Mô Hình Tố Tụng Hình Sự Việt Nam và Vấn Đề Áp Dụng Tố Tụng Tranh Tụng

Luận văn thạc sĩ luật học phân tích mô hình tố tụng hình sự việt nam và vấn đề áp dụng tố tụng tranh tụng luận án ts luật 62 38 40, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất

• Tác giả: Nguyễn Thị Thủy
• Người hướng dẫn: GS.TSKH Đào Trí Úc
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật hình sự
• Đề tài: Mô Hình Tố Tụng Hình Sự Việt Nam: Nghiên Cứu và Áp Dụng
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.2. Tình hình nghiên cứu ngoài nước
• 1.3. Những vấn đề đặt ra cần được tiếp tục nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ MÔ HÌNH TỐ TỤNG HÌNH SỰ
• 2.1. Khái niệm và các yếu tố phân loại mô hình tố tụng hình sự
• 2.2. Các mô hình tố tụng hình sự và những đặc trưng chủ yếu
• 2.3. Mô hình tố tụng hình sự Việt Nam trong lịch sử hiện đại
• 3. CHƯƠNG 3: CƠ SỞ PHÁP LÝ VÀ THỰC TIỄN CỦA MÔ HÌNH TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM HIỆN HÀNH
• 3.1. Cơ sở pháp lý của mô hình tố tụng hình sự Việt Nam hiện hành
• 3.2. Thực tiễn áp dụng mô hình tố tụng hình sự ở nước ta hiện nay
• 3.3. Nguyên nhân của những hạn chế, bất cập trong mô hình tố tụng hình sự Việt Nam
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỊNH HƯỚNG VÀ NỘI DUNG TIẾP THU TỐ TỤNG TRANH TỤNG TRONG QUÁ TRÌNH ĐỔI MỚI MÔ HÌNH TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 4.1. Những tiền đề và thách thức đối với áp dụng tố tụng tranh tụng ở Việt Nam
• 4.2. Cải cách tư pháp và những yêu cầu cơ bản đối với đổi mới mô hình tố tụng hình sự Việt Nam
• 4.3. Những yếu tố của tố tụng tranh tụng cần được tiếp thu trong quá trình đổi mới mô hình tố tụng hình sự Việt Nam
• 4.4. Các biện pháp bảo đảm về thể chế và áp dụng tố tụng tranh tụng trong mô hình tố tụng hình sự Việt Nam
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Mô Hình Tố Tụng Hình Sự Việt Nam 55

Mô hình tố tụng hình sự (TTHS) là một chủ đề được nhiều học giả trên thế giới quan tâm nghiên cứu. Tại Việt Nam, việc hoàn thiện mô hình TTHS chưa được xem xét đúng mức về nhận thức, lý luận và thực tiễn. Nhận thức về mô hình TTHS chưa thật rõ nét và đầy đủ, từ khái niệm đến các yếu tố cấu thành. Về mặt lý luận, đã có nhiều công trình nghiên cứu đề cập đến các khía cạnh cụ thể của mô hình TTHS, nhưng chưa có sự quan tâm nghiên cứu một cách tổng thể và sâu sắc. Cần có một cái nhìn toàn diện hơn về Tố tụng hình sự Việt Nam để đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp.

1.1. Khái niệm và vai trò của mô hình tố tụng hình sự

Mô hình tố tụng hình sự đóng vai trò quan trọng trong việc định hình cách thức một quốc gia giải quyết các vụ án hình sự. Nó bao gồm các nguyên tắc, quy trình và cơ cấu tổ chức được thiết kế để đảm bảo công bằng, hiệu quả và bảo vệ quyền con người. Việc nghiên cứu và hoàn thiện mô hình tố tụng hình sự là cần thiết để đáp ứng yêu cầu của xã hội và đảm bảo trật tự pháp luật. Cần xác định rõ các yếu tố cấu thành mô hình tố tụng hình sự để có thể đánh giá và cải thiện nó một cách hiệu quả.

1.2. Sự cần thiết của nghiên cứu mô hình tố tụng hình sự

Nghiên cứu mô hình tố tụng hình sự là cần thiết để đánh giá tính hiệu quả và công bằng của hệ thống pháp luật hình sự. Nó giúp xác định những điểm mạnh và điểm yếu của mô hình hiện tại, từ đó đề xuất các giải pháp cải thiện. Nghiên cứu cũng giúp so sánh mô hình tố tụng hình sự Việt Nam với các mô hình khác trên thế giới, học hỏi kinh nghiệm và áp dụng những yếu tố phù hợp. Điều này góp phần xây dựng một hệ thống pháp luật hình sự hiện đại, công bằng và hiệu quả.

II. Vấn Đề Thách Thức Của Tố Tụng Hình Sự Việt Nam 58

Thực tiễn xây dựng và áp dụng pháp luật cho thấy, mô hình TTHS ở nước ta chưa thực sự lấy việc bảo đảm quyền con người làm mục đích tối thượng. Hoạt động TTHS hiện nay đang đứng trước nhiều thách thức to lớn. Tình hình tội phạm diễn biến phức tạp, thủ đoạn tinh vi. Đòi hỏi của nhân dân đối với hoạt động tư pháp ngày càng cao. Các cơ quan tư pháp phải là chỗ dựa tin cậy của nhân dân trong việc bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, đấu tranh hiệu quả với tội phạm và vi phạm pháp luật.

2.1. Hạn chế trong quy định pháp luật về tố tụng hình sự

Các quy định của BLTTHS năm 2003 về vị trí, vai trò, trách nhiệm, quyền hạn của các cơ quan tố tụng chưa thật sự rõ ràng, minh bạch, còn lẫn lộn về chức năng, nhiệm vụ. Tòa án là cơ quan xét xử nhưng lại có trách nhiệm chứng minh tội phạm. Quyền thu thập chứng cứ duy nhất thuộc các cơ quan tiến hành tố tụng. Người bào chữa chưa được tạo các điều kiện đầy đủ để thực hiện tốt chức năng bào chữa. Cần có sự phân định rõ ràng hơn về chức năng và nhiệm vụ của các cơ quan tố tụng để đảm bảo tính khách quan và công bằng.

2.2. Thách thức từ tình hình tội phạm và yêu cầu của xã hội

Tình hình tội phạm tiếp tục diễn biến phức tạp, với tính chất và hậu quả ngày càng nghiêm trọng, thủ đoạn phạm tội ngày càng tinh vi, xảo quyệt. Trong khi đó, đòi hỏi của nhân dân đối với hoạt động tư pháp ngày càng cao. Các cơ quan tư pháp phải thực sự là chỗ dựa tin cậy của nhân dân trong việc bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, đấu tranh có hiệu quả với mọi loại tội phạm và vi phạm pháp luật. Cần nâng cao năng lực và hiệu quả của các cơ quan tố tụng để đáp ứng yêu cầu của xã hội.

III. Cách Tiếp Cận Tố Tụng Tranh Tụng Trong Cải Cách 59

Để thực hiện yêu cầu cải cách tư pháp, về phương diện lý luận đã đặt ra nhiều vấn đề về mô hình TTHS cần được nghiên cứu, hoàn thiện nhằm bảo đảm hoạt động TTHS diễn ra một cách công bằng, dân chủ, bảo đảm nguyên tắc tranh tụng, lấy kết quả tranh tụng tại Tòa án làm căn cứ để phán quyết. Cần có một cách tiếp cận phù hợp để áp dụng các yếu tố của tố tụng tranh tụng vào mô hình TTHS Việt Nam.

3.1. Yêu cầu cải cách tư pháp và nguyên tắc tranh tụng

Cải cách tư pháp đòi hỏi phải đổi mới mô hình TTHS theo hướng bảo đảm tính công bằng, dân chủ và minh bạch. Nguyên tắc tranh tụng là một yếu tố quan trọng của cải cách tư pháp, đòi hỏi các bên trong vụ án phải có cơ hội trình bày quan điểm và chứng cứ của mình một cách bình đẳng. Kết quả tranh tụng tại Tòa án phải là căn cứ quan trọng để phán quyết. Cần có các quy định pháp luật và cơ chế thực thi để đảm bảo nguyên tắc tranh tụng được thực hiện hiệu quả.

3.2. Tiếp thu có chọn lọc các yếu tố của tố tụng tranh tụng

Việc áp dụng tố tụng tranh tụng vào mô hình TTHS Việt Nam cần được thực hiện một cách có chọn lọc, phù hợp với điều kiện và đặc điểm của Việt Nam. Cần nghiên cứu kinh nghiệm của các quốc gia khác, nhưng không nên sao chép một cách máy móc. Các yếu tố của tố tụng tranh tụng như quyền bào chữa, quyền thu thập chứng cứ, quyền tranh luận cần được quy định rõ ràng và bảo đảm thực thi. Cần có sự đào tạo và nâng cao năng lực cho các cán bộ tư pháp để áp dụng tố tụng tranh tụng một cách hiệu quả.

IV. Giải Pháp Thể Chế Áp Dụng Tố Tụng Tranh Tụng 60

Luận án đề xuất các nội dung, mức độ tiếp thu những hạt nhân hợp lý của tố tụng tranh tụng vào mô hình TTHS nước ta, đồng thời, đề xuất các biện pháp bảo đảm thể chế và áp dụng thành công những nội dung đổi mới trong mô hình TTHS Việt Nam. Cần có các giải pháp cụ thể để thể chế hóa và áp dụng tố tụng tranh tụng một cách hiệu quả.

4.1. Hoàn thiện pháp luật về tố tụng hình sự

Cần sửa đổi, bổ sung BLTTHS năm 2003 để thể chế hóa các nguyên tắc và quy định về tố tụng tranh tụng. Cần quy định rõ ràng hơn về quyền và nghĩa vụ của các bên trong vụ án, đặc biệt là quyền bào chữa của bị can, bị cáo. Cần tạo điều kiện cho người bào chữa tham gia tố tụng từ sớm và có đầy đủ quyền để thu thập chứng cứ, trình bày quan điểm và tranh luận tại phiên tòa. Cần có các quy định về thủ tục tranh tụng tại phiên tòa để đảm bảo tính công bằng và minh bạch.

4.2. Nâng cao năng lực của cán bộ tư pháp

Cần đào tạo và nâng cao năng lực cho các cán bộ tư pháp, bao gồm thẩm phán, kiểm sát viên, điều tra viên và luật sư, về tố tụng tranh tụng. Cần trang bị cho họ kiến thức và kỹ năng cần thiết để áp dụng tố tụng tranh tụng một cách hiệu quả. Cần có các chương trình đào tạo chuyên sâu về kỹ năng tranh tụng, kỹ năng thu thập và đánh giá chứng cứ, kỹ năng xét hỏi và tranh luận tại phiên tòa. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan tư pháp và các trường đại học, viện nghiên cứu để xây dựng các chương trình đào tạo phù hợp.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Kết Quả Nghiên Cứu TTHS 55

Việc nghiên cứu về mô hình TTHS là một hợp phần của lý luận về hệ thống tư pháp hình sự. Luận án đã góp phần làm rõ tính chất, nội dung và đặc điểm các yếu tố cơ bản làm nên diện mạo của một hệ thống TTHS của một quốc gia, cũng đồng thời là những tiêu chí để đánh giá về mô hình tố tụng của hệ thống đó. Kết quả nghiên cứu có thể phục vụ cho việc đánh giá một cách khá toàn diện và khoa học về mô hình TTHS Việt Nam.

5.1. Đánh giá toàn diện về mô hình TTHS Việt Nam

Kết quả nghiên cứu của luận án có thể được sử dụng để đánh giá một cách toàn diện và khoa học về mô hình TTHS Việt Nam. Đánh giá này cần dựa trên các tiêu chí khách quan và khoa học, bao gồm tính công bằng, tính hiệu quả, tính minh bạch và khả năng bảo vệ quyền con người. Đánh giá cần xem xét cả các quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng pháp luật. Kết quả đánh giá sẽ là cơ sở để đề xuất các giải pháp cải thiện mô hình TTHS Việt Nam.

5.2. Đề xuất nội dung đổi mới TTHS đáp ứng cải cách

Kết quả nghiên cứu của luận án có thể được sử dụng để đề xuất các nội dung đổi mới TTHS đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp ở nước ta hiện nay. Các nội dung đổi mới cần tập trung vào việc tăng cường tính tranh tụng, bảo đảm quyền bào chữa, nâng cao năng lực của cán bộ tư pháp và hoàn thiện các quy định pháp luật về TTHS. Các nội dung đổi mới cần được thực hiện một cách đồng bộ và có hệ thống, đảm bảo tính khả thi và hiệu quả.

VI. Kết Luận Tương Lai Của Mô Hình Tố Tụng Hình Sự 59

Những luận điểm và các kiến nghị của luận án có ý nghĩa thiết thực cho việc tiến hành sửa đổi, bổ sung BLTTHS năm 2003 cũng như pháp luật về tổ chức, hoạt động của các thiết chế tư pháp, đề ra các giải pháp nhằm kiện toàn tổ chức và hoạt động của các thiết chế đó. Cần có một tầm nhìn dài hạn về tương lai của mô hình TTHS để đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước.

6.1. Ý nghĩa của luận án đối với cải cách tư pháp

Luận án có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình cải cách tư pháp ở Việt Nam. Các luận điểm và kiến nghị của luận án cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc đổi mới mô hình TTHS theo hướng tăng cường tính tranh tụng và bảo đảm quyền con người. Luận án cũng góp phần nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của TTHS trong việc bảo vệ công lý và xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN.

6.2. Tầm nhìn về tương lai của mô hình TTHS Việt Nam

Tương lai của mô hình TTHS Việt Nam cần hướng tới một hệ thống pháp luật hình sự hiện đại, công bằng, hiệu quả và bảo đảm quyền con người. Mô hình TTHS cần được xây dựng trên cơ sở các nguyên tắc pháp quyền, dân chủ và minh bạch. Cần có sự tham gia của các bên liên quan, bao gồm các cơ quan nhà nước, các tổ chức xã hội và người dân, vào quá trình xây dựng và hoàn thiện mô hình TTHS.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu khoa học "Mô hình tố tụng hình sự Việt Nam và vấn đề áp dụng tố tụng tranh tụng" của tác giả Nguyễn Thị Thủy (Chuyên ngành: Luật hình sự, Mã số: 62 38 40 01, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TSKH Đào Trí Úc, bảo vệ tại Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2014) là luận án tiến sĩ luật học đầu tiên tại Việt Nam tiếp cận một cách toàn diện, hệ thống và chuyên sâu về lý luận cấu trúc mô hình tố tụng hình sự (TTHS) và lộ trình tiếp thu các giá trị cốt lõi của mô hình tranh tụng trong tiến trình cải cách tư pháp. Đặt trong bối cảnh Hiến pháp năm 2013 lần đầu tiên hiến định nguyên tắc: "Nguyên tắc tranh tụng trong xét xử được bảo đảm" (Điều 103 Khoản 5), việc đánh giá lại bản chất mô hình TTHS truyền thống mang tính cấp bách lý luận và thực tiễn sâu sắc.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được xác định là: các công trình học thuật trước đây tại Việt Nam chủ yếu tiếp cận tố tụng tranh tụng ở góc độ một thủ tục tranh luận tại phiên tòa hoặc một số nguyên tắc đơn lẻ, chưa giải phẫu TTHS như một "mô hình cấu trúc tổng thể" bao gồm mục tiêu, phương thức tìm chân lý, sự phân định ba chức năng tố tụng cơ bản và cơ chế vận hành chứng cứ. Luận án đặt ra và giải quyết ba câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và ba giả thuyết khoa học (Hypotheses - H) tương ứng:

1. RQ1: Tiêu chí khoa học nào xác lập nên diện mạo của một mô hình TTHS và định vị mô hình TTHS Việt Nam hiện hành nằm ở đâu trong thang phân loại thế giới? $\rightarrow$ H1: Mô hình TTHS Việt Nam từ năm 1945 đến nay về bản chất thuộc mô hình TTHS pha trộn thiên về thẩm vấn (inquisitorial-leaning mixed model).
2. RQ2: Những rào cản về mặt thể chế và pháp lý nào đang cản trở việc thực thi tranh tụng dân chủ, bình đẳng trong thực tiễn tư pháp hình sự Việt Nam? $\rightarrow$ H2: Sự thiếu phân định rạch ròi ba chức năng tố tụng (buộc tội, bào chữa, xét xử) và sự tồn tại quyền hạn điều tra/buộc tội của Tòa án là nguyên nhân căn bản dẫn tới nguy cơ oan sai và làm suy giảm tính độc lập tư pháp.
3. RQ3: Nội dung và mức độ tiếp thu các hạt nhân hợp lý của tố tụng tranh tụng như thế nào để vừa tương thích với Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa (XHCN), vừa nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền con người? $\rightarrow$ H3: Việt Nam cần xây dựng mô hình TTHS pha trộn tiến bộ, lấy tranh tụng làm khâu đột phá, chuyển đổi cách tiếp cận từ "tìm kiếm sự thật tuyệt đối bằng quyền lực đơn phương" sang "tìm kiếm sự thật khách quan trên nền tảng tranh tụng công bằng và tôn trọng quyền con người".

Khung lý thuyết của công trình tích hợp lý thuyết hai mô hình tư pháp hình sự kinh điển của Herbert Packer (1968) gồm Mô hình kiểm soát tội phạm (Crime Control Model) và Mô hình tố tụng công bằng (Due Process Model), kết hợp với lý thuyết phân chia ba chức năng tố tụng của luật học lục địa châu Âu và lý luận Mác - Lênin về nhà nước và pháp luật. Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ tiến trình lập pháp TTHS Việt Nam từ năm 1945 đến năm 2014, khảo sát thực tiễn áp dụng Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS) năm 2003 thông qua chuỗi số liệu thực chứng giai đoạn 2004–2013 từ Tòa án nhân dân tối cao (TANDTC), Viện kiểm sát nhân dân tối cao (VKSNDTC) và Liên đoàn Luật sư Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Tổng quan nghiên cứu trong nước cho thấy sự phát triển qua hai dòng chảy học thuật lớn:

1. Nhóm công trình về đổi mới tổ chức và hoạt động của các thiết chế tư pháp: Các nghiên cứu của Trần Văn Độ (2007), Đào Trí Úc (2011), Tô Văn Hòa (2006), Phan Trung Hoài (2009), Trần Đình Nhã (1995) đã bước đầu đặt nền móng cho việc khẳng định vị trí trung tâm của Tòa án, vai trò độc lập của thẩm phán, tăng cường trách nhiệm công tố trong điều tra và mở rộng phạm vi hành nghề của luật sư.
2. Nhóm công trình về các nguyên tắc, chức năng tố tụng và tranh tụng: Các tác giả Lê Văn Cảm (2004, 2006), Nguyễn Ngọc Chí (2004, 2008), Nguyễn Thái Phúc (2005, 2007, 2008), Lê Hữu Thể (2005, 2011), Nguyễn Mạnh Kháng (2003), Nguyễn Văn Hiển (2010), Võ Thị Kim Oanh (2006) đã phân tích sâu về nguyên tắc suy đoán vô tội, chức năng xét xử và yêu cầu nâng cao hàm lượng tranh tụng tại phiên tòa sơ thẩm.

Tuy nhiên, giới học thuật trong nước tồn tại hai luồng quan điểm đối lập sâu sắc:

• Quan điểm thứ nhất (truyền thống - thiên về thẩm vấn): Nhấn mạnh nghĩa vụ tối thượng của các cơ quan tiến hành tố tụng là tìm ra "sự thật khách quan tuyệt đối" của vụ án bằng mọi biện pháp nghiệp vụ của nhà nước, coi tranh tụng chỉ là phương tiện hỗ trợ việc xét hỏi của Hội đồng xét xử.
• Quan điểm thứ hai (cải cách - thiên về tranh tụng): Cho rằng mục tiêu TTHS phải là bảo đảm "sự thật pháp lý" thông qua thủ tục công bằng (due process), bình đẳng vũ khí (equality of arms) giữa bên buộc tội và bên bào chữa, Tòa án chỉ đóng vai trò trọng tài trung lập.

Trên bình diện quốc tế, luận án đã tổng hợp và đối chiếu các công trình kinh điển: Herbert Packer (1968) với The Limits of the Criminal Sanction; Philip Reichel (2005) trong Comparative Criminal Justice Systems; Richard Vogler (2005) với A World View of Criminal Justice; E.A. Tomlinson (1983) về so sánh tố tụng phi tranh tụng giữa Hoa Kỳ, Đức, Anh và Pháp; Phil Fennell et al. (1995) về tư pháp hình sự châu Âu; cùng các công trình Xô Viết và Nga đương đại của M. Xtrôgôvich (1979), V. Xavitxki (1971), B. Petrukhin (1992), N. Stoiko (2009), V. Smirnov (2001).

Định vị của luận án: Trong khi các học giả quốc tế tập trung phân tích sự hội tụ giữa hai truyền thống Thông luật (Common Law) và Dân luật (Civil Law), luận án của Nguyễn Thị Thủy lấp đầy khoảng trống học thuật khi xác lập mô hình phân tích gồm 4 trụ cột để định danh bản chất TTHS Việt Nam, lý giải nguyên nhân cấu trúc tạo nên các khiếm khuyết trong thực tiễn, từ đó thiết kế lộ trình tiếp thu tranh tụng hài hòa với đặc thù chính trị - xã hội Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mang lại những đột phá lý luận quan trọng cho khoa học luật TTHS:

• Mở rộng và tái định nghĩa khái niệm "Mô hình tố tụng hình sự": Tác giả định nghĩa: "Mô hình tố tụng hình sự là sự khái quát cao những đặc trưng cơ bản, phổ biến, phản ánh cách thức tổ chức hoạt động tố tụng hình sự, cách thức tìm đến sự thật khách quan của vụ án. Cách thức tổ chức này quyết định địa vị tố tụng của các chủ thể trong quá trình giải quyết vụ án, có thể là hoạt động tích cực của các bên tranh tụng hoặc là hoạt động tích cực của Tòa án và các cơ quan tiến hành tố tụng khác hoặc là sự kết hợp của cả hai" (Nguyễn Thị Thủy, 2014, tr. 36).
• Phát triển lý thuyết chức năng tố tụng: Luận án khẳng định ba chức năng cơ bản (buộc tội, bào chữa, xét xử) tồn tại khách quan trong mọi nền tư pháp hình sự. Tuy nhiên, mức độ dân chủ và văn minh của một hệ thống tư pháp được đo lường bằng việc ba chức năng này có bị "trộn lẫn" hay được "phân định rạch ròi" giữa các chủ thể độc lập.
• Thách thức quan niệm "tìm kiếm sự thật tuyệt đối bất chấp thủ tục": Luận án chứng minh rằng việc quá tuyệt đối hóa sự thật khách quan bằng quyền năng hành chính - mệnh lệnh của các cơ quan nhà nước tất yếu dẫn tới việc coi nhẹ quyền con người, biến bị can, bị cáo thành "đối tượng bị xử lý" thay vì "chủ thể tố tụng bình đẳng".

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp 4 yếu tố cấu thành cốt lõi:

1. Tính chất của TTHS: Xác định TTHS là quá trình "giải quyết xung đột/tranh chấp pháp lý bình đẳng giữa các bên" (mô hình tranh tụng) hay là quá trình "nhà nước đơn phương áp dụng quyền lực để xử lý hành vi vi phạm trật tự công cộng" (mô hình thẩm vấn).
2. Mục tiêu và phương thức đạt mục tiêu: Phân biệt giữa "sự thật khách quan/tuyệt đối" đạt được qua điều tra thẩm vấn khép kín và "sự thật pháp lý/hình thức" đạt được qua quy trình tranh tụng công khai, minh bạch.
3. Sự phân định ba chức năng tố tụng cơ bản và địa vị pháp lý của các chủ thể: Phân tích cơ chế vận hành của chủ thể buộc tội (Cơ quan điều tra - CQĐT, Viện kiểm sát - VKS), chủ thể bào chữa (người bị buộc tội, luật sư) và chủ thể xét xử (Tòa án).
4. Chứng cứ và sự tồn tại của hồ sơ vụ án hình sự: Đánh giá sự phụ thuộc vào "chứng cứ viết trong hồ sơ đóng kín sẵn có" (thẩm vấn) đối lập với "chứng cứ lời nói được thẩm vấn chéo trực tiếp tại phiên tòa" (tranh tụng).

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                        MÔ HÌNH TỐ TỤNG HÌNH SỰ TỔNG THỂ                           |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
                                          |
         +--------------------------------+--------------------------------+
         |                                                                 |
         v                                                                 v
+-------------------------------+                       +----------------------------------+
|      MÔ HÌNH TRANH TỤNG       |                       |        MÔ HÌNH THẨM VẤN          |
|  (Adversarial / Due Process)  |                       |  (Inquisitorial / Crime Control) |
+-------------------------------+                       +----------------------------------+
| - Bản chất: Giải quyết tranh  |                       | - Bản chất: Nhà nước điều tra,   |
|   chấp pháp lý bình đẳng      |                       |   xử lý vi phạm trật tự công     |
| - Mục tiêu: Sự thật pháp lý   |                       | - Mục tiêu: Sự thật tuyệt đối    |
| - 3 chức năng tách biệt cứng  |                       | - Trộn lẫn chức năng tố tụng     |
| - Thẩm phán: Trọng tài        |                       | - Thẩm phán: Chủ động điều tra   |
| - Chứng cứ: Thẩm tra chéo     |                       | - Chứng cứ: Dựa vào hồ sơ viết   |
+-------------------------------+                       +----------------------------------+
         |                                                                 |
         +--------------------------------+--------------------------------+
                                          |
                                          v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                    MÔ HÌNH TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM HIỆN HÀNH                     |
|                   (Mô hình pha trộn thiên mạnh về thẩm vấn)                       |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| * Hạn chế cấu trúc:                                                               |
|   - Tòa án vừa xét xử, vừa chứng minh tội phạm (Điều 10 BLTTHS 2003)              |
|   - Quyền khởi tố vụ án tại tòa (Điều 104 BLTTHS 2003)                            |
|   - Tiếp tục xét xử khi VKS rút quyết định truy tố (Điều 221 BLTTHS 2003)         |
|   - Bên bào chữa yếu thế, không bình đẳng thu thập chứng cứ                      |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
                                          |
                                          v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                 ĐỊNH HƯỚNG ĐỔI MỚI: MÔ HÌNH PHA TRỘN TIẾN BỘ                      |
|                  (Tiếp thu các hạt nhân hợp lý của Tranh tụng)                    |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| - Hiến định hóa và thực chất hóa Nguyên tắc Tranh tụng & Suy đoán vô tội          |
| - Trả Tòa án về đúng chức năng xét xử độc lập, vô tư (bỏ Điều 10, 104, 221)      |
| - Gắn công tố với hoạt động điều tra; Tăng cường bình đẳng vũ khí cho Luật sư    |
| - Phán quyết tòa án phải dựa trên kết quả tranh tụng trực tiếp tại phiên tòa      |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về công lý và quan điểm cải cách tư pháp của Đảng Cộng sản Việt Nam (Nghị quyết 08-NQ/TW năm 2002, Nghị quyết 49-NQ/TW năm 2005, Nghị quyết 48-NQ/TW năm 2005). Thiết kế nghiên cứu dựa trên chủ nghĩa hiện thực phê phán (critical realism) kết hợp phương pháp luật học so sánh (comparative law) và xã hội học pháp luật (sociology of law).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý thông tin được thực hiện theo tiêu chuẩn tam giác hóa (triangulation):

• Phân tích chuẩn tắc thể chế (Normative doctrinal analysis): Rà soát toàn bộ các văn bản quy phạm pháp luật TTHS từ Sắc lệnh số 13/SL (1945), Hiến pháp (1946, 1959, 1980, 1992, 2013), BLTTHS 1988, BLTTHS 2003 cùng các nghị quyết liên tịch, thông tư hướng dẫn.
• Khảo sát thực tiễn liên ngành: Điều tra thực tế, tổ chức phỏng vấn sâu cá nhân (semi-structured interviews) và nhóm tập trung (focus groups) đối với các thẩm phán, kiểm sát viên, điều tra viên tại Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng và các luật sư thuộc Liên đoàn Luật sư Việt Nam.
• Phương pháp so sánh quốc tế đa diện: So sánh hệ thống TTHS Việt Nam với hai mô hình điển hình: Mô hình Thông luật (Hoa Kỳ, Vương quốc Anh) và mô hình Dân luật lục địa (Cộng hòa Pháp, CHLB Đức), đồng thời rút ra bài học cải cách từ các quốc gia chuyển đổi mô hình như Liên bang Nga (Bộ luật TTHS 2001), Italia (Cải cách 1988), Chile.

Data và phân tích

Luận án xử lý nguồn dữ liệu định lượng và định tính quy mô lớn phản ánh chất lượng vận hành của hệ thống TTHS Việt Nam giai đoạn 2004–2013:

• Số liệu xét xử và điều tra bổ sung: Khảo sát Bảng 3.1 (Chất lượng xét xử của Tòa án), Bảng 3.4 (Số vụ án Tòa án trả hồ sơ yêu cầu Viện kiểm sát điều tra bổ sung). Tỷ lệ trả hồ sơ điều tra bổ sung giữa Tòa án và VKS ở mức cao kéo dài, phản ánh sự ỷ lại của giai đoạn điều tra vào việc "bổ cứu" chứng cứ ở các giai đoạn sau.
• Số liệu về án oan, đình chỉ và tuyên không phạm tội: Phân tích Bảng 3.3 (Số bị can, bị cáo bị oan), Biểu đồ 3.2 (Số quyết định khởi tố bị can bị VKS hủy bỏ), Biểu đồ 3.3 (Tỷ lệ bản án, quyết định của Tòa án bị hủy bỏ), Biểu đồ 3.4 (Số bị can bị đình chỉ điều tra vì không phạm tội) và Biểu đồ 3.5 (Số bị cáo bị Tòa tuyên không phạm tội). Tỷ lệ tuyên không phạm tội tại tòa sơ thẩm cực thấp (dưới $0.1%$), chứng minh xu hướng "chứng thực hồ sơ của cơ quan điều tra" hơn là phán quyết độc lập dựa trên tranh tụng.
• Sự phát triển của đội ngũ luật sư: Bảng 3.2 (Sự phát triển về số lượng của đội ngũ luật sư) đối chiếu với tỷ lệ án hình sự có người bào chữa tham gia (chỉ dao động từ $15% - 20%$), làm rõ sự bất bình đẳng cấu trúc nghiêm trọng.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Định danh chính xác mô hình TTHS Việt Nam: Luận án khẳng định mô hình TTHS Việt Nam không phải là mô hình tranh tụng thuần túy hay thẩm vấn thuần túy, mà là mô hình pha trộn thiên mạnh về thẩm vấn. Giai đoạn điều tra, truy tố mang tính khép kín, tập trung tối đa quyền lực vào cơ quan nhà nước; giai đoạn xét xử tuy có tranh luận nhưng thực chất vẫn là quá trình "xét hỏi" để kiểm tra lại hồ sơ đã được lập sẵn.
2. Chỉ rõ sự xung đột thẩm quyền và "trộn lẫn chức năng" trong BLTTHS 2003:
   • Tòa án - cơ quan xét xử - lại phải gánh vác trách nhiệm "chứng minh tội phạm" theo quy định tại Điều 10.
   • Tòa án được trao quyền "khởi tố vụ án hình sự tại phiên tòa" theo Điều 104, biến thẩm phán thành chủ thể phát động buộc tội.
   • Quy định tại Điều 221 cho phép Tòa án "vẫn tiếp tục xét xử vụ án" ngay cả khi Viện kiểm sát đã rút toàn bộ quyết định truy tố.

   Tác giả chỉ rõ: "Các quy định của BLTTHS năm 2003 về vị trí, vai trò, trách nhiệm, quyền hạn của các cơ quan tố tụng chưa thật sự rõ ràng, minh bạch, còn lẫn lộn về chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan này. Chẳng hạn, Tòa án là cơ quan xét xử nhưng lại có trách nhiệm chứng minh tội phạm (Điều 10), có thẩm quyền khởi tố vụ án (Điều 104), có quyền tiếp tục xét xử ngay cả khi kiểm sát viên rút toàn bộ quyết định truy tố (Điều 221)" (Nguyễn Thị Thủy, 2014, tr. 10).

3. Thực trạng "Bất bình đẳng vũ khí" và "Tâm lý án tại hồ sơ": Người bào chữa không được quyền chủ động thu thập chứng cứ có giá trị pháp lý độc lập, bị hạn chế tiếp cận hồ sơ trong giai đoạn điều tra, dẫn đến hiện tượng "luật sư tố khổ". Phiên tòa hình sự dành tới $70% - 80%$ thời lượng cho việc xét hỏi của Hội đồng xét xử, biến phần tranh luận thành hình thức chiếu lệ.
4. Nguy cơ sai lệch công lý từ mục tiêu tìm kiếm "sự thật tuyệt đối": Luận án chỉ ra nghịch lý: chính áp lực phải đạt được "tỷ lệ phá án cao" và "chứng minh bằng được tội phạm" đã thúc đẩy bức cung, nhục hình trong giai đoạn điều tra tiền xét xử, làm gia tăng nguy cơ làm oan người vô tội.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|         SO SÁNH BẢN CHẤT CẤU TRÚC GIỮA CÁC MÔ HÌNH TỐ TỤNG HÌNH SỰ               |
+----------------------+--------------------+--------------------+------------------+
| Tiêu chí phân tích   | Mô hình Tranh tụng | Mô hình Thẩm vấn   | Mô hình Việt Nam |
|                      | (Adversarial)      | (Inquisitorial)    | (BLTTHS 2003)    |
+----------------------+--------------------+--------------------+------------------+
| 1. Khái niệm vụ án   | Xung đột pháp lý   | Vi phạm trật tự    | Vi phạm trật tự  |
|    hình sự           | giữa hai bên       | công cộng          | trị an xã hội    |
|                      |                    |                    |                  |
| 2. Mục tiêu hướng    | Sự thật pháp lý /  | Sự thật tuyệt đối/ | Sự thật khách    |
|    tới               | hình thức          | khách quan         | quan tuyệt đối   |
|                      |                    |                    |                  |
| 3. Vai trò của       | Trọng tài độc lập, | Chủ động điều tra, | Vừa xét xử, vừa  |
|    Tòa án            | trung lập thụ động | thẩm vấn, chứng    | chứng minh tội   |
|                      |                    | minh tội phạm      | (Đ.10, 104, 221) |
|                      |                    |                    |                  |
| 4. Quyền thu thập    | Bình đẳng tuyệt    | Cơ quan công quyền | Độc quyền của    |
|    chứng cứ          | đối giữa 2 bên     | nắm giữ độc quyền  | CQĐT và VKS      |
|                      |                    |                    |                  |
| 5. Vai trò hồ sơ vụ  | Không có giá trị   | Hồ sơ viết là trung| Quyết định kết   |
|    án trước tòa      | chứng minh trước   | tâm của việc xét   | quả phán quyết   |
|                      | phiên xử           | xử                 | ("án tại hồ sơ") |
|                      |                    |                    |                  |
| 6. Thủ tục tại       | Thẩm vấn chéo,     | Thẩm vấn bởi Chủ   | Chủ tọa xét hỏi  |
|    phiên tòa         | tranh luận bình    | tọa phiên tòa      | chiếm ưu thế,    |
|                      | đẳng chiếm ưu thế  |                    | tranh luận hạn chế|
+----------------------+--------------------+--------------------+------------------+

Implications đa chiều

• Về mặt lập pháp: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp phục vụ việc sửa đổi toàn diện BLTTHS năm 2015, đặc biệt là việc bãi bỏ thẩm quyền khởi tố vụ án của Hội đồng xét xử tại phiên tòa, xóa bỏ quy định Tòa án có nghĩa vụ chứng minh tội phạm, thiết lập nguyên tắc suy đoán vô tội (in dubio pro reo) thành điều luật độc lập.
• Về mặt thể chế: Yêu cầu phân định ranh giới rạch ròi giữa quyền công tố và quyền xét xử; chuyển vị trí của Kiểm sát viên tại phiên tòa ngang hàng với Luật sư bào chữa; thực hiện cơ chế "gắn công tố với hoạt động điều tra" để kiểm soát chặt chẽ việc lạm quyền bắt giam.
• Về mặt hành nghề luật sư: Đề xuất quy chế thu thập và cung cấp chứng cứ độc lập của luật sư, bảo đảm quyền gặp người bị bắt, bị tạm giữ ngay từ thời điểm đầu tiên để ngăn chặn bức cung, nhục hình.

Limitations và Future Research

Hạn chế của nghiên cứu

• Do rào cản về tính bảo mật của hồ sơ án hình sự tại thời điểm nghiên cứu (trước 2014), việc tiếp cận một số vụ án oan sai nghiêm trọng để phân tích vi mô (micro-analysis) quá trình hỏi cung chưa đạt độ sâu mong muốn.
• Luận án tập trung chủ yếu vào thủ tục tố tụng giai đoạn sơ thẩm và cơ cấu quyền lực ở cấp trung ương và cấp tỉnh, chưa khảo sát sâu sự biến thiên tranh tụng tại Tòa án nhân dân cấp huyện.
• Chưa đi sâu định lượng hóa chi phí kinh tế - xã hội của việc kéo dài thời gian tranh tụng nếu mở rộng quy mô phiên tòa theo chuẩn mực Thông luật.

Hướng nghiên cứu tương lai

1. Nghiên cứu cơ chế "bảo lưu chứng cứ bất hợp pháp" (Exclusionary Rule) và tiêu chuẩn đánh giá chứng cứ nhiễm độc (Fruit of the poisonous tree) trong TTHS Việt Nam.
2. Hoàn thiện thủ tục giản lược, đàm phán nhận tội (Plea Bargaining) trong các tội phạm kinh tế, chức vụ nhằm giảm tải áp lực xét xử.
3. Nghiên cứu tác động của chuyển đổi số, dữ liệu điện tử và trí tuệ nhân tạo đối với nguyên tắc tranh tụng trực tiếp tại phiên tòa.
4. Đánh giá cơ chế bảo đảm quyền im lặng (Right to remain silent) của người bị tình nghi theo các công ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án trở thành tài liệu tham khảo kinh điển trong hệ thống giáo trình sau đại học của Khoa Luật - ĐHQGHN, Trường Đại học Luật Hà Nội, Học viện Tư pháp và Học viện Cảnh sát nhân dân, định hình tư duy nghiên cứu về mô hình TTHS tại Việt Nam.
• Tác động lập pháp và chính sách: Các đề xuất cốt lõi của luận án đã được Ban soạn thảo BLTTHS 2015 tiếp thu nguyên vẹn:
  • Bổ sung Điều 13 (Nguyên tắc suy đoán vô tội).
  • Bổ sung Điều 26 (Nguyên tắc tranh tụng trong xét xử được bảo đảm).
  • Sửa đổi vai trò của Tòa án: Tòa án không còn nghĩa vụ khởi tố vụ án tại phiên tòa và đình chỉ vụ án nếu VKS rút quyết định truy tố.
• Tác động xã hội: Góp phần nâng cao văn hóa pháp lý, nâng cao vị thế của giới luật sư, bảo vệ quyền cơ bản của công dân và giảm thiểu tình trạng oan sai trong tư pháp hình sự.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới học thuật: Cung cấp khung lý thuyết hoàn chỉnh và phương pháp luận so sánh để tiếp tục đào sâu các chuyên đề về tố tụng tranh tụng, quyền con người và tư pháp hình sự so sánh.
• Cơ quan lập pháp (Quốc hội, Ủy ban Tư pháp): Nắm vững cơ sở khoa học để giám sát hoạt động tư pháp và tiếp tục hoàn thiện hệ thống luật thực định.
• Thẩm phán & Kiểm sát viên: Thay đổi nhận thức từ thói quen "buộc tội áp đặt" sang tôn trọng sự đối đáp dân chủ, phán quyết dựa trên chứng cứ công khai tại tòa.
• Luật sư & Người tham gia tố tụng: Được trang bị vũ khí lý luận vững chắc để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của thân chủ một cách bình đẳng.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Đó là việc xác lập hệ tiêu chí 4 yếu tố cấu trúc để nhận diện mô hình TTHS và giải mã bản chất của mô hình TTHS Việt Nam là mô hình pha trộn thiên mạnh về thẩm vấn. Luận án đã mở rộng khung lý thuyết hai mô hình của Herbert Packer (Crime Control vs. Due Process) vào điều kiện một quốc gia chuyển đổi đang xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?

Khác với các nghiên cứu trước thường chỉ tiếp cận đơn lẻ một thủ tục hoặc dừng lại ở phân tích quy phạm câu chữ, luận án kết hợp đồng thời phương pháp phân tích chuẩn tắc với tam giác hóa dữ liệu thực chứng 10 năm (2004–2013) và so sánh thể chế quốc tế (Mỹ, Pháp, Đức, Nga, Italia, Chile), tạo ra bức tranh toàn cảnh và khách quan.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Đó là sự mâu thuẫn sâu sắc giữa chủ trương cải cách tư pháp nâng cao chất lượng tranh tụng với tỷ lệ án tuyên không phạm tội tại Tòa án nhân dân các cấp (gần như tiệm cận $0%$). Dữ liệu chỉ ra rằng việc Tòa án vẫn giữ quyền khởi tố vụ án và nghĩa vụ chứng minh tội phạm vô hình trung đã biến Tòa án thành "cánh tay nối dài" của cơ quan buộc tội, làm tê liệt chức năng phản biện của tranh tụng.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (replication protocol) không?

Có. Hệ thống 4 tiêu chí phân loại mô hình TTHS (tính chất tố tụng; mục tiêu và phương thức; sự phân định ba chức năng; chứng cứ và hồ sơ vụ án) được chuẩn hóa thành khung phân tích định lượng và định tính, có thể áp dụng để đánh giá bất kỳ hệ thống TTHS nào thuộc khối các quốc gia đang phát triển.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo thế nào?

Luận án định hình chương trình nghiên cứu tập trung vào 3 trụ cột: (1) Hoàn thiện cơ chế thu thập chứng cứ độc lập của luật sư; (2) Thiết lập Tòa án chuyên trách xem xét các biện pháp ngăn chặn trước xét xử (mô hình Thẩm phán tự do và giam giữ - Juge des libertés et de la détention như của Pháp); (3) Xây dựng quy tắc loại trừ chứng cứ bất hợp pháp trong BLTTHS.

Kết luận

1. Xác lập hệ thống lý luận hoàn chỉnh về mô hình TTHS: Phân định rõ ràng các mô hình tranh tụng, thẩm vấn, pha trộn và định danh chính xác mô hình TTHS Việt Nam hiện hành.
2. Giải mã căn nguyên cấu trúc của oan sai và án tại hồ sơ: Chứng minh việc lẫn lộn ba chức năng tố tụng (buộc tội, bào chữa, xét xử) tại các Điều 10, 104, 221 của BLTTHS 2003 là lực cản thể chế lớn nhất đối với công lý.
3. Đề xuất mô hình TTHS pha trộn tiến bộ cho Việt Nam: Tiếp thu có chọn lọc các hạt nhân hợp lý của tố tụng tranh tụng (bình đẳng vũ khí, suy đoán vô tội, phán quyết dựa trên kết quả tranh tụng tại tòa) kết hợp với ưu điểm của mô hình thẩm vấn trong kiểm soát tội phạm.
4. Đóng góp quyết định vào tiến trình lập pháp BLTTHS 2015: Cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp cho việc hiến định và luật định nguyên tắc tranh tụng, tái định vị Tòa án về đúng chức năng phán quyết trung lập.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu liên ngành mới: Đặt nền móng cho việc nghiên cứu tư pháp hình sự so sánh, nhân quyền trong tố tụng và cải cách thể chế tư pháp trong thời kỳ hội nhập quốc tế sâu rộng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề khá hệ thống về mô hình TTHS, tiếp cận cụ thể hơn với các mô hình TTHS trên thế giới, đề xuất hoàn thiện mô hình TTHS từ khía cạnh tiếp cận về mô hình TTHS theo hướng tăng cường các yếu tố tranh tụng, loại bỏ những yếu tố không đáp ứng yêu cầu "dân chủ, bình đẳng, công khai, minh bạch" như đã được xác định tại Nghị quyết số 48-NQ/TW ngày 24/5/2005 của Bộ Chính trị về chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật. Về vấn đề tố tụng tranh tụng Yêu cầu chung nhất đối với giai đoạn hiện nay là làm rõ những giá trị ưu việt mà tranh tụng sẽ mang lại cho TTHS Việt Nam. Vì vậy, tính chất tiếp cận giá trị là yếu tố nổi bật trong các đề xuất đổi mới mô hình TTHS Việt Nam. Một điều đáng chú ý là vào thời điểm trước khi Đảng ta ban hành các Nghị quyết quan trọng về cải cách pháp luật và cải cách tư pháp đã có nhiều công trình đi tiên phong trong việc tìm hiểu về tố tụng tranh tụng và nguyên tắc tranh tụng trong TTHS.

Điều đó thể hiện trong nội dung nghiên cứu của các tác giả cuốn chuyên khảo "Cải cách tư pháp ở Việt Nam trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền" do GS.TSKH Lê Văn Cảm và PGS. Nguyễn Ngọc Chí đồng chủ biên (bài của PGS. Nguyễn Ngọc Chí: "Tố tụng tranh tụng 18 z và vấn đề cải cách tư pháp ở Việt Nam theo kiểu tranh tụng"; bài của TS. Trịnh Tiến Việt: "Nâng cao chất lượng tranh tụng tại phiên tòa hình sự trước yêu cầu của cải cách tư pháp").

Không thể không kể đến các công trình và bài viết từ rất sớm của nhiều tác giả như: của PGS.TS Nguyễn Mạnh Kháng: "Cải cách tư pháp và vấn đề tranh tụng" đăng trong Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 10/2003; của PGS.TS Nguyễn Thái Phúc: "Dự thảo Bộ luật tố tụng hình sự sửa đổi và nguyên tắc tranh tụng"; của GS.TSKH Lê Văn Cảm: "Nguyên tắc tranh tụng trong hệ thống các nguyên tắc cơ bản của luật tố tụng hình sự Việt Nam", đăng trong Đặc san Luật học, số 6/2004… Đặc biệt, từ sau khi có chủ trương của Đảng về cải cách tư pháp hình sự theo hướng mở rộng tranh tụng, đã có hàng loạt các bài viết, các luận án tiến sĩ và luận văn thạc sĩ về đề tài này. Trong số đó, có bài của PGS.TS Trần Văn Độ: "Bản chất tranh tụng tại phiên tòa", Tạp chí Khoa học pháp lý, số 4/2004; của ThS. Võ Thị Kim Oanh: "Nguyên tắc tranh tụng - giải pháp nâng cao chất lượng xét xử sơ thẩm vụ án hình sự", Tạp chí Kiểm sát, số 17/2006; của PGS.TS Nguyễn Thái Phúc: "Vấn đề tranh tụng và tăng cường tranh tụng trong tố tụng hình sự theo yêu cầu của cải cách tư pháp", Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 8/2008; Luận án tiến sĩ Luật học của Nguyễn Văn Hiển: "Nguyên tắc tranh tụng trong tố tụng hình sự Việt Nam - những vấn đề lý luận và thực tiễn", 2010… Các công trình này đã từng bước phân biệt sự khác nhau giữa mô hình TTHS tranh tụng với nguyên tắc tranh tụng trong TTHS; làm rõ hơn nội hàm của nguyên tắc tranh tụng trong TTHS và đề xuất một số giải pháp để thể hiện nguyên tắc tranh tụng trong TTHS Việt Nam. Về các nguyên tắc của tố tụng hình sự Khi bàn về mô hình TTHS và đổi mới mô hình TTHS đã có một số công trình đi sâu làm rõ hiện trạng và nội dung của các nguyên tắc TTHS, coi đó là bộ phận cần được đổi mới của TTHS nước ta.

Các tác giả đã xác định những nguyên tắc chủ đạo của mô hình tố tụng thẩm vấn và các nguyên tắc chủ đạo của mô hình tố tụng tranh tụng, từ đó đã đề xuất xây dựng hệ thống các nguyên tắc 19 z đặc trưng mới cho TTHS Việt Nam. Đó là: nguyên tắc tranh tụng, nguyên tắc suy đoán vô tội, nguyên tắc công tố, nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa của bị can, bị cáo; nguyên tắc tự do trình bày chứng cứ; nguyên tắc minh oan. Có thể tìm thấy những đề xuất này trong các công trình như: bài của GS.TSKH Đào Trí Úc: "Các nguyên tắc của tố tụng hình sự Việt Nam", Tạp chí Khoa học (Luật học), Tập 27, số 1/2011; PGS. Nguyễn Ngọc Chí: "Các nguyên tắc cơ bản trong Luật tố tụng hình sự-những đề xuất sửa đổi, bổ sung", Tạp chí Khoa học (Kinh tế - Luật), Đại học Quốc gia Hà Nội, số 24/2008; GS.TSKH Lê Cảm: "Các nguyên tắc cơ bản của cải cách tư pháp trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam", Tạp chí Tòa án nhân dân, số 1/2006; PGS.TS Trịnh Quốc Toản: "Cải cách luật tố tụng hình sự với việc hoàn thiện nguyên tắc suy đoán vô tội", đăng trong cuốn chuyên khảo: "Cải cách tư pháp ở Việt Nam trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền" đã nêu ở trên; Chuyên khảo của PGS.

Hoàng Thị Sơn và TS. Bùi Kiên Điện: "Những nguyên tắc cơ bản của Luật tố tụng hình sự Việt Nam", Nxb Công an nhân dân, 1999… Khi bàn về các nguyên tắc của TTHS, ở Việt Nam hiện có hai luồng ý kiến khác nhau. Loại ý kiến thứ nhất cho rằng, nguyên tắc pháp lý và những nguyên tắc được pháp luật điều chỉnh, nhờ đó, các nguyên tắc cũng có tính quy phạm và được bảo đảm thực hiện bởi sức mạnh của quyền lực nhà nước. Loại ý kiến thứ hai cho rằng, nguyên tắc chỉ là những tư tưởng chỉ đạo chung, phản ánh quy luật khách quan của quá trình phát triển xã hội, có mức độ phổ quát hơn so với các quy định của pháp luật, do đó, nó có khả năng chỉ đạo cả hoạt động lập pháp, định hướng thực tiễn và định hướng nhận thức về pháp luật, áp dụng pháp luật.

Tuy nhiên, nhận định về khả năng điều chỉnh ở cả hai mức độ này của nguyên tắc TTHS Việt Nam hiện hành, các tác giả đều thống nhất nhận thấy rằng, các nguyên tắc được ghi nhận trong BLTTHS Việt Nam năm 2003 chưa phản ánh đầy đủ những đổi mới quan trọng trong quan điểm chỉ đạo về đổi mới các hoạt động tư pháp nói chung và các hoạt động TTHS nói riêng trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN và hội nhập quốc tế. Về địa vị pháp lý tố tụng của các chủ thể Đây cũng là một bộ phận quan trọng của các vấn đề về TTHS được các nhà nghiên cứu quan tâm trong quá trình tìm kiếm những giải pháp đổi mới TTHS và pháp luật TTHS nước ta. Các công trình nghiên cứu đã có những đánh giá xác đáng về địa vị pháp lý hiện hành của các chủ thể quan hệ tố tụng và thống nhất nhận định rằng, sự thiếu độc lập và chưa bình đẳng trong địa vị pháp lý của các chủ thể tố tụng là yếu tố cản trở quá trình thực hiện những mục tiêu xây dựng một mô hình tố tụng dân chủ, bình đẳng, bảo đảm yêu cầu tranh tụng, bảo đảm một cách hữu hiệu quyền con người trong TTHS nước ta. Có thể nêu những công trình tiêu biểu trong nhóm các công trình nghiên cứu vấn đề này như: Nguyễn Văn Du: "Vị trí của Tòa án trong hoạt động tố tụng hình sự", Tạp chí Tòa án nhân dân, số 3/1999; PGS.TS Phạm Hồng Hải: "Mấy ý kiến về hoàn thiện mối quan hệ giữa Viện kiểm sát và Tòa án cùng cấp trước và trong giai đoạn xét xử vụ án hình sự", Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 11/1998, "Vai trò của luật sư trong hoạt động tố tụng: thực trạng và phương hướng đổi mới", Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, Đặc san số 4, tháng 3/2003; Sách tham khảo của tập thể tác giả do TS.

Lê Hữu Thể chủ biên: "Thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp trong giai đoạn điều tra" Nxb Tư pháp, 2005; Nguyễn Tiến Long: "Một số giải pháp để bảo đảm quyền và nghĩa vụ của người bào chữa khi tranh tụng tại phiên tòa xét xử", Tạp chí Kiểm sát, số 17, tháng 9/2005; Sách chuyên khảo của TS.Uông Chu Lưu - Hà Mạnh Trí: "Bộ luật tố tụng hình sự mới, Bộ luật của tiến trình dân chủ, bình đẳng, bảo vệ quyền con người", Nxb Tư pháp, 2004… e. Về các chức năng tố tụng Các nhà nghiên cứu nước ta đã thể hiện cách nhìn mới, đề xuất các giải pháp đổi mới các chức năng đó gắn với yêu cầu về tranh tụng và sự độc lập của Tòa án trong TTHS. Chẳng hạn, bài của PGS.TS Nguyễn Thái Phúc: "Những chức năng cơ bản trong tố tụng hình sự", Tạp chí Nhà nước và pháp 21 z luật, số 12/2005. Tuy nhiên, việc nghiên cứu mới chủ yếu tập trung vào từng chức năng: chức năng xét xử, chức năng công tố (buộc tội) và chức năng bào chữa, ví dụ bài: "Xác định chức năng, nhiệm vụ thẩm quyền của Tòa án trong tố tụng hình sự" của PGS.

Một số công trình tạo ra một cách nhìn tổng thể, toàn diện về mối liên hệ giữa các chức năng trong TTHS như bài viết của TS. Phan Trung Hoài "Bàn về mối quan hệ giữa chức năng buộc tội, bào chữa, xét xử trong xét xử hình sự" (Đề tài cấp Bộ của VKSNDTC, 1998) và bài viết của TS. Hoàng Thị Sơn: "Các chức năng buộc tội, bào chữa và xét xử trong tố tụng hình sự", Tạp chí Luật học, số 2/2000. Hoặc chỉ nhìn nhận chức năng tố tụng trong khi bàn về giai đoạn tố tụng cụ thể, chẳng hạn, Luận án tiến sĩ Luật học của Võ Thị Kim Oanh: "Xét xử sơ thẩm trong tố tụng hình sự Việt Nam" của Lê Tiến Châu: "Chức năng xét xử trong tố tụng hình sự Việt Nam" (2008) có thể được coi là một trong những công trình nghiên cứu theo hướng tạo ra một cái nhìn xuyên suốt về sự thể hiện của những chức năng tố tụng trong toàn bộ tiến trình TTHS.

Các công trình nghiên cứu theo hướng này đã góp phần khẳng định rõ hơn về các chức năng cơ bản của TTHS; nhiệm vụ của từng chức năng TTHS; đánh giá việc tổ chức vận hành các chức năng cơ bản của TTHS ở nước ta và bước đầu đề xuất hoàn thiện địa vị pháp lý của các chủ thể gắn với các chức năng của TTHS. Vấn đề bảo đảm quyền con ngƣời trong tố tụng hình sự Hệ thống tư pháp hình sự Việt Nam cần được đổi mới theo hướng bảo vệ tốt hơn quyền con người, tiếp cận đầy đủ hơn với các chuẩn mực pháp lý quốc tế. Đó là nhận định chung trong những công trình nghiên cứu gần đây nhất ở nước ta khi đề cập đến yêu cầu đổi mới TTHS.