Khóa Luận Tốt Nghiệp: Mô Hình Tòa Án Chuyên Trách Về Sở Hữu Trí Tuệ Tại Việt Nam

Luận văn tốt nghiệp kỹ thuật nghiên cứu tốt nghiệp xây dựng mô hình toà án chuyên trách về sở hữu trí tuệ tại việt nam, điều tra thực trạng, phân tích số liệu, đề xuất biện pháp

• Tác giả: Nguyễn Thị Thuỳ Dương
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Bích Thảo
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Mô Hình Tòa Án Chuyên Trách Về Sở Hữu Trí Tuệ Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CÁM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• MỞ ĐẦU
• 0.1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 0.2. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI
• 0.3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 0.4. MỤC TIÊU VÀ NHIỆM VỤ CỦA KHOÁ LUẬN
• 0.4.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 0.4.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.5. PHƯƠNG PHÁP LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 0.6. KẾT CẤU CỦA KHOÁ LUẬN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VIỆC THÀNH LẬP TÒA ÁN CHUYÊN TRÁCH VỀ SHTT TẠI VIỆT NAM
• 1.1. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM CỦA TOÀ ÁN CHUYÊN TRÁCH VỀ SHTT
• 1.1.1. Khái niệm Toà án chuyên trách về SHTT
• 1.1.2. Đặc điểm của mô hình Toà án Chuyên trách SHTT
• 1.2. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC THÀNH LẬP TÒA ÁN CHUYÊN TRÁCH VỀ SHTT Ở VIỆT NAM
• 1.2.1. Đặc thù của tranh chấp SHTT
• 1.2.2. Yêu cầu cải cách tư pháp, kiện toàn hệ thống tòa án
• 1.2.3. Yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế và thực thi các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới
• 1.2.4. Xu hướng thành lập Tòa án chuyên trách về SHTT trên thế giới
• 1.2.5. Xu hướng chuyên môn hóa trong hệ thống tòa án Việt Nam những năm gần đây
• 1.3. CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA VIỆC THÀNH LẬP TÒA ÁN CHUYÊN TRÁCH VỀ SHTT Ở VIỆT NAM
• 1.3.1. Thực trạng tranh chấp SHTT ở Việt Nam
• 1.3.2. Thực trạng giải quyết tranh chấp SHTT tại tòa án Việt Nam
• 1.3.3. Một số vụ án tranh chấp SHTT tại Toà án Nhân dân
• 2. CHƯƠNG 2: MỘT SỐ MÔ HÌNH TÒA ÁN CHUYÊN TRÁCH VỀ SHTT TRÊN THẾ GIỚI VÀ MÔ HÌNH ĐỀ XUẤT CHO VIỆT NAM
• 2.1. MÔ HÌNH TRUNG QUỐC
• 2.1.1. Bối cảnh thành lập
• 2.1.2. Đặc điểm của mô hình Toà án SHTT Trung Quốc
• 2.1.3. Ưu điểm và nhược điểm của mô hình Toà án SHTT Trung Quốc
• 2.2. MÔ HÌNH THÁI LAN
• 2.2.1. Bối cảnh thành lập
• 2.2.2. Ưu điểm và nhược điểm mô hình Toà SHTT Thái Lan
• 2.3. MÔ HÌNH HÀN QUỐC
• 2.3.1. Bối cảnh thành lập
• 2.3.2. Đặc điểm mô hình
• 2.3.3. Ưu điểm và nhược điểm Toà Hàn Quốc
• 2.4. ĐỀ XUẤT MÔ HÌNH TÒA ÁN CHUYÊN TRÁCH VỀ SHTT TẠI VIỆT NAM
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Cơ sở khoa học của việc thành lập Tòa án chuyên trách về SHTT tại Việt Nam

Mô hình Tòa án chuyên trách về sở hữu trí tuệ (SHTT) tại Việt Nam đang trở thành một vấn đề cấp thiết trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. Tòa án chuyên trách có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và giải quyết các tranh chấp phát sinh trong lĩnh vực này. Việc thành lập một cơ quan tư pháp chuyên biệt sẽ giúp nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp, đồng thời tạo ra một môi trường pháp lý an toàn cho các nhà sáng tạo. Theo nghiên cứu, luật sở hữu trí tuệ tại Việt Nam đã có những cải cách đáng kể, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế trong việc thực thi. Do đó, việc xây dựng mô hình Tòa án chuyên trách là cần thiết để đáp ứng nhu cầu thực tiễn và cải cách tư pháp. Mô hình này không chỉ giúp giải quyết nhanh chóng các vụ án mà còn nâng cao nhận thức về bảo vệ sở hữu trí tuệ trong xã hội.

1.1 Khái niệm Tòa án chuyên trách về SHTT

Tòa án chuyên trách về SHTT là một cơ quan tư pháp độc lập, có chức năng xét xử và giải quyết các tranh chấp liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ. Mặc dù chưa có định nghĩa pháp lý chính thức tại Việt Nam, nhưng mô hình này đã được áp dụng thành công ở nhiều quốc gia khác. Theo Jacques de Werra, Tòa án này có thể hoạt động ở cấp quốc gia hoặc khu vực, nhằm phân xử các loại tranh chấp liên quan đến sở hữu trí tuệ. Mô hình Tòa án chuyên trách có thể bao gồm các phòng chuyên môn hoặc các tòa án độc lập, tùy thuộc vào cơ cấu tổ chức của từng quốc gia. Việc thiết lập Tòa án chuyên trách sẽ giúp nâng cao tính chuyên môn trong việc giải quyết các vụ án, từ đó bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các cá nhân và tổ chức trong lĩnh vực SHTT.

1.2 Đặc điểm của mô hình Tòa án chuyên trách SHTT

Mô hình Tòa án chuyên trách về SHTT có những đặc điểm nổi bật. Đầu tiên, nó hoạt động như một phần của hệ thống tòa án hiện có, nhưng có chức năng chuyên biệt trong việc xử lý các vụ án liên quan đến sở hữu trí tuệ. Thứ hai, Tòa án này thường có đội ngũ thẩm phán được đào tạo chuyên sâu về luật sở hữu trí tuệ, giúp nâng cao chất lượng xét xử. Thứ ba, mô hình này tạo ra một diễn đàn chuyên biệt, nơi các tranh chấp được giải quyết một cách nhanh chóng và hiệu quả. Cuối cùng, việc thành lập Tòa án chuyên trách sẽ góp phần nâng cao nhận thức về bảo vệ sở hữu trí tuệ trong xã hội, từ đó khuyến khích sự sáng tạo và đổi mới trong nền kinh tế.

II. Một số mô hình Tòa án chuyên trách về SHTT trên thế giới

Nghiên cứu các mô hình Tòa án chuyên trách về SHTT trên thế giới cho thấy nhiều quốc gia đã thành công trong việc thiết lập các cơ quan này. Mô hình Tòa án SHTT tại Trung Quốc, Thái Lan và Hàn Quốc là những ví dụ điển hình. Tại Trung Quốc, Tòa án SHTT được thành lập với mục tiêu giải quyết nhanh chóng các vụ tranh chấp liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ. Mô hình này đã chứng minh được hiệu quả trong việc bảo vệ quyền lợi của các nhà sáng tạo. Tương tự, Tòa án SHTT tại Thái Lan cũng đã đạt được những kết quả tích cực trong việc giải quyết các vụ án. Việc áp dụng các mô hình này tại Việt Nam sẽ giúp cải thiện đáng kể tình hình giải quyết tranh chấp trong lĩnh vực SHTT.

2.1 Mô hình Tòa án SHTT Trung Quốc

Mô hình Tòa án SHTT tại Trung Quốc được thành lập nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng cao về bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ. Tòa án này có thẩm quyền giải quyết các vụ án liên quan đến sở hữu trí tuệ và được trang bị đội ngũ thẩm phán có chuyên môn cao. Kết quả cho thấy, Tòa án SHTT Trung Quốc đã giúp giảm thiểu thời gian giải quyết các vụ án, đồng thời nâng cao chất lượng xét xử. Điều này cho thấy, việc áp dụng mô hình Tòa án chuyên trách tại Việt Nam có thể mang lại nhiều lợi ích tương tự.

2.2 Mô hình Tòa án SHTT Thái Lan

Tòa án SHTT Thái Lan cũng là một mô hình thành công trong việc giải quyết các tranh chấp về sở hữu trí tuệ. Tòa án này được thành lập với mục tiêu tạo ra một diễn đàn chuyên biệt cho các vụ án liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ. Mô hình này đã giúp nâng cao nhận thức về bảo vệ sở hữu trí tuệ trong xã hội và khuyến khích sự sáng tạo. Việc nghiên cứu mô hình này sẽ cung cấp những bài học quý giá cho Việt Nam trong quá trình xây dựng Tòa án chuyên trách về SHTT.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Xây dựng mô hình Toà án chuyên trách về Sở hữu trí tuệ tại Việt Nam" do sinh viên Nguyễn Thị Thuỳ Dương thực hiện năm 2018 tại Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Nguyễn Bích Thảo, tiếp cận vấn đề tổ chức thiết chế tư pháp giải quyết tranh chấp quyền sở hữu trí tuệ (SHTT).

• Lý do chọn đề tài và bối cảnh thực tiễn: Trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và nền kinh tế tri thức phát triển, tài sản trí tuệ trở thành động lực cạnh tranh quốc gia. Bảo hộ quyền SHTT đòi hỏi hành lang pháp lý an toàn và thiết chế tư pháp có năng lực chuyên môn để xử lý tranh chấp hiệu quả. Dù Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 (sửa đổi, bổ sung năm 2009) đã tiếp cận các chuẩn mực quốc tế, khâu thực thi bảo vệ quyền SHTT tại Việt Nam bằng con đường tư pháp còn nhiều hạn chế, phần lớn tranh chấp bị "hành chính hoá" và chưa có tòa án chuyên trách về SHTT.
• Mục tiêu nghiên cứu: Làm rõ cơ sở khoa học của việc thành lập Tòa án SHTT chuyên trách tại Việt Nam trên cả hai phương diện lý luận và thực tiễn; phân tích, đối chiếu hiệu quả mô hình của một số quốc gia tiêu biểu trên thế giới để rút ra bài học kinh nghiệm và đề xuất mô hình phù hợp cho Việt Nam.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Làm rõ khái niệm và các đặc điểm đặc thù của Tòa án chuyên trách về SHTT.
  2. Phân tích cơ sở lý luận: đặc thù của tranh chấp SHTT, yêu cầu cải cách tư pháp, xu hướng chuyên môn hóa của hệ thống tòa án và yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế.
  3. Phân tích cơ sở thực tiễn: nhu cầu và thực trạng giải quyết tranh chấp tài sản trí tuệ tại Tòa án nhân dân trong giai đoạn hiện nay.
  4. Phân tích, so sánh mô hình Tòa án chuyên trách SHTT của một số quốc gia (Trung Quốc, Thái Lan, Hàn Quốc) trên cả phương diện ưu điểm và hạn chế.
  5. Đề xuất mô hình Tòa án chuyên trách về SHTT phù hợp với hệ thống tư pháp Việt Nam.
• Đối tượng nghiên cứu: Mô hình Tòa án chuyên trách về Sở hữu trí tuệ (Intellectual Property Court - IPC) trong tổ chức bộ máy tư pháp.
• Phạm vi nghiên cứu: Khóa luận tập trung nghiên cứu pháp luật và thực tiễn giải quyết tranh chấp SHTT tại hệ thống Tòa án nhân dân Việt Nam (đặc biệt giai đoạn 2006–2017), đồng thời mở rộng nghiên cứu pháp luật và kinh nghiệm tổ chức Tòa SHTT tại các quốc gia như Trung Quốc, Thái Lan, Hàn Quốc, Nhật Bản, Anh, Mỹ.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận được triển khai dựa trên hệ thống cơ sở lý luận pháp lý, quan điểm chính trị - tư pháp và phương pháp luận khoa học xã hội:

• Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng:
  • Khái niệm Tòa án chuyên trách SHTT: Tác giả kế thừa định nghĩa từ dự án nghiên cứu của Viện Sở hữu trí tuệ quốc tế (IIPI) kết hợp với Văn phòng Sáng chế và Nhãn hiệu Hoa Kỳ (USPTO) (2016), định nghĩa của GS. Jacques de Werra (Đại học Geneva / WIPO, 2016), và xác định Tòa SHTT là cơ quan tư pháp độc lập có chức năng chính là xét xử và giải quyết các tranh chấp, hoạt động liên quan đến quyền SHTT.
  • Đặc thù tài sản trí tuệ và tranh chấp SHTT: Bản chất tài sản vô hình mang 4 thuộc tính (tính chất vô hình, tính xác định được, tính kiểm soát và sinh lợi, tính sáng tạo và đổi mới); tính bảo mật cao; tính lãnh thổ; và mức độ phức tạp về mặt kỹ thuật.
  • Chủ trương, văn bản pháp luật nền tảng: Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/06/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020; Nghị quyết số 05-NQ/TW ngày 01/11/2016 của Hội nghị Trung ương 4 khóa XII về đổi mới mô hình tăng trưởng; Nghị quyết số 22-NQ/TW ngày 10/04/2013 và Nghị quyết số 06-NQ/TW ngày 05/11/2016 về hội nhập quốc tế; Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi 2009); Bộ luật Tố tụng dân sự 2015; Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2014; Thông tư 01/2016/TT-TANDTC; Công văn số 26/TANDTC-TCCB ngày 15/01/2018; các cam kết quốc tế (WTO, EVFTA, CPTPP, RCEP, VN-EFTA).
• Phương pháp nghiên cứu:
  • Cơ sở phương pháp luận: Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN.
  • Phương pháp nghiên cứu cụ thể: Phương pháp phân tích - tổng hợp tài liệu pháp lý, phương pháp so sánh luật học (đối chiếu các mô hình tòa án trên thế giới), phương pháp lịch sử và phương pháp khảo sát, phân tích số liệu thực tiễn xét xử.
• Nguồn dữ liệu thực chứng: Báo cáo tổng kết của Thanh tra Bộ Khoa học và Công nghệ, Cục Sở hữu trí tuệ, Cục Bản quyền tác giả; Chuyên đề khoa học xét xử của Tòa án nhân dân tối cao; Báo cáo Tổng kết Chương trình hành động phòng, chống xâm phạm quyền SHTT giai đoạn 2012-2015; Báo cáo Môi trường kinh doanh của Ngân hàng Thế giới (2018); các bản án sơ thẩm thực tế của TAND TP. Hồ Chí Minh.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở khoa học của việc thành lập Tòa án chuyên trách về SHTT tại Việt Nam

Chương 1 làm rõ các vấn đề lý luận về Tòa SHTT, sự cần thiết thành lập thiết chế này từ góc độ chủ trương chính sách, và đối chiếu với thực trạng xử lý vi phạm SHTT tại Việt Nam.

• Khái niệm, đặc điểm và ưu điểm của Tòa án chuyên trách SHTT:
  • 5 đặc điểm cơ bản: (1) Về địa vị pháp lý: tồn tại dưới dạng phân tòa thuộc hệ thống tòa án tư pháp sẵn có (Thái Lan, Trung Quốc, Malaysia) hoặc cơ quan tư pháp độc lập song song (Hàn Quốc, Đức); (2) Tính chuyên môn hóa cao; (3) Về thẩm quyền: đa số các nước chỉ giải quyết tranh chấp dân sự, kinh doanh thương mại, hành chính (phi hình sự), một số ít xét xử cả hình sự (Thái Lan, Đài Loan, Tòa SHTT cấp tỉnh ở Nhật Bản); (4) Chủ thể tiến hành tố tụng: Thẩm phán được đào tạo chuyên sâu và bồi dưỡng quốc tế, có sự hỗ trợ của chuyên viên kỹ thuật/thẩm định viên; (5) Thủ tục tố tụng: áp dụng trình tự rút gọn, thẩm vấn qua điện thoại, bảo mật thông tin.
  • Ưu điểm: Nâng cao chất lượng phán quyết, duy trì tính độc lập xét xử của thẩm phán (tránh phụ thuộc vào ý kiến chuyên gia bên ngoài), hạn chế hiện tượng đương sự lựa chọn tòa có lợi (forum-shopping), rút ngắn thời gian và chi phí tố tụng, củng cố niềm tin thu hút đầu tư nước ngoài (FDI).
• Cơ sở lý luận: Tranh chấp SHTT có tính chất phức tạp về kỹ thuật vượt quá khả năng tiếp nhận của thẩm phán thông thường; việc lập tòa chuyên trách đáp ứng Nghị quyết 49-NQ/TW về kiện toàn hệ thống TAND; đáp ứng các cam kết FTA thế hệ mới (EVFTA, CPTPP) và phù hợp xu hướng chuyên môn hóa theo Luật Tổ chức TAND năm 2014 và Thông tư 01/2016/TT-TANDTC.
• Cơ sở thực tiễn và số liệu thực thi:
  • Tỷ lệ đăng ký sáng chế của cá nhân, tổ chức Việt Nam tại Cục SHTT chỉ chiếm 10%, trong khi 90% còn lại thuộc về chủ thể nước ngoài (chủ yếu là Mỹ và Nhật Bản). Năm 2017, cấp 1.746 bằng độc quyền sáng chế, 146 bằng giải pháp hữu ích (tăng 22,6% so với 2016); tiếp nhận 5.382 đơn sáng chế và 434 đơn giải pháp hữu ích.
  • Tình trạng vi phạm SHTT diễn ra trên diện rộng: Thanh tra Bộ KH-CN (2013-2014) xử lý 32.474 vụ việc, xử phạt 139 tỷ đồng; Chi cục Quản lý thị trường TP.HCM trong 7 tháng đầu năm 2015 xử lý 351 vụ xâm phạm nhãn hiệu, thu giữ 130.272 kg hàng hóa.
  • Tồn tại tình trạng lệch pha nghiêm trọng giữa xử lý hành chính và tư pháp trong giai đoạn 2012-2015:

Cơ quan thực thi	Số vụ việc xử lý (2012 - 2015)	Ghi chú
Thanh tra KH&CN	473 vụ	142 vụ (2012), 69 vụ (2013), 113 vụ (2014)
Công an kinh tế	2.047 vụ	Khởi tố 381 vụ (38 vụ năm 2012, 66 vụ năm 2013, 120 vụ năm 2014)
Quản lý thị trường	22.441 vụ	Hàng giả, kém chất lượng, xâm phạm quyền
Hải quan	101 vụ	Báo cáo toàn ngành (riêng Đội Chống buôn lậu xử lý 24 vụ năm 2013)
Tòa án nhân dân	117 vụ việc giải quyết	Xét xử 55 vụ việc (12 vụ hình sự)

• Thực trạng xét xử tại TAND và phân tích 2 vụ án thực tế:
  • Giai đoạn 2006-2009 TAND chỉ thụ lý 108 vụ; giai đoạn 2012-2015 thụ lý 288 vụ, giải quyết 177 vụ (xét xử 55 vụ, hòa giải thành 16 vụ, đình chỉ 91 vụ).
  • Khó khăn trong tố tụng tư pháp: thủ tục kéo dài (thường 6 tháng đến gần 2 năm), nghĩa vụ chứng minh thiệt hại phức tạp, nguyên tắc xét xử công khai dễ làm lộ bí mật kinh doanh, thẩm phán thiếu chuyên môn kỹ thuật dẫn đến việc phụ thuộc vào công văn hỏi ý kiến Cục SHTT hoặc Cục Bản quyền tác giả.
  • Vụ 1 (Phương Nga vs Mai Long Phước): Tranh chấp Bằng độc quyền giải pháp hữu ích số 662 về hệ thống bơm xi măng rời (Bản án sơ thẩm TP.HCM 2011). Tòa án trưng cầu Viện Khoa học SHTT và Cục SHTT; hai cơ quan kết luận hệ thống của bị đơn có sự khác biệt, dẫn đến việc Tòa bác toàn bộ yêu cầu của nguyên đơn, nguyên đơn phải chịu chi phí giám định và án phí.
  • Vụ 2 (Gedeon Richter vs Dược Trung Nam & Dược Bình Dương): Tranh chấp nhãn hiệu thuốc "Postinor" bị nhái thành "Posinight" (Bản án số 275/2006/DS-ST ngày 29/3/2006 của TAND TP.HCM sau gần 2 năm thụ lý từ 12/11/2004). Tòa buộc bị đơn bồi thường 46.969 USD, thu hồi tiêu hủy bao bì, bồi hoàn 400 USD chi phí thu thập thông tin, nhưng bác các yêu cầu bồi thường tổn thất tinh thần, xin lỗi báo chí và chi phí luật sư 9.496 USD.

---

Chương 2: Một số mô hình Tòa án chuyên trách về SHTT trên thế giới và mô hình đề xuất cho Việt Nam

Chương 2 tổng thuật kinh nghiệm quốc tế và đưa ra các định hướng thiết kế mô hình Tòa SHTT tại Việt Nam:

• Mô hình Tòa án SHTT tại một số quốc gia:
  • Trung Quốc: Thành lập 3 Tòa SHTT chuyên trách năm 2014 tại Bắc Kinh, Thượng Hải, Quảng Châu; mở rộng thêm 4 tòa tại Nam Kinh, Vũ Hán, Thành Đô, Tô Châu (năm 2017). Tòa thuộc hệ thống tòa án tư pháp, có thẩm quyền sơ thẩm với các vụ án kỹ thuật cao (sáng chế, giải pháp hữu ích, bí mật kinh doanh) và không xét xử án hình sự SHTT. Áp dụng cơ chế Thẩm tra viên kỹ thuật hỗ trợ Thẩm phán.
  • Thái Lan: Tòa án Trung ương về Sở hữu trí tuệ và Thương mại quốc tế (IPIT Court) thành lập trực thuộc nhánh Tòa án Tư pháp, có thẩm quyền xét xử cả vụ án dân sự và hình sự về SHTT; thẩm phán được chỉ định có chuyên môn SHTT/thương mại quốc tế kết hợp thẩm phán tập sự và hội thẩm nhân dân.
  • Hàn Quốc: Tòa Sáng chế Hàn Quốc là tòa án chuyên trách độc lập, có vị trí ngang bằng Tòa cấp cao, trực thuộc Tòa án tối cao; thẩm quyền xét xử trên phạm vi toàn quốc đối với các phán quyết của Viện Phân xử sáng chế (thuộc Cục Sáng chế); thẩm phán được đào tạo 1 năm ở nước ngoài (Mỹ, Pháp, Nhật).
• Đề xuất mô hình Tòa án chuyên trách SHTT tại Việt Nam:
  • Về địa vị pháp lý: Xây dựng Tòa chuyên trách SHTT như một tòa chuyên trách trực thuộc Tòa án nhân dân cấp tỉnh (tập trung tại các trung tâm kinh tế lớn như Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng) hoặc TAND cấp cao, phù hợp khuôn khổ Luật Tổ chức TAND năm 2014.
  • Về thẩm quyền: Giai đoạn đầu chỉ giao thẩm quyền giải quyết các vụ án dân sự, kinh doanh thương mại và hành chính liên quan đến SHTT (phi hình sự); án hình sự vẫn giữ lại cho Tòa hình sự có thẩm quyền chung để tránh chồng chéo.
  • Về nhân sự và tố tụng: Xây dựng quy chế đào tạo, bổ nhiệm Thẩm phán chuyên trách SHTT có trình độ ngoại ngữ và pháp lý quốc tế; thiết lập cơ chế giám định viên/trợ lý kỹ thuật hỗ trợ giải quyết các vụ án kỹ thuật phức tạp; bổ sung quy chế bảo mật bí mật kinh doanh trong quá trình tranh tụng.

---

Kết quả và đóng góp

• Kết quả nghiên cứu chính:
  • Tổng hợp bức tranh toàn diện về thực trạng thực thi quyền SHTT tại Việt Nam giai đoạn 2006–2017, chỉ ra sự chênh lệch lớn giữa số vụ xử lý hành chính (hơn 22.000 vụ của Quản lý thị trường giai đoạn 2012-2015) so với số lượng vụ việc giải quyết qua Tòa án (chỉ 117 vụ giải quyết, 55 vụ xét xử).
  • Chứng minh thực trạng "hành chính hóa" bắt nguồn từ sự kéo dài của thủ tục tố tụng dân sự thông thường, sự e ngại lộ bí mật kinh doanh khi xét xử công khai, nghĩa vụ chứng minh thiệt hại khó khăn và năng lực chuyên môn kỹ thuật còn hạn chế của đội ngũ thẩm phán.
• Giải pháp và kiến nghị đề xuất:
  • Khẳng định sự cần thiết phải thành lập Tòa chuyên trách về SHTT trong hệ thống TAND Việt Nam nhằm cụ thể hóa Nghị quyết số 49-NQ/TW và đáp ứng các cam kết SHTT trong EVFTA, CPTPP.
  • Kiến nghị lộ trình thiết lập mô hình Tòa SHTT theo hướng phân tòa chuyên trách trong hệ thống TAND cấp tỉnh tại các đô thị trọng điểm, giới hạn ở thẩm quyền phi hình sự.
  • Đề xuất hoàn thiện cơ chế tố tụng đặc thù: áp dụng cơ chế xử kín bảo mật thông tin, rút ngắn thời gian chuẩn bị xét xử, cơ chế sử dụng trợ lý kỹ thuật tại tòa án.
• Đóng góp của khóa luận: Là một trong những công trình nghiên cứu khóa luận sớm tại Khoa Luật - ĐHQGHN hệ thống hóa cơ sở khoa học (lý luận và thực tiễn) về việc thành lập Tòa chuyên trách SHTT tại Việt Nam, kết nối kinh nghiệm của các nước châu Á (Trung Quốc, Thái Lan, Hàn Quốc) với bối cảnh cải cách tư pháp Việt Nam.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế từ văn bản:
  • Các tài liệu và công trình nghiên cứu chuyên sâu về Tòa SHTT trong nước tại thời điểm 2018 còn ít, chủ yếu dừng lại ở mức độ kiến nghị hoàn thiện pháp luật chung.
  • Dữ liệu thực tiễn xét xử án SHTT tại TAND còn phân tán, số lượng bản án SHTT được công bố công khai còn hạn chế nên tác giả chỉ tập trung phân tích sâu được một số vụ án điển hình tại TAND TP. Hồ Chí Minh.
  • Khóa luận chưa đi sâu phân tích chi tiết dự toán ngân sách và cơ cấu biên chế cụ thể cho việc vận hành một phân tòa chuyên trách trên thực tế.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Nghiên cứu xây dựng dự thảo quy chế tố tụng tư pháp riêng biệt áp dụng cho việc giải quyết tranh chấp quyền sở hữu trí tuệ tại Tòa án.
  • Khảo sát mô hình đào tạo và quy chế pháp lý dành riêng cho đội ngũ Thẩm tra viên kỹ thuật / Trợ lý kỹ thuật hỗ trợ Thẩm phán trong xét xử các tranh chấp sáng chế, công nghệ cao.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng:
  • Sinh viên, học viên cao học ngành Luật học (đặc biệt là chuyên ngành Luật Dân sự, Luật Sở hữu trí tuệ, Luật Tố tụng Dân sự và Tư pháp học).
  • Cán bộ nghiên cứu xây dựng chính sách tư pháp, thẩm phán, thư ký tòa án, luật sư và chuyên viên tư vấn sở hữu trí tuệ.
• Nội dung có giá trị tham khảo cao:
  • Bảng tổng hợp các dạng mô hình Tòa án SHTT trên thế giới (Bảng 1.1 và Bảng 1.2 trích xuất từ nghiên cứu của IIPI & USPTO).
  • Hệ thống số liệu tổng kết thực thi quyền SHTT của các cơ quan chức năng giai đoạn 2012-2015.
  • Phần phân tích diễn biến và bài học tố tụng từ hai vụ án thực tế về xâm phạm giải pháp hữu ích và cạnh tranh không lành mạnh về nhãn hiệu tại TAND TP. Hồ Chí Minh.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao đa số các nước trên thế giới và đề xuất trong khóa luận không giao thẩm quyền xét xử án hình sự cho Tòa án chuyên trách SHTT?

Theo phân tích trong khóa luận, án hình sự SHTT có tính chất, mức độ hậu quả nghiêm trọng và thủ tục tố tụng mang tính đặc thù cao. Để xử lý hình sự, bước quan trọng đầu tiên là xác định hành vi vi phạm. Nếu phân chia thẩm quyền hình sự cho Tòa chuyên trách SHTT song song với Tòa án thẩm quyền chung sẽ dễ dẫn đến nguy cơ chồng chéo, xung đột thẩm quyền và thiếu nhất quán trong hoạt động xét xử. Do đó, các nước như Anh, Trung Quốc, Hàn Quốc và mô hình đề xuất cho Việt Nam lựa chọn giữ lại thẩm quyền xét xử hình sự cho Tòa án thẩm quyền chung.

2. Số liệu xét xử tranh chấp SHTT tại Tòa án nhân dân giai đoạn 2012–2015 được ghi nhận như thế nào?

Theo số liệu Báo cáo Tổng kết Chương trình hành động 2012-2015 được trích dẫn trong khóa luận, Tòa án các cấp đã tiếp nhận 288 vụ việc, giải quyết được 177 vụ, trong đó xét xử 55 vụ (gồm 12 vụ án hình sự), công nhận sự thỏa thuận của các bên 16 vụ và đình chỉ giải quyết 91 vụ.

3. Những nguyên nhân chính nào khiến chủ thể quyền tại Việt Nam e ngại khởi kiện tranh chấp SHTT ra Tòa án?

Khóa luận chỉ ra 6 rào cản chính: (1) Thủ tục tố tụng kéo dài từ 6 tháng đến 2 năm; (2) Nghĩa vụ chứng minh thiệt hại thực tế rất khó khăn khiến yêu cầu bồi thường ít được chấp nhận toàn bộ; (3) Nguyên tắc xét xử công khai dễ làm lộ bí mật kinh doanh hoặc ảnh hưởng danh tiếng doanh nghiệp; (4) Trình tự xét xử hai cấp kéo dài thời gian; (5) Tranh chấp phức tạp về mặt kỹ thuật; (6) Thẩm phán thiếu kiến thức chuyên sâu về SHTT và công nghệ nên thường phải phụ thuộc vào việc chờ công văn chuyên môn từ Cục SHTT hoặc Cục Bản quyền tác giả.

4. Thẩm phán Tòa Sáng chế Hàn Quốc có quy trình đào tạo đặc thù nào được khóa luận dẫn chứng?

Tại Hàn Quốc, Thẩm phán Tòa Sáng chế được tuyển chọn từ các Tòa án thông thường có năng lực chuyên môn xuất sắc. Sau khi được bổ nhiệm vào Tòa Sáng chế, các thẩm phán này bắt buộc được cử đi đào tạo tại nước ngoài trong thời hạn 01 năm (chủ yếu tại Mỹ, Pháp, Nhật Bản) để tích lũy kiến thức pháp luật quốc tế và nâng cao trình độ ngoại ngữ phục vụ việc xét xử các vụ án SHTT phức tạp.

5. Trong vụ án tranh chấp giải pháp hữu ích giữa Công ty Phương Nga và Công ty Mai Long Phước, Tòa án đã căn cứ vào đâu để ra phán quyết?

TAND TP. Hồ Chí Minh đã căn cứ vào 2 kết luận giám định độc lập của Viện Khoa học Sở hữu trí tuệ và Cục Sở hữu trí tuệ (cả hai đều xác định hai hệ thống bơm xi măng có nguyên lý khác biệt), kết hợp với lời khai của tác giả thiết kế hệ thống. Do nguyên đơn không chứng minh được sự tương đồng kỹ thuật, Hội đồng xét xử đã bác toàn bộ yêu cầu khởi kiện của Công ty Phương Nga.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Thị Thuỳ Dương đã làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn về sự cần thiết thành lập Tòa án chuyên trách về Sở hữu trí tuệ tại Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế và cải cách tư pháp. Thông qua việc phân tích số liệu thực thi, các vụ án thực tế tại TAND TP. Hồ Chí Minh và kinh nghiệm tổ chức Tòa SHTT tại Trung Quốc, Thái Lan, Hàn Quốc, công trình đã đề xuất định hướng mô hình phân tòa chuyên trách phi hình sự phù hợp với thể chế tư pháp Việt Nam. Đây là tài liệu tham khảo có giá trị học thuật và thực tiễn cho sinh viên, giảng viên và các nhà nghiên cứu quan tâm đến lĩnh vực tư pháp sở hữu trí tuệ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VIỆC THÀNH LẬP TÒA ÁN CHUYÊN TRÁCH VỀ SHTT TẠI VIỆT NAM 1. Khái niệm, đặc điểm của toà án chuyên trách về SHTT 1.1 Khái niệm Toà án chuyên trách về SHTT Cho đến thời điểm hiện tại vẫn chưa tồn tại định nghĩa pháp lý chính thức của Toà án chuyên trách Sở hữu trí tuệ - Intellectual Property Court (IPC).Nghiên cứu về Toà án chuyên trách Sở hữu trí tuệ nằm trong Dự án kết hợp giữa Viện Sở hữu trí tuệ quốc tế (IIPI) và Văn phòng Sáng chế và Nhãn hiệu Hoa Kỳ (USPTO), có đề cập đến khái niệm của “một cơ quan tư pháp thông minh và có năng lực để thực thi hiệu quả luật SHTT”1 và “một toà án có thẩm quyền chung với hoạt động chuyên biệt giải quyết các vụ kiện tranh chấp sở hữu trí tuệ”2. Một khái niệm khác được đưa ra bởi Jacques de Werra – Phó Hiệu trưởng và Giáo sư Luật sở hữu trí tuệ và Hợp đồng của Đại học Geneva – đề cập trên tạp chí của WIPO – Tổ chức sở hữu trí tuệ quốc tế thì: “ Tòa án về sở hữu trí tuệ chuyên trách là một cơ quan tư pháp công độc lập, có thể hoạt động ở cấp quốc gia hoặc khu vực để phân xử một số loại tranh chấp liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ, và trong một số trường hợp có thể phân xử loại tranh chấp khác ”3. Mỗi quốc gia lại thiết lập một mô hình Toà án chuyên trách SHTT phù hợp với chế độ pháp luật cũng như nhu cầu về xử lý các tranh chấp.

Rất nhiều loại hình tòa án về SHTT đặc biệt tồn tại với những cái tên khác nhau. Điểm qua có thể kể tới các mô hình với tên gọi sau: 1. Toà án chuyên trách về Sở hữu trí tuệ - Toà án cấp sơ thẩm chỉ xử lý các vấn đề về SHTT. Tòa phúc thẩm chuyên trách về quyền sở hữu trí tuệ 1 “a smart and competent judiciary to effectively enforce IP laws” 2 “ a court of general jurisdiction containing a specialized division that exclusively hears IPR cases” 3 Specialised Intellectual Property Court - Issues and Challenges by J.

de Werra et al., Second Issue, Global Perspectives for the Intellectual Property System, CEIPI-ICTSD, Issue Number 2, 2016 13 3. Phòng thử nghiệm chuyên trách về SHTT - Bộ phận chuyên trách của Toà án cấp sơ thẩm về quyền tài phán chung chỉ giải quyết về các vấn đề về quyền sở hữu trí tuệ. Phòng Khiếu nại chuyên trách về Quyền sở hữu trí tuệ - Bộ phận chuyên môn của tòa phúc thẩm chỉ giải quyết về các vấn đề về quyền sở hữu trí tuệ. Toà án xét xử thương mại - Toà án cấp sơ thẩm xử lý các vấn đề về quyền sở hữu trí tuệ ngoài những vấn đề thương mại, kinh tế, và kinh doanh khác.

Toà án Kháng cáo Thương mại - Tòa án cấp sơ thẩm tiếp nhận các quyền sở hữu trí tuệ ngoài các vấn đề thương mại, kinh tế, và kinh doanh khác. Tòa án xét xử độc quyền các vụ kiện về quyền sở hữu trí tuệ - Toà án cấp sơ thẩm về thẩm quyền chung mà độc quyền xử lý các vấn đề về SHTT. Toà Kháng Cáo kêu gọi độc quyền nghe các vụ kiện về SHTT - Toà án cấp phúc thẩm chuyển giải quyết các vấn đề về quyền sở hữu trí tuệ. Toà án Hành chính - Toà án đặc biệt là bộ phận của cơ quan hành chính giải quyết các vấn đề về SHTT.

Thẩm phán đặc biệt trong mô hình Toà án có thẩm quyền chung - Thẩm phán có đào tạo hoặc kinh nghiệm trong lĩnh vực SHTT. Như vậy, có thể định nghĩa rằng: Toà án chuyên trách về Sở hữu trí tuệ là cơ quan tư pháp độc lập có chức năng chính là xét xử và giải quyết các tranh chấp cùng các hoạt động khác liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ và các tài sản trí tuệ.2 Đặc điểm của mô hình Toà án Chuyên trách SHTT Dù xuất hiện dưới bất kỳ tên gọi nào, các mô hình được tạo ra đều có mục đich nhắm tới “một diễn đàn chuyên biệt để phân xử các vụ kiện về sở hữu trí tuệ”. Nhìn chung, các mô hình này có đặc điểm như sau: Thứ nhất về địa vị pháp lý, mô hình Toà án Sở hữu trí tuệ trên thế giới hiện tại chia làm 2 dạng: Thứ nhất, Toà án sở hữu trí tuệ là cơ quan tư pháp nằm trong cơ cấu tổ chức của hệ thống Toà án sẵn có. Toà án chuyên trách lúc này hoạt động như một phân toà nằm trong hệ thống toà án tư pháp, không có tư cách pháp nhân, điển 14 hình có thể kể đến mô hình của Trung Quốc, Malaysia, Thái Lan… Ở mỗi quốc gia, mô hình chuyên trách này có thể khác nhau ở một vài điểm và tên gọi, phù thuộc vào cơ cấu tổ chức và bộ máy tư pháp của quốc gia đó.

Ví dụ tại Thái Lan, Toà án trung ương về sở hữu trí tuệ và thương mại quốc tế (Central Intellectual Property and International Trade Court) nằm trong nhánh Toà án tư Pháp (The Court of Justice) là nơi đảm nhận xét xử các vụ án dân sự và hình sự liên quan đến sở hữu trí tuệ. Cũng như các tòa án thông thường khác nằm trong hệ thống, các toà án chuyên trách về SHTT được giám sát bởi Toà cấp trên, cao nhất là Tòa án tối cao. Thứ hai, Toà án SHTT cơ quan tư pháp tồn tại độc lập song song cùng với hệ thống Toà án tư pháp. Điển hình cho mô hình này có thể kể đến mô hình của Hàn Quốc, Đức, ….

Tòa Sáng chế Hàn Quốc là Tòa chuyên trách về Sở hữu trí tuệ (Tòa án đặc biệt), có vị trí ngang bằng với Tòa cấp cao. Tòa Sáng chế trực thuộc Tòa án tối cao Hàn Quốc. Tòa Sáng chế xét xử các vụ án liên quan đến sở hữu trí tuệ xảy ra trên toàn lãnh thổ Hàn Quốc; giải quyết các yêu cầu đối với phán quyết, quyết định của Viện Phân xử sáng chế (thuộc Cục Sáng chế) bao gồm quyết định từ chối cấp bằng văn bằng bảo hộ, quyết định vô hiệu văn bằng bảo hộ, hủy bỏ văn bằng bảo hộ, không ra hạn văn bằng bảo hộ 4. Thứ hai, Toà án chuyên trách SHTT là cơ quan có tính chuyên môn hoá cao khi xử lý hầu hết các vụ án tranh chấp trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ.

Tại các quốc gia chưa có hệ thống Toà chuyên trách SHTT, những tranh chấp liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ sẽ được giao cho các Toà Dân sự, Hành chính, Kinh tế, Kinh doanh thương mại. giải quyết tuỳ nội dung và đối tượng tranh chấp của từng vụ việc cụ thể. Tuy nhiên tại các quốc gia có Toà SHTT, tất cả các vụ việc này sẽ được tiếp nhận và giải quyết tại một cơ quan tư pháp duy nhất. Điều này không chỉ làm tăng tính nhất quán trong hoạt động xét xử, đảm bảo nâng cao chất lượng giải quyết vụ việc tranh chấp trong lĩnh vực này mà còn tạo điều kiện để 4 Một vài nét về Toà Sáng chế Hàn Quốc (Phần 1) – Học viện Toà Án Việt Nam (www.vn) 15 tăng cường tính chuyên môn hoá của Toà SHTT bởi các thẩm phán có cơ hội tích luỹ kinh nghiệm và nâng cao năng lực hơn trong quá trình giải quyết nhiều vụ việc khác nhau.

Thứ ba, về thẩm quyền đặc trưng, Toà án SHTT có thẩm quyền giải quyết các vụ án tranh chấp liên quan đến lĩnh vực Sở hữu trí tuệ. Phần lớn các quốc gia đã thiết lập mô hình này quy định thẩm quyền của Toà án SHTT dừng lại ở các tranh chấp kinh doanh thương mại, dân sự, hành chính, kinh tế và phi hình sự. Tức là Toà án SHTT sẽ không giải quyết các vụ án hình sự liên quan đến sở hữu trí tuệ. Điều này có thể được lý giải đến từ mức độ, hậu quả nghiêm trọng cũng như mức độ ảnh hướng của các phán quyết trong vụ án hình sự SHTT cao hơn các vụ án dân sự, hành chính.

Ngoài ra, đối với những vụ án hình sự liên quan đến SHTT, bước đầu tiên và cũng là quan trọng nhất để Thẩm phán xét xử các vụ án hình sự liên quan đến SHTT là xác định xem có tồn tại hành vi xâm phạm sở hữu trí tụệ hay không. Bởi vậy nếu thẩm phán tại Toà án thẩm quyền chung xét xử vụ án hình sự và Thẩm phán tại Toà án chuyên trách SHTT xác định các vấn đề vi phạm một cách riêng biệt thì sẽ tạo nên sự chồng chéo, thiếu nhất quán trong hoạt động của 2 cơ quan. Bởi vậy mà phần lớn các quốc gia giữ lại thẩm quyền xét xử các án hình sự liên quan đến SHTT cho Toà án có thẩm quyền chung chứ không giao cho Toà chuyên trách xử lý. Điển hình có thể kể tới mô hình của Anh và Trung Quốc.

Tại Anh, theo các quy định của pháp luật hiện hành, Anh có 2 toà SHTT chuyên trách là Toà Sáng chế (Patents Court) và Toà dân sự Sáng chế (Patent County Court – toà địa phương, không xét xử các vụ án có tính hình sự). Toà Sáng chế là một bộ phận thuộc Toà dân sự tối cao (High Court). Còn tại Trung Quốc, ba Toà án SHTT lớn nhất thành lập năm 2014 tại Bắc Kinh, Thượng Hải, Quảng Châu và tiếp theo đó là bốn toà Nam Kinh, Vũ Hán, Thành Đô, Tô Châu vào năm 2017 đều không có thẩm quyền xét xử các vụ án hình sự liên quan đến SHTT. Hàn Quốc, Anh và xứ Wales chỉ có Toà án SHTT giải quyết các vụ việc dân sự mà không giải quyết án hình sự về SHTT, ngoài ra các nước này có 16 Toà án về Văn bằng Sáng chế, có thẩm quyền với các vụ việc dân sự, phúc thẩm với phán quyết của Văn phòng Văn bằng Sáng chế.

Ngược lại vẫn có một số quốc gia mà ở đó Toà án SHTT được phép xét xử các vụ án hình sự trong lĩnh vực này. Toà án sở hữu trí tuệ Đài Loan là một trong số đó và cũng là tòa án chuyên trách về SHTT đầu tiên trên thế giới có thẩm quyền giải quyết các vụ án dân sự, hành chính và hình sự. Toà án cấp sơ thẩm xét xử các vụ án dân sự và hành chính có liên quan và có trách nhiệm xử lý các khiếu nại về dân sự và hình sự liên quan đến tranh chấp về quyền sở hữu trí tuệ. Toà án trung ương về sở hữu trí tuệ và thương mại quốc tế tại Thái Lan (IPIT) cũng có thẩm quyền giải quyết các vụ án dân sự và hình sự liên quan đến SHTT.