm sóc dược của Carolina và cộng sự (2018), kết hợp định hướng thực hành từ Hiệp hội Chăm sóc Dược Châu Âu và Dược điển Mỹ (USP). Khung can thiệp bao gồm 5 thành tố mắt xích:

• Đầu vào (Inputs): Nguồn nhân lực gồm 2 dược sĩ lâm sàng đã được đào tạo chuẩn hóa, bộ tài liệu tư vấn đái tháo đường typ 2 được Hội đồng Khoa học Bệnh viện Hữu Nghị phê duyệt, cơ sở dữ liệu hồ sơ bệnh án ngoại trú và hệ thống viễn thông.
• Hoạt động (Activities): Đánh giá sàng lọc DRPs, thực hiện 2 phiên tư vấn từ xa cá thể hóa (cách nhau 4-12 tuần), hướng dẫn kỹ thuật tiêm insulin, giáo dục kỹ năng xử trí hạ đường huyết và theo dõi biến cố bất lợi.
• Đầu ra (Outputs): Số lượt tư vấn hoàn thành, thời lượng cuộc gọi và tỷ lệ tiếp cận bệnh nhân mục tiêu.
• Kết cục (Outcomes): Cải thiện điểm tuân thủ MARS-5, tỷ lệ giải quyết DRPs, kiểm soát chế độ ăn, tập luyện thể chất và mức giảm chỉ số sinh hóa HbA1c.
• Tác động (Impacts): Giảm thiểu biến chứng cấp/mạn tính và nâng cao chất lượng cuộc sống lâu dài.

Bên cạnh đó, nghiên cứu tích hợp mô hình 7 hành vi tự chăm sóc thiết yếu của Hiệp hội các Nhà giáo dục Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADCES) và khung định nghĩa dịch vụ Dược từ xa (Telepharmacy) từ Hiệp hội Quốc gia các Ủy ban Dược phẩm Hoa Kỳ (NABP).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng thiết kế can thiệp mở, so sánh trước - sau (before-after study). Quy trình thu thập và phân tích dữ liệu được thực hiện chặt chẽ:

• Chọn mẫu: Sàng lọc toàn bộ 318 bệnh nhân đái tháo đường typ 2 nhận thuốc ngoại trú từ 23/06/2021 đến 22/07/2021 thỏa mãn tiêu chuẩn: tuổi 18–80, có kết quả xét nghiệm HbA1c gần nhất ≥ 8%. Sau khi loại trừ 40 bệnh nhân có đơn thuốc bất thường cần can thiệp kê đơn, 32 bệnh nhân sai số điện thoại, 112 bệnh nhân không liên lạc được sau 3 lần gọi và 35 bệnh nhân từ chối, nghiên cứu đưa vào can thiệp 99 bệnh nhân ở lần 1 và 58 bệnh nhân hoàn thành lần 2.
• Công cụ đo lường: Thang đo báo cáo tuân thủ dùng thuốc MARS-5 (Medication Adherence Report Scale) gồm 5 câu hỏi (điểm 5-25, ngưỡng tuân thủ ≥ 20 điểm); thang đo mức độ căng thẳng tâm lý do đái tháo đường DDS2 (Diabetes Distress Scale); bộ câu hỏi DRPs hành vi do nhóm nghiên cứu phát triển dựa trên tờ thông tin sản phẩm và Hướng dẫn chẩn đoán, điều trị Đái tháo đường typ 2 năm 2020 của Bộ Y tế.
• Xử lý số liệu: Nhập liệu và phân tích qua phần mềm SPSS phiên bản 20.0. Các biến liên tục được kiểm định phân phối chuẩn; sử dụng Paired t-test hoặc Wilcoxon signed-rank test cho biến định lượng bắt cặp; kiểm định McNemar test cho các biến tỷ lệ trước - sau. Mức ý nghĩa thống kê được xác lập tại giá trị p < 0,05.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Mô hình tư vấn từ xa ghi nhận những kết quả tích cực về cả khía cạnh vận hành lẫn lâm sàng:

• Đặc điểm vận hành và mẫu nghiên cứu: Trong số 99 bệnh nhân được tư vấn lần 1, tỷ lệ bệnh nhân cao tuổi (65–80 tuổi) chiếm 91,9%, độ tuổi trung bình 72 ± 5,3 tuổi; tỷ lệ nam giới chiếm 71,7%; 66,7% bệnh nhân có thời gian mắc bệnh trên 10 năm. Bệnh mắc kèm phổ biến nhất là tăng huyết áp (48,5%) và rối loạn lipid máu (48,5%). Hình thức gọi thoại qua điện thoại chiếm ưu thế tuyệt đối với 99,0% ở lần 1 và 100% ở lần 2. Thời gian tư vấn trung bình ở lần 1 là 21,0 ± 8,2 phút, sau đó rút ngắn còn 9,4 ± 4,9 phút ở lần 2. Khoảng cách trung vị giữa 2 lần tư vấn là 44 ngày (IQR: 40 - 50,3 ngày).
• Cải thiện tuân thủ và giải quyết DRPs: Tổng điểm tuân thủ dùng thuốc theo thang MARS-5 tăng rõ rệt từ mức trung bình 22,4 điểm trước can thiệp lên 24,1 điểm sau tư vấn lần 1 (p < 0,001). Tỷ lệ bệnh nhân đạt tiêu chuẩn tuân thủ dùng thuốc tăng từ 57,1% lên 85,7% (tăng 28,6%, p < 0,001). Số lượng DRPs trung bình trên mỗi bệnh nhân giảm từ 1,4 DRPs xuống còn 0,3 DRPs. Tỷ lệ bệnh nhân có ít nhất 1 DRP giảm sâu từ 70,7% xuống 24,1% sau lần tư vấn đầu tiên. Trong đó, trên 85% các lỗi về sai thời điểm uống thuốc và hơn 90% lỗi kỹ thuật tiêm insulin (như không xoay vòng vị trí tiêm, tái sử dụng kim tiêm quá số lần quy định) đã được giải quyết triệt để.
• Kiểm soát đường huyết và các chỉ số lối sống: Trong số 49 bệnh nhân có đủ dữ liệu xét nghiệm HbA1c sau 2 lần tư vấn, giá trị trung vị HbA1c giảm từ 8,8% (IQR: 8,3 - 9,6%) xuống còn 7,9% (IQR: 7,2 - 8,6%) với p < 0,01. Tỷ lệ bệnh nhân kiểm soát tốt HbA1c (< 7,0% hoặc < 7,5% theo mục tiêu cá thể hóa cho người cao tuổi) tăng thêm 24,5%. Ngoài ra, tỷ lệ bệnh nhân duy trì chế độ luyện tập thể lực ít nhất 150 phút/tuần tăng từ 39,7% lên 62,1% (p < 0,05).

Thảo luận kết quả

Hiệu quả can thiệp của dược sĩ lâm sàng phản ánh đúng các quy luật can thiệp hành vi trong chăm sóc dược ngoại trú. Việc thời gian tư vấn lần 2 giảm hơn 50% so với lần 1 (từ 21,0 phút xuống 9,4 phút) chứng minh rằng ở phiên đầu tiên, dược sĩ đã tập trung giải quyết phần lớn các lỗ hổng kiến thức cốt lõi, giúp bệnh nhân củng cố kỹ năng tự quản lý.

Sự vượt trội của hình thức gọi thoại (chiếm 99%) thay vì gọi video phản ánh đặc thù nhóm đối tượng người cao tuổi (91,9% từ 65 tuổi trở lên) tại Bệnh viện Hữu Nghị, vốn gặp rào cản lớn về thao tác công nghệ trên điện thoại thông minh. Kết quả này tương đồng với nghiên cứu của Tourkmani và cộng sự (2021) tại Ả Rập Xê Út khi triển khai chăm sóc dược từ xa trong dịch COVID-19, đạt mức giảm HbA1c trung bình 0,9% đến 1,2%.

Dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua biểu đồ cột kép so sánh tỷ lệ DRPs trước - sau can thiệp theo từng nhóm vấn đề (liều dùng, thời điểm, kỹ thuật tiêm) và biểu đồ hộp (box-plot) biểu diễn độ phân tán của giá trị HbA1c trước can thiệp (trung vị 8,8%) so với sau 2 vòng tư vấn (trung vị 7,9%). Khảo sát quan điểm cho thấy 95,8% bệnh nhân đánh giá rất hài lòng và mong muốn duy trì mô hình ngay cả khi dịch bệnh kết thúc.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả thực nghiệm, luận văn đưa ra 4 nhóm khuyến nghị mang tính ứng dụng thực tiễn cao:

• Chuẩn hóa và ban hành quy trình tư vấn từ xa tại bệnh viện: Ban Giám đốc Bệnh viện Hữu Nghị và Khoa Dược cần phối hợp xây dựng quy trình chuẩn (SOP) về tư vấn dược từ xa, tích hợp vào hệ thống quản lý chất lượng bệnh viện. Mục tiêu đạt tỷ lệ 100% bệnh nhân ngoại trú có HbA1c ≥ 8% được đưa vào danh sách quản lý dược lâm sàng định kỳ từ quý II/2023.
• Tăng cường nhân lực và bồi dưỡng kỹ năng cho dược sĩ lâm sàng: Đơn vị Dược lâm sàng cần tổ chức định kỳ 2 khóa đào tạo/năm về kỹ năng giao tiếp viễn thông, tâm lý học tiếp cận người bệnh cao tuổi và cập nhật các dạng bào chế mới, thiết bị tiêm insulin thông minh.
• Nâng cấp hạ tầng công nghệ thông tin y tế: Phòng Công nghệ thông tin của bệnh viện cần phát triển phân hệ quản lý chăm sóc dược trên phần mềm bệnh án điện tử (EMR) trong vòng 6-12 tháng, cho phép đồng bộ hóa kết quả xét nghiệm HbA1c, lịch sử đơn thuốc và hệ thống nhắc lịch tư vấn tự động qua tin nhắn/cuộc gọi.
• Thiết lập cơ chế phối hợp liên ngành Dược sĩ - Bác sĩ điều trị: Xây dựng kênh phản hồi 2 chiều tức thời giữa dược sĩ lâm sàng và bác sĩ tại Khoa Khám bệnh. Khi phát hiện các DRPs liên quan đến an toàn (như tụt đường huyết thường xuyên, tương tác thuốc nghiêm trọng), dược sĩ có thể kiến nghị điều chỉnh phác đồ ngay trong phiên khám kế tiếp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị thực tiễn và phương pháp luận sâu sắc cho 4 nhóm đối tượng:

• Dược sĩ lâm sàng tại các bệnh viện đa khoa và chuyên khoa: Tài liệu cung cấp trọn bộ công cụ sàng lọc, mẫu phiếu thu thập thông tin DRPs, bộ câu hỏi chuẩn hóa MARS-5 và kịch bản tư vấn người bệnh đái tháo đường dùng thuốc hạ đường huyết dạng uống và tiêm.
• Bác sĩ chuyên khoa Nội tiết và bác sĩ khám ngoại trú: Giúp hiểu rõ các rào cản hành vi của người bệnh khi ở nhà (như sợ hạ đường huyết, quên liều, tiêm sai vị trí), từ đó phối hợp tối ưu với dược sĩ nhằm nâng cao tỷ lệ đạt mục tiêu điều trị cho bệnh nhân.
• Nhà quản lý y tế và lãnh đạo bệnh viện: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm về tính khả thi, chi phí - hiệu quả của mô hình Telepharmacy, hỗ trợ việc xây dựng chính sách phân bổ nguồn lực theo Nghị định 131/2020/NĐ-CP về tổ chức hoạt động dược lâm sàng.
• Học viên sau đại học, nghiên cứu sinh ngành Dược: Nguồn tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp thiết kế nghiên cứu can thiệp, áp dụng Khung logic (Logic Model) và phương pháp xử lý số liệu bắt cặp trong nghiên cứu dược lâm sàng.

Câu hỏi thường gặp

1. Mô hình tư vấn từ xa của dược sĩ lâm sàng khác gì so với tư vấn tại quầy cấp phát thuốc ngoại trú thông thường?
Tư vấn tại quầy phát thuốc thường chỉ kéo dài 1-2 phút, tập trung vào tên thuốc, số lượng và cách uống cơ bản. Mô hình tư vấn từ xa thực hiện chuyên sâu (trung bình 21 phút ở lần 1), sử dụng thang đo chuẩn hóa (MARS-5, DDS2) để đánh giá toàn diện hành vi, phát hiện DRPs ẩn sâu, kiểm tra kỹ thuật tiêm insulin và điều chỉnh lối sống cá thể hóa.

2. Tại sao nghiên cứu ghi nhận tới 99% cuộc tư vấn thực hiện qua cuộc gọi thoại thông thường thay vì gọi video?
Đặc thù mẫu nghiên cứu tại Bệnh viện Hữu Nghị có 91,9% bệnh nhân từ 65 đến 80 tuổi. Nhóm bệnh nhân cao tuổi này thường gặp khó khăn khi thao tác trên các ứng dụng gọi video thông minh (như Zalo, Viber). Cuộc gọi thoại truyền thống đảm bảo tính tiếp cận cao nhất, đường truyền ổn định và không gây áp lực công nghệ lên người bệnh.

3. Tiêu chuẩn nào được sử dụng để lựa chọn bệnh nhân tham gia vào mô hình tư vấn?
Nghiên cứu tập trung vào nhóm bệnh nhân đái tháo đường typ 2 điều trị ngoại trú có nguy cơ cao, bao gồm: độ tuổi từ 18 đến 80, nhận đơn thuốc có ít nhất một thuốc hạ đường huyết tại bệnh viện và có giá trị xét nghiệm HbA1c gần nhất trong 6 tháng đầu năm 2021 đạt từ 8,0% trở lên.

4. Thang đo MARS-5 đánh giá tuân thủ điều trị của bệnh nhân như thế nào?
MARS-5 gồm 5 câu hỏi tự báo cáo về các hành vi: quên uống thuốc, tự ý thay đổi liều, tự ý ngưng thuốc, bỏ liều và uống ít hơn đơn kê. Mỗi câu tính điểm từ 1 (luôn luôn) đến 5 (không bao giờ), tổng điểm từ 5 đến 25. Điểm số càng cao phản ánh mức độ tuân thủ càng tốt.

5. Mô hình tư vấn dược từ xa này có thể mở rộng cho các bệnh lý mạn tính khác không?
Hoàn toàn khả thi. Cấu trúc khung logic và quy trình tư vấn trong luận văn có thể chuẩn hóa để áp dụng cho các bệnh lý mạn tính thường gặp khác như tăng huyết áp, suy tim, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) hoặc rối loạn lipid máu tại các cơ sở khám chữa bệnh trên toàn quốc.

Kết luận

• Thử nghiệm đã thiết kế và triển khai thành công mô hình tư vấn dược từ xa cho 99 bệnh nhân đái tháo đường typ 2 ngoại trú có HbA1c ≥ 8% tại Bệnh viện Hữu Nghị trong giai đoạn dịch COVID-19.
• Can thiệp giúp nâng tỷ lệ tuân thủ dùng thuốc (thang MARS-5) từ 57,1% lên 85,7% (p < 0,001) và giảm tỷ lệ bệnh nhân có DRPs từ 70,7% xuống 24,1%.
• Giá trị trung vị HbA1c của 49 bệnh nhân hoàn thành theo dõi giảm từ 8,8% xuống 7,9% (p < 0,01), chứng minh hiệu quả lâm sàng rõ rệt của dịch vụ chăm sóc dược.
• 95,8% bệnh nhân bày tỏ sự hài lòng tuyệt đối và ủng hộ việc nhân rộng mô hình tư vấn từ xa trong điều kiện bình thường mới.
• Đề xuất các cơ sở y tế nhanh chóng thể chế hóa quy trình Telepharmacy, đầu tư phần mềm quản lý dược lâm sàng ngoại trú và tăng cường phối hợp đa chuyên khoa ngay trong giai đoạn 2023–2025.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Tư vấn sử dụng thuốc là một phần quan trọng trong hoạt động chăm sóc dược – hoạt động dược lâm sàng trên cá thể từng bệnh nhân. Mục tiêu của hoạt động tư vấn sử dụng thuốc là giáo dục và hỗ trợ bệnh nhân để đảm bảo tuân thủ điều trị và giảm thiểu các vấn đề liên quan đến hành vi sử dụng thuốc [20]. Về mặt lâm sàng, không tuân thủ điều trị dẫn đến giảm hiệu quả điều trị và tăng gánh nặng bệnh tật. Các nghiên cứu ước tính chỉ có khoảng 50% bệnh nhân mắc bệnh mạn tính sử dụng thuốc đúng theo chỉ định và hướng dẫn của bác sĩ [30].

Thực trạng này cùng với sự gia tăng tỷ lệ và gánh nặng của bệnh mạn tính trên toàn thế giới nhấn mạnh tầm quan trọng và vai trò của dược sĩ trong hoạt động tư vấn sử dụng thuốc cho bệnh nhân. Đái tháo đường (ĐTĐ) là một bệnh lý mạn tính với tỷ lệ số người mắc ngày càng gia tăng trên thế giới và các nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam. Dữ liệu đến năm 2019 của Liên đoàn Đái tháo đường Thế giới (IDF) ước tính xấp xỉ 463 triệu người mắc đái tháo đường và con số này sẽ tăng lên 578 triệu năm 2030 và 700 triệu năm 2045. Đái tháo đường typ 2 chiếm tỷ lệ lớn (khoảng 90%) trong tổng số bệnh nhân đái tháo đường [41].

Để đạt được mục tiêu kiểm soát đường huyết và ngăn ngừa biến chứng, bệnh nhân đái tháo đường typ 2 cần có các hành vi tự chăm sóc phù hợp với khuyến cáo như tuân thủ điều trị (dùng thuốc, thực hiện các biện pháp thay đổi lối sống), giám sát đường huyết, quản lý cảm xúc tiêu cực…[89]. Tuy nhiên, một tổng quan hệ thống thực hiện năm 2020 tại các nước thu nhập trung bình và thấp cho thấy tỷ lệ tuân thủ thực hiện các hành vi tự chăm sóc theo khuyến cáo khá dao động, trong đó tỷ lệ tuân thủ dùng thuốc từ 26 - 97% [74]. Ngoài ra, bệnh nhân đái tháo đường typ 2 còn đối mặt với nguy cơ gặp các biến chứng nghiêm trọng do COVID-19 khi đại dịch này bắt đầu từ tháng 12/2019 [50] và các biện pháp kiểm soát đại dịch có thể gây ảnh hưởng tiêu cực đến các hành vi tự chăm sóc trong kiểm soát bệnh của bệnh nhân [22]. Thực trạng này cũng đặt ra một thách thức lớn cho dược sĩ trong việc tư vấn sử dụng thuốc cho bệnh nhân đái tháo đường typ 2, đặc biệt là trong bối cảnh dịch COVID-19 vẫn còn đang diễn ra phức tạp trên thế giới và tại Việt Nam.

Tại Việt Nam, tư vấn sử dụng thuốc cho bệnh nhân là một trong các hoạt động của dược sĩ lâm sàng được quy định trong nhiều văn bản pháp quy như: Luật dược năm 2016 [10], Hướng dẫn thực hành Dược lâm sàng cho dược sĩ trong các bệnh không lây nhiễm năm 2019 [5] và gần đây nhất là Nghị định Quy định về tổ chức và 1 hoạt động dược lâm sàng của cơ sở khám, chữa bệnh năm 2020 [7]. Các bệnh viện tại Việt Nam đang nỗ lực để hướng tới triển khai hoạt động tư vấn sử dụng thuốc cho bệnh nhân theo yêu cầu trong các văn bản pháp quy này. Bệnh viện Hữu Nghị là một bệnh viện đa khoa hạng I trực thuộc Bộ Y tế. Đối tượng khám chữa bệnh chủ yếu tại bệnh viện là người cao tuổi.

Bệnh viện hiện đang quản lý khoảng 2500 bệnh nhân đái tháo đường typ 2 khám và điều trị ngoại trú. Số liệu trong một số nghiên cứu đã thực hiện tại bệnh viện ước tính khoảng 50% bệnh nhân không đạt mục tiêu HbA1c và tồn tại một số vấn đề thuộc về hành vi dùng thuốc của bệnh nhân cần can thiệp như: bệnh nhân sử dụng thuốc với liều tùy tiện (23,8%), bệnh nhân dùng thuốc sai cách (25,1%) [11]. Tháng 5/2017, đơn vị Dược lâm sàng chính thức được thành lập, đến nay ngoài các hoạt động dược lâm sàng chung, đơn vị đã triển khai được các hoạt động dược lâm sàng trên bệnh nhân tại một số khoa điều trị nội trú. Với mục tiêu mở rộng hoạt động dược lâm sàng trên bệnh nhân điều trị ngoại trú, chúng tôi tiến hành nghiên cứu “Thử nghiệm mô hình tư vấn của dược sĩ lâm sàng trên bệnh nhân đái tháo đường typ 2 được quản lý ngoại trú tại Bệnh viện Hữu Nghị”.

Nghiên cứu được thực hiện tại thời điểm Hà Nội đang trong đợt dịch COVID-19 thứ 4 khốc liệt và phải giãn cách xã hội toàn thành phố theo chỉ thị 16/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ [13]. Trong bối cảnh dịch COVID-19 xuất hiện, Bộ Y tế đã phê duyệt đề án “Khám, chữa bệnh từ xa” giai đoạn 2020 – 2025 để khuyến khích các hoạt động khám và điều trị chuyển hướng từ trực tiếp sang từ xa để giảm sự lây lan của đại dịch. Chính vì vậy, để phù hợp với bối cảnh triển khai, chúng tôi thử nghiệm mô hình tư vấn sử dụng thuốc từ xa trên bệnh nhân đái tháo đường typ 2 tập trung vào nhóm bệnh nhân không đạt mục tiêu điều trị với 02 mục tiêu sau: 1. Mô tả đặc điểm triển khai mô hình tư vấn sử dụng thuốc từ xa thực hiện bởi dược sĩ lâm sàng trên bệnh nhân đái tháo đường typ 2 được quản lý ngoại trú tại Bệnh viện Hữu Nghị.

Đánh giá hiệu quả của mô hình tư vấn sử dụng thuốc từ xa được triển khai bởi dược sĩ lâm sàng trên bệnh nhân đái tháo đường typ 2 được quản lý ngoại trú tại Bệnh viện Hữu Nghị. Kết quả của nghiên cứu hi vọng sẽ cung cấp những thông tin hữu ích để Bệnh viện cân nhắc tiến hành triển khai hoạt động tư vấn sử dụng thuốc từ xa trên quy mô rộng hơn. Tư vấn sử dụng thuốc trên bệnh nhân đái tháo đường typ 2 1. Tổng quan chung về tư vấn sử dụng thuốc 1.

Định nghĩa tư vấn sử dụng thuốc Theo Dược điển Mỹ (United State Pharmacopoeia – USP), tư vấn sử dụng thuốc cho bệnh nhân là “một phương pháp tiếp cận tập trung vào nâng cao kỹ năng giải quyết vấn đề của bệnh nhân với mục tiêu cải thiện hoặc duy trì chất lượng sức khỏe và chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân”[86]. Trong tư vấn sử dụng thuốc, dược sĩ sẽ cung cấp và thảo luận các thông tin về thuốc trên cơ sở tôn trọng các khía cạnh về thể chất, tâm lý, tình cảm, quan điểm và niềm tin về sức khỏe cũng như giá trị của từng bệnh nhân. Trách nhiệm của dược sĩ là hỗ trợ để bệnh nhân có thêm động lực phát triển các kỹ năng quản lý việc dùng thuốc và theo hướng tự chịu trách nhiệm. Điều này đòi hỏi dược sĩ cần phải có sự đồng cảm, chân thành và kiên nhẫn [14].

Trong tư vấn sử dụng thuốc, mức độ thông tin cần chi tiết và phù hợp với từng cá thể bệnh nhân. Bản chất của quá trình này là tương tác hai chiều và là một quá trình học tập cho cả dược sĩ và bệnh nhân [107]. Mục tiêu của tư vấn sử dụng thuốc Tư vấn sử dụng thuốc là quá trình dược sĩ thảo luận với bệnh nhân về các thuốc điều trị nhằm hai mục tiêu chính: giáo dục bệnh nhân những thông tin liên quan đến thuốc và giúp đỡ bệnh nhân để đạt được lợi ích tốt nhất của việc dùng thuốc. Với hai mục tiêu này, dược sĩ cần giáo dục và hỗ trợ để bệnh nhân nâng cao kiến thức và kĩ năng từ đó thay đổi thái độ và hành vi dùng thuốc của mình.

Để đạt được mục tiêu này, dược sĩ cần thực hiện từng bước, điều quan trọng nhất là trong quá trình tư vấn sử dụng thuốc cần đưa thông tin phù hợp với nhu cầu của từng bệnh nhân [90]. Theo Hiệp hội dược sĩ Mỹ, tư vấn sử dụng thuốc nhằm mục tiêu cải thiện tuân thủ điều trị và giảm thiểu các vấn đề liên quan đến thuốc (Drug – related problems - DRPs) khác trên hành vi của bệnh nhân [20]. Vai trò của tư vấn sử dụng thuốc trong hoạt động chăm sóc dược Tư vấn sử dụng thuốc là một phần quan trọng trong hoạt động chăm sóc dược cho bệnh nhân [20]. Theo Hiệp hội chăm sóc Dược Châu Âu, chăm sóc dược được 3 định nghĩa là “những đóng góp của dược sĩ trong việc chăm sóc cho từng bệnh nhân với mục tiêu tối ưu hóa việc sử dụng thuốc và cải thiện kết cục về sức khỏe”.

Đây là quá trình mà dược sĩ tương tác với bệnh nhân và các nhân viên y tế khác để thiết kế, triển khai, giám sát kế hoạch điều trị bệnh nhằm giúp bệnh nhân đạt được mục tiêu điều trị. Hai nhiệm vụ chính của hoạt động chăm sóc dược là phát hiện các vấn đề liên quan đến sử dụng thuốc (DRPs) và giải quyết các vấn đề này. Ngoài các DRP xảy ra trong quá trình kê đơn thì các DRP liên quan đến hành vi dùng thuốc của bệnh nhân cũng xảy ra khá phổ biến trong quá trình điều trị. Chính vì vậy chức năng cơ bản của chăm sóc dược ngoài việc xem xét đơn thuốc và tư vấn cho bác sĩ kê đơn thì hoạt động tư vấn sử dụng thuốc cho bệnh nhân là một phần rất quan trọng [14].

Tại Việt Nam, thuật ngữ chăm sóc dược được nhắc đến trong tài liệu “Hướng dẫn thực hành dược lâm sàng cho dược sĩ trong một số bệnh không lây nhiễm”. Theo tài liệu này, chăm sóc dược là sự chăm sóc mà từng bệnh nhân yêu cầu và nhận được khi trị liệu bằng thuốc, giúp đảm bảo việc sử dụng thuốc an toàn và hợp lý [5]. Khác với thực hành dược lâm sàng chung, chăm sóc dược chỉ tập trung vào bệnh nhân cụ thể nói cách khác là tập trung vào thực hành dược lâm sàng trên từng người bệnh. Trong tài liệu hướng dẫn thực hành dược lâm sàng cho dược sĩ này một lần nữa nhấn mạnh hoạt động tư vấn sử dụng thuốc cho bệnh nhân là một trong những nội dung quan trọng trong hoạt động chăm sóc dược.

Thực trạng các vấn đề liên quan đến hành vi tự chăm sóc của bệnh nhân đái tháo đường typ 2 Bệnh đái tháo đường là bệnh rối loạn chuyển hóa không đồng nhất, có đặc điểm tăng glucose huyết do khiếm khuyết về tiết insulin, về tác động của insulin, hoặc cả hai [2]. Tình trạng tăng đường huyết mạn tính trong bệnh đái tháo đường có thể gây tổn thương mạch máu và dây thần kinh, dẫn đến các biến chứng mạch máu nhỏ và mạch máu lớn. Trong đó, biến chứng mạch máu lớn là nguyên nhân tử vong chiếm tỷ lệ hơn 50% ở bệnh nhân đái tháo đường typ 2 [44].