CHƯƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VIỆC THÀNH LẬP TÒA ÁN CHUYÊN TRÁCH VỀ SHTT TẠI VIỆT NAM 1. Khái niệm, đặc điểm của toà án chuyên trách về SHTT 1.1 Khái niệm Toà án chuyên trách về SHTT Cho đến thời điểm hiện tại vẫn chưa tồn tại định nghĩa pháp lý chính thức của Toà án chuyên trách Sở hữu trí tuệ - Intellectual Property Court (IPC).Nghiên cứu về Toà án chuyên trách Sở hữu trí tuệ nằm trong Dự án kết hợp giữa Viện Sở hữu trí tuệ quốc tế (IIPI) và Văn phòng Sáng chế và Nhãn hiệu Hoa Kỳ (USPTO), có đề cập đến khái niệm của “một cơ quan tư pháp thông minh và có năng lực để thực thi hiệu quả luật SHTT”1 và “một toà án có thẩm quyền chung với hoạt động chuyên biệt giải quyết các vụ kiện tranh chấp sở hữu trí tuệ”2. Một khái niệm khác được đưa ra bởi Jacques de Werra – Phó Hiệu trưởng và Giáo sư Luật sở hữu trí tuệ và Hợp đồng của Đại học Geneva – đề cập trên tạp chí của WIPO – Tổ chức sở hữu trí tuệ quốc tế thì: “ Tòa án về sở hữu trí tuệ chuyên trách là một cơ quan tư pháp công độc lập, có thể hoạt động ở cấp quốc gia hoặc khu vực để phân xử một số loại tranh chấp liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ, và trong một số trường hợp có thể phân xử loại tranh chấp khác ”3. Mỗi quốc gia lại thiết lập một mô hình Toà án chuyên trách SHTT phù hợp với chế độ pháp luật cũng như nhu cầu về xử lý các tranh chấp.
Rất nhiều loại hình tòa án về SHTT đặc biệt tồn tại với những cái tên khác nhau. Điểm qua có thể kể tới các mô hình với tên gọi sau: 1. Toà án chuyên trách về Sở hữu trí tuệ - Toà án cấp sơ thẩm chỉ xử lý các vấn đề về SHTT. Tòa phúc thẩm chuyên trách về quyền sở hữu trí tuệ 1 “a smart and competent judiciary to effectively enforce IP laws” 2 “ a court of general jurisdiction containing a specialized division that exclusively hears IPR cases” 3 Specialised Intellectual Property Court - Issues and Challenges by J.
de Werra et al., Second Issue, Global Perspectives for the Intellectual Property System, CEIPI-ICTSD, Issue Number 2, 2016 13 3. Phòng thử nghiệm chuyên trách về SHTT - Bộ phận chuyên trách của Toà án cấp sơ thẩm về quyền tài phán chung chỉ giải quyết về các vấn đề về quyền sở hữu trí tuệ. Phòng Khiếu nại chuyên trách về Quyền sở hữu trí tuệ - Bộ phận chuyên môn của tòa phúc thẩm chỉ giải quyết về các vấn đề về quyền sở hữu trí tuệ. Toà án xét xử thương mại - Toà án cấp sơ thẩm xử lý các vấn đề về quyền sở hữu trí tuệ ngoài những vấn đề thương mại, kinh tế, và kinh doanh khác.
Toà án Kháng cáo Thương mại - Tòa án cấp sơ thẩm tiếp nhận các quyền sở hữu trí tuệ ngoài các vấn đề thương mại, kinh tế, và kinh doanh khác. Tòa án xét xử độc quyền các vụ kiện về quyền sở hữu trí tuệ - Toà án cấp sơ thẩm về thẩm quyền chung mà độc quyền xử lý các vấn đề về SHTT. Toà Kháng Cáo kêu gọi độc quyền nghe các vụ kiện về SHTT - Toà án cấp phúc thẩm chuyển giải quyết các vấn đề về quyền sở hữu trí tuệ. Toà án Hành chính - Toà án đặc biệt là bộ phận của cơ quan hành chính giải quyết các vấn đề về SHTT.
Thẩm phán đặc biệt trong mô hình Toà án có thẩm quyền chung - Thẩm phán có đào tạo hoặc kinh nghiệm trong lĩnh vực SHTT. Như vậy, có thể định nghĩa rằng: Toà án chuyên trách về Sở hữu trí tuệ là cơ quan tư pháp độc lập có chức năng chính là xét xử và giải quyết các tranh chấp cùng các hoạt động khác liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ và các tài sản trí tuệ.2 Đặc điểm của mô hình Toà án Chuyên trách SHTT Dù xuất hiện dưới bất kỳ tên gọi nào, các mô hình được tạo ra đều có mục đich nhắm tới “một diễn đàn chuyên biệt để phân xử các vụ kiện về sở hữu trí tuệ”. Nhìn chung, các mô hình này có đặc điểm như sau: Thứ nhất về địa vị pháp lý, mô hình Toà án Sở hữu trí tuệ trên thế giới hiện tại chia làm 2 dạng: Thứ nhất, Toà án sở hữu trí tuệ là cơ quan tư pháp nằm trong cơ cấu tổ chức của hệ thống Toà án sẵn có. Toà án chuyên trách lúc này hoạt động như một phân toà nằm trong hệ thống toà án tư pháp, không có tư cách pháp nhân, điển 14 hình có thể kể đến mô hình của Trung Quốc, Malaysia, Thái Lan… Ở mỗi quốc gia, mô hình chuyên trách này có thể khác nhau ở một vài điểm và tên gọi, phù thuộc vào cơ cấu tổ chức và bộ máy tư pháp của quốc gia đó.
Ví dụ tại Thái Lan, Toà án trung ương về sở hữu trí tuệ và thương mại quốc tế (Central Intellectual Property and International Trade Court) nằm trong nhánh Toà án tư Pháp (The Court of Justice) là nơi đảm nhận xét xử các vụ án dân sự và hình sự liên quan đến sở hữu trí tuệ. Cũng như các tòa án thông thường khác nằm trong hệ thống, các toà án chuyên trách về SHTT được giám sát bởi Toà cấp trên, cao nhất là Tòa án tối cao. Thứ hai, Toà án SHTT cơ quan tư pháp tồn tại độc lập song song cùng với hệ thống Toà án tư pháp. Điển hình cho mô hình này có thể kể đến mô hình của Hàn Quốc, Đức, ….
Tòa Sáng chế Hàn Quốc là Tòa chuyên trách về Sở hữu trí tuệ (Tòa án đặc biệt), có vị trí ngang bằng với Tòa cấp cao. Tòa Sáng chế trực thuộc Tòa án tối cao Hàn Quốc. Tòa Sáng chế xét xử các vụ án liên quan đến sở hữu trí tuệ xảy ra trên toàn lãnh thổ Hàn Quốc; giải quyết các yêu cầu đối với phán quyết, quyết định của Viện Phân xử sáng chế (thuộc Cục Sáng chế) bao gồm quyết định từ chối cấp bằng văn bằng bảo hộ, quyết định vô hiệu văn bằng bảo hộ, hủy bỏ văn bằng bảo hộ, không ra hạn văn bằng bảo hộ 4. Thứ hai, Toà án chuyên trách SHTT là cơ quan có tính chuyên môn hoá cao khi xử lý hầu hết các vụ án tranh chấp trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ.
Tại các quốc gia chưa có hệ thống Toà chuyên trách SHTT, những tranh chấp liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ sẽ được giao cho các Toà Dân sự, Hành chính, Kinh tế, Kinh doanh thương mại. giải quyết tuỳ nội dung và đối tượng tranh chấp của từng vụ việc cụ thể. Tuy nhiên tại các quốc gia có Toà SHTT, tất cả các vụ việc này sẽ được tiếp nhận và giải quyết tại một cơ quan tư pháp duy nhất. Điều này không chỉ làm tăng tính nhất quán trong hoạt động xét xử, đảm bảo nâng cao chất lượng giải quyết vụ việc tranh chấp trong lĩnh vực này mà còn tạo điều kiện để 4 Một vài nét về Toà Sáng chế Hàn Quốc (Phần 1) – Học viện Toà Án Việt Nam (www.vn) 15 tăng cường tính chuyên môn hoá của Toà SHTT bởi các thẩm phán có cơ hội tích luỹ kinh nghiệm và nâng cao năng lực hơn trong quá trình giải quyết nhiều vụ việc khác nhau.
Thứ ba, về thẩm quyền đặc trưng, Toà án SHTT có thẩm quyền giải quyết các vụ án tranh chấp liên quan đến lĩnh vực Sở hữu trí tuệ. Phần lớn các quốc gia đã thiết lập mô hình này quy định thẩm quyền của Toà án SHTT dừng lại ở các tranh chấp kinh doanh thương mại, dân sự, hành chính, kinh tế và phi hình sự. Tức là Toà án SHTT sẽ không giải quyết các vụ án hình sự liên quan đến sở hữu trí tuệ. Điều này có thể được lý giải đến từ mức độ, hậu quả nghiêm trọng cũng như mức độ ảnh hướng của các phán quyết trong vụ án hình sự SHTT cao hơn các vụ án dân sự, hành chính.
Ngoài ra, đối với những vụ án hình sự liên quan đến SHTT, bước đầu tiên và cũng là quan trọng nhất để Thẩm phán xét xử các vụ án hình sự liên quan đến SHTT là xác định xem có tồn tại hành vi xâm phạm sở hữu trí tụệ hay không. Bởi vậy nếu thẩm phán tại Toà án thẩm quyền chung xét xử vụ án hình sự và Thẩm phán tại Toà án chuyên trách SHTT xác định các vấn đề vi phạm một cách riêng biệt thì sẽ tạo nên sự chồng chéo, thiếu nhất quán trong hoạt động của 2 cơ quan. Bởi vậy mà phần lớn các quốc gia giữ lại thẩm quyền xét xử các án hình sự liên quan đến SHTT cho Toà án có thẩm quyền chung chứ không giao cho Toà chuyên trách xử lý. Điển hình có thể kể tới mô hình của Anh và Trung Quốc.
Tại Anh, theo các quy định của pháp luật hiện hành, Anh có 2 toà SHTT chuyên trách là Toà Sáng chế (Patents Court) và Toà dân sự Sáng chế (Patent County Court – toà địa phương, không xét xử các vụ án có tính hình sự). Toà Sáng chế là một bộ phận thuộc Toà dân sự tối cao (High Court). Còn tại Trung Quốc, ba Toà án SHTT lớn nhất thành lập năm 2014 tại Bắc Kinh, Thượng Hải, Quảng Châu và tiếp theo đó là bốn toà Nam Kinh, Vũ Hán, Thành Đô, Tô Châu vào năm 2017 đều không có thẩm quyền xét xử các vụ án hình sự liên quan đến SHTT. Hàn Quốc, Anh và xứ Wales chỉ có Toà án SHTT giải quyết các vụ việc dân sự mà không giải quyết án hình sự về SHTT, ngoài ra các nước này có 16 Toà án về Văn bằng Sáng chế, có thẩm quyền với các vụ việc dân sự, phúc thẩm với phán quyết của Văn phòng Văn bằng Sáng chế.
Ngược lại vẫn có một số quốc gia mà ở đó Toà án SHTT được phép xét xử các vụ án hình sự trong lĩnh vực này. Toà án sở hữu trí tuệ Đài Loan là một trong số đó và cũng là tòa án chuyên trách về SHTT đầu tiên trên thế giới có thẩm quyền giải quyết các vụ án dân sự, hành chính và hình sự. Toà án cấp sơ thẩm xét xử các vụ án dân sự và hành chính có liên quan và có trách nhiệm xử lý các khiếu nại về dân sự và hình sự liên quan đến tranh chấp về quyền sở hữu trí tuệ. Toà án trung ương về sở hữu trí tuệ và thương mại quốc tế tại Thái Lan (IPIT) cũng có thẩm quyền giải quyết các vụ án dân sự và hình sự liên quan đến SHTT.