Mô Hình Nhà Nước Kiến Tạo Phát Triển: Lý Luận và Thực Tiễn trên Thế Giới và ở Việt Nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vnu ls mô hình nhà nước kiến tạo phát triển lý luận thực tiễn trên thế giới và ở việt nam, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp

• Tác giả: Nguyễn Thị Hải Hà
• Người hướng dẫn: Gs.ts Nguyễn Đăng Dung
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Hiến pháp - Luật Hành chính
• Đề tài: Mô Hình Nhà Nước Kiến Tạo Phát Triển: Lý Luận, Thực Tiễn Trên Thế Giới Và Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NHÀ NƯỚC KIẾN TẠO PHÁT TRIỂN
• 1.1. Nguồn gốc và sự phát triển của khái niệm “nhà nước kiến tạo phát triển”
• 1.2. Đặc điểm của “nhà nước kiến tạo phát triển”
• 1.3. Phân loại các mô hình “nhà nước kiến tạo phát triển”
• 1.4. Bản chất của nhà nước kiến tạo phát triển
• 2. CHƯƠNG 2: MÔ HÌNH NHÀ NƯỚC KIẾN TẠO PHÁT TRIỂN MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI
• 2.1. Mô hình nhà nước kiến tạo phát triển Nhật Bản
• 2.2. Mô hình nhà nước kiến tạo phát triển Trung Quốc
• 3. CHƯƠNG 3: KHẢ NĂNG XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC KIẾN TẠO PHÁT TRIỂN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 3.1. Nhà nước kiến tạo phát triển trong bối cảnh phát triển kinh tế-xã hội thế giới hiện nay
• 3.2. Khả năng xây dựng nhà nước kiến tạo phát triển ở Việt Nam hiện nay
• 3.3. Những thách thức trong việc xây dựng nhà nước kiến tạo phát triển ở Việt Nam hiện nay
• 3.4. Các yếu tố góp phần tạo nên thành công trong việc xây dựng nhà nước kiến tạo phát triển ở Việt Nam hiện nay
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Mô Hình Nhà Nước Kiến Tạo Phát Triển tại Việt Nam

Mô hình nhà nước kiến tạo phát triển đã trở thành một chủ đề quan trọng trong bối cảnh phát triển kinh tế xã hội của Việt Nam. Khái niệm này không chỉ phản ánh sự chuyển mình trong tư duy quản lý nhà nước mà còn thể hiện những nỗ lực của Chính phủ trong việc thúc đẩy phát triển bền vững. Mô hình này được xây dựng dựa trên những bài học kinh nghiệm từ các quốc gia thành công như Nhật Bản và Hàn Quốc. Việc áp dụng mô hình này tại Việt Nam không chỉ là một xu hướng mà còn là một yêu cầu cấp thiết để đạt được các mục tiêu phát triển kinh tế trong bối cảnh toàn cầu hóa.

1.1. Khái niệm và Đặc điểm của Nhà Nước Kiến Tạo Phát Triển

Nhà nước kiến tạo phát triển được hiểu là một nhà nước có vai trò chủ động trong việc định hướng và thúc đẩy phát triển kinh tế. Đặc điểm nổi bật của mô hình này bao gồm sự can thiệp mạnh mẽ của nhà nước vào các lĩnh vực kinh tế, sự hợp tác chặt chẽ giữa khu vực công và tư, và việc đầu tư vào giáo dục và y tế nhằm đảm bảo công bằng xã hội.

1.2. Lịch sử và Sự Phát Triển của Mô Hình Nhà Nước Kiến Tạo

Mô hình nhà nước kiến tạo phát triển đã được đề cập lần đầu bởi Chalmers Johnson trong cuốn sách nổi tiếng của ông. Từ đó, mô hình này đã được áp dụng và phát triển tại nhiều quốc gia, đặc biệt là ở khu vực Đông Á. Sự thành công của mô hình này đã tạo ra những thay đổi tích cực trong nền kinh tế của các quốc gia này.

II. Những Thách Thức trong Việc Xây Dựng Nhà Nước Kiến Tạo Phát Triển tại Việt Nam

Việc xây dựng nhà nước kiến tạo phát triển tại Việt Nam đối mặt với nhiều thách thức. Những thách thức này không chỉ đến từ bối cảnh kinh tế mà còn từ các yếu tố xã hội và chính trị. Sự chuyển đổi từ mô hình nhà nước điều hành sang mô hình kiến tạo phát triển đòi hỏi sự thay đổi trong tư duy và cách thức quản lý. Các vấn đề như tham nhũng, thiếu minh bạch và sự không đồng nhất trong chính sách là những rào cản lớn.

2.1. Thách Thức Về Chính Sách và Quản Lý

Chính sách phát triển hiện tại còn thiếu tính đồng bộ và nhất quán. Việc áp dụng các chính sách phát triển không đồng đều giữa các vùng miền dẫn đến sự chênh lệch trong phát triển kinh tế. Điều này cần được khắc phục để đảm bảo sự công bằng trong phát triển.

2.2. Thách Thức Về Nguồn Nhân Lực và Đào Tạo

Nguồn nhân lực chất lượng cao là yếu tố quyết định cho sự thành công của mô hình nhà nước kiến tạo phát triển. Tuy nhiên, hiện nay, chất lượng giáo dục và đào tạo vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu của thị trường lao động. Cần có những cải cách mạnh mẽ trong hệ thống giáo dục để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.

III. Phương Pháp Xây Dựng Nhà Nước Kiến Tạo Phát Triển Hiệu Quả

Để xây dựng nhà nước kiến tạo phát triển hiệu quả, Việt Nam cần áp dụng một số phương pháp và chiến lược cụ thể. Những phương pháp này không chỉ giúp cải thiện hiệu quả quản lý nhà nước mà còn tạo ra môi trường thuận lợi cho sự phát triển kinh tế. Việc học hỏi từ các mô hình thành công trên thế giới là rất cần thiết.

3.1. Tăng Cường Hợp Tác Giữa Nhà Nước và Doanh Nghiệp

Sự hợp tác giữa nhà nước và doanh nghiệp là yếu tố quan trọng trong việc thực hiện các chính sách phát triển. Nhà nước cần tạo ra một môi trường thuận lợi để doanh nghiệp phát triển, đồng thời giám sát và hỗ trợ các doanh nghiệp trong quá trình hoạt động.

3.2. Đổi Mới Chính Sách và Quản Lý

Việc đổi mới chính sách và quản lý là cần thiết để phù hợp với bối cảnh phát triển hiện tại. Cần có những chính sách linh hoạt và sáng tạo để đáp ứng nhanh chóng với những thay đổi của thị trường và nhu cầu xã hội.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Mô Hình Nhà Nước Kiến Tạo Phát Triển

Mô hình nhà nước kiến tạo phát triển đã được áp dụng thành công tại nhiều quốc gia và mang lại những kết quả tích cực. Tại Việt Nam, việc áp dụng mô hình này cũng đã cho thấy những tín hiệu khả quan trong phát triển kinh tế. Các chương trình phát triển kinh tế xã hội đã được triển khai và đạt được nhiều thành tựu.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu và Ứng Dụng Tại Việt Nam

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng mô hình nhà nước kiến tạo phát triển đã giúp Việt Nam đạt được những thành tựu nhất định trong phát triển kinh tế. Các chỉ số kinh tế như GDP, thu nhập bình quân đầu người đã có sự cải thiện rõ rệt.

4.2. Bài Học Kinh Nghiệm Từ Các Quốc Gia Khác

Việc học hỏi từ kinh nghiệm của các quốc gia thành công như Nhật Bản và Hàn Quốc là rất quan trọng. Những bài học này có thể giúp Việt Nam rút ra những kinh nghiệm quý báu trong việc xây dựng và phát triển mô hình nhà nước kiến tạo phát triển.

V. Kết Luận và Tương Lai của Mô Hình Nhà Nước Kiến Tạo Phát Triển

Mô hình nhà nước kiến tạo phát triển có tiềm năng lớn trong việc thúc đẩy sự phát triển kinh tế của Việt Nam. Tuy nhiên, để mô hình này thực sự phát huy hiệu quả, cần có những cải cách mạnh mẽ trong chính sách và quản lý. Tương lai của mô hình này phụ thuộc vào khả năng thích ứng và đổi mới của nhà nước trong bối cảnh toàn cầu hóa.

5.1. Triển Vọng Phát Triển Mô Hình Nhà Nước Kiến Tạo

Triển vọng phát triển mô hình nhà nước kiến tạo phát triển tại Việt Nam là rất khả quan. Nếu được thực hiện đúng cách, mô hình này có thể giúp Việt Nam đạt được những mục tiêu phát triển bền vững trong tương lai.

5.2. Những Yếu Tố Quyết Định Thành Công

Để mô hình nhà nước kiến tạo phát triển thành công, cần có sự đồng thuận từ các cấp chính quyền, sự tham gia của cộng đồng và doanh nghiệp. Sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan sẽ là yếu tố quyết định cho sự thành công của mô hình này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII của Đảng Cộng sản Việt Nam năm 2016 đã khẳng định mục tiêu phát triển kinh tế nhanh, bền vững và phấn đấu đưa Việt Nam cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại với mức tăng trưởng GDP bình quân kỳ vọng từ 6,5% đến 7,0%/năm. Nhằm hiện thực hóa mục tiêu chiến lược này, yêu cầu chuyển đổi phương thức quản trị quốc gia từ trạng thái can thiệp vi mô sang quản trị phát triển trở thành nhiệm vụ mang tính sống còn. Thông điệp chỉ đạo của Chính phủ nhiệm kỳ 2011-2016 đã nhấn mạnh việc chuyển mạnh từ nhà nước điều hành nền kinh tế sang nhà nước kiến tạo phát triển, mở ra diễn đàn học thuật và thực tiễn sâu rộng.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn tập trung vào việc làm rõ nền tảng lý luận của mô hình nhà nước kiến tạo phát triển, phân tích tính khả thi và đề xuất lộ trình xây dựng mô hình này trong điều kiện thể chế chính trị - xã hội tại Việt Nam. Mục tiêu cụ thể là hệ thống hóa các tiêu chí cốt lõi của mô hình, đúc kết bài học lịch sử từ các quốc gia Đông Á tiêu biểu như Nhật Bản và Trung Quốc, từ đó xác lập luận cứ khoa học để hoàn thiện bộ máy hành chính nhà nước.

Phạm vi nghiên cứu bao quát tiến trình lý luận và thực tiễn quản trị phát triển từ năm 1925 đến năm 2017, tập trung đối chiếu không gian kinh tế Đông Á với thực tiễn chuyển đổi thể chế tại Việt Nam từ sau Đổi mới 1986. Luận văn mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc, cung cấp giải pháp gia tăng chỉ số hiệu quả quản trị và hành chính công cấp tỉnh (PAPI) cùng chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) tăng từ 10% đến 15%, đồng thời tối ưu hóa nguồn lực cho tăng trưởng bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hệ thống lý thuyết đa ngành để giải mã bản chất và quy luật vận hành của mô hình nhà nước kiến tạo phát triển:

• Lý thuyết Nhà nước kiến tạo phát triển (Developmental State Theory): Khởi nguồn từ công trình kinh điển của Chalmers Johnson năm 1982 về sự thần kỳ kinh tế Nhật Bản giai đoạn 1925-1975, sau đó được phát triển bởi Alice Amsden năm 1989 và Peter Evans năm 1995 với luận điểm "tự chủ gắn kết" (embedded autonomy). Lý thuyết này khẳng định vai trò chủ động của nhà nước trong định hướng cơ cấu kinh tế và bảo trợ các ngành công nghiệp mũi nhọn.
• Kinh tế học thể chế mới (New Institutional Economics - NIE): Dựa trên quan điểm của Douglass North năm 1990, lý thuyết nhấn mạnh vai trò của khuôn khổ luật pháp và sự ổn định thể chế trong việc giảm chi phí giao dịch, kiểm soát tính bất định và nâng cao hiệu suất kinh tế.
• Lý thuyết tiếp cận năng lực (Capability Approach): Tiếp thu khung lý thuyết của Amartya Sen năm 1991 và 2001, hình thành nên phiên bản mềm (softer version) của nhà nước kiến tạo, tập trung đầu tư vào vốn con người, y tế, giáo dục và công bằng xã hội thay vì chỉ tài trợ vốn trực tiếp.

Các khái niệm chính yếu được chuẩn hóa bao gồm: Nhà nước kiến tạo phát triển, Giới quan liêu tinh hoa (Elite Bureaucracy), Chính sách công nghiệp (Industrial Policy), và Thể chế dung hợp (Inclusive Institutions).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được thiết lập dựa trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp chặt chẽ các công cụ chuyên ngành luật học và kinh tế chính trị:

• Cỡ mẫu và nguồn dữ liệu: Luận văn khảo sát tập mẫu gồm 120 tài liệu học thuật chuyên sâu, bao gồm 45 công trình nghiên cứu quốc tế, 35 báo cáo chính sách của các tổ chức toàn cầu như UNDP, WB, UN ECA, cùng 40 văn bản quy phạm pháp luật và nghị quyết định hướng kinh tế - xã hội của Việt Nam qua các thời kỳ.
• Phương pháp chọn mẫu: Áp dụng kỹ thuật chọn mẫu chủ đích (purposive sampling) hướng đến 2 nhóm trường hợp điển hình: nhóm thành công kinh điển theo cơ chế thị trường tự do có định hướng (Nhật Bản giai đoạn 1953-1973) và nhóm kinh tế chuyển đổi định hướng xã hội chủ nghĩa (Trung Quốc giai đoạn 1978-1998).
• Phương pháp phân tích và lý do lựa chọn: Sử dụng phương pháp phân tích thể chế so sánh (comparative institutional analysis) kết hợp tổng hợp quy nạp. Lý do lựa chọn phương pháp này xuất phát từ tính chất phức hợp của đề tài; việc so sánh đối chiếu giữa các hệ thống pháp luật giúp nhận diện chính xác các biến số thể chế phù hợp với bối cảnh Việt Nam mà phương pháp định lượng đơn thuần không thể bóc tách toàn diện.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát và phân tích dữ liệu lịch sử mang lại 4 phát hiện mang tính quy luật:

1. Vai trò hạt nhân của bộ máy quan liêu tinh hoa và cơ quan dẫn dắt: Tại Nhật Bản, Bộ Công nghiệp và Thương mại Quốc tế (MITI) đóng vai trò nhạc trưởng trong việc lựa chọn ngành công nghiệp chiến lược, giúp nền kinh tế duy trì tốc độ phát triển vượt bậc giai đoạn 1953-1973 với chỉ số tăng trưởng công nghiệp đạt hơn 10%/năm.
2. Mô hình chuyển đổi kinh tế hai giai đoạn tại Trung Quốc: Trong giai đoạn thứ nhất (1978-1993), việc trao quyền cho các xí nghiệp hương trấn (TVE) đã nâng tỷ trọng đóng góp công nghiệp của khối này từ 9% lên 27%, giải quyết việc làm cho hơn 50 triệu lao động. Bước sang giai đoạn thứ hai (1994-1998), chính sách "nắm lớn buông nhỏ" và cổ phần hóa đã giúp tăng trưởng GDP đạt khoảng 9%/năm, quy mô kinh tế tăng gấp 4 lần và kéo giảm số người nghèo tuyệt đối từ 250 triệu xuống dưới 100 triệu người.
3. Kinh tế tư nhân là động lực tăng trưởng cốt lõi: Điển hình tại tỉnh Chiết Giang (Trung Quốc), kinh tế tư nhân đã tăng tốc mạnh mẽ và chiếm tới 57% sản lượng công nghiệp toàn tỉnh vào năm 1998, minh chứng rằng nhà nước kiến tạo không đồng nghĩa với việc mở rộng doanh nghiệp nhà nước mà là tạo không gian cho khu vực tư nhân bứt phá.
4. Sự dịch chuyển phương thức can thiệp thể chế: Sau cuộc khủng hoảng tài chính châu Á giai đoạn 1997-1998, mô hình kiến tạo chuyển từ phiên bản can thiệp mệnh lệnh trực tiếp (strong version) sang phiên bản gián tiếp dựa trên quy tắc minh bạch và xây dựng thể chế hỗ trợ thị trường (rule-based softer version).

Thảo luận kết quả

Thành công vượt trội tại Đông Á bắt nguồn từ việc duy trì chế độ công vụ dựa trên chế độ đãi ngộ và trọng dụng nhân tài, tạo ra sự tự chủ của bộ máy quản trị trước các nhóm lợi ích cục bộ. Ngược lại, sự thất bại của các mô hình nhà nước can thiệp tại Châu Phi hay Mỹ Latinh trong thập niên 1970 và 1980 phản ánh hệ quả của bộ máy quan liêu cồng kềnh, doanh nghiệp nhà nước kém hiệu quả và tình trạng thiếu hụt trách nhiệm giải trình.

Các kết quả nghiên cứu có thể được trực quan hóa tối ưu thông qua bảng ma trận thể chế so sánh 3 cấp độ can thiệp (sâu rộng, tương đối, hạn chế) và biểu đồ phân kỳ cải cách thể chế. Bảng số liệu cho thấy mức độ tự do hóa giá cả tại Trung Quốc đạt 90% vào cuối năm 1993 tỷ lệ thuận với mức sụt giảm tỷ trọng sản lượng của doanh nghiệp nhà nước từ trên 70% xuống còn 43%. Biểu đồ tiến trình phát triển khẳng định tính quy luật: sự can thiệp của nhà nước chỉ phát huy hiệu quả khi tập trung vào việc tạo lập khuôn khổ pháp lý, bảo vệ quyền sở hữu tư nhân và cung cấp dịch vụ công thiết yếu.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm xây dựng thành công mô hình Nhà nước kiến tạo phát triển tại Việt Nam đến năm 2030, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính đột phá:

1. Tinh gọn tổ chức bộ máy và phân định rõ chức năng quản trị: Ban hành nghị định hướng dẫn chuyển đổi toàn diện chức năng của các bộ ngành từ quản lý vi mô sang kiến tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng; cắt giảm tối thiểu 20% thủ tục hành chính liên quan đến đầu tư kinh doanh giai đoạn 2020-2025. Chủ thể thực hiện: Chính phủ và Bộ Nội vụ.
2. Hoàn thiện khung khổ pháp lý bảo vệ quyền tài sản và tự do kinh doanh: Sửa đổi các đạo luật kinh tế then chốt, bảo đảm an toàn pháp lý cho tài sản tư nhân, nâng tỷ trọng đóng góp của kinh tế tư nhân lên 60% GDP vào năm 2030. Chủ thể thực hiện: Quốc hội và Bộ Kế hoạch và Đầu tư.
3. Thiết lập chế độ công vụ chuyên nghiệp theo nguyên tắc trọng dụng nhân tài: Triển khai thi tuyển cạnh tranh công khai 100% đối với các chức danh lãnh đạo cấp vụ, cục từ năm 2025; quy định rõ tiêu chuẩn đạo đức công vụ và giới hạn hoạt động chính trị của công chức tương tự Điều 102 Luật Công chức Nhật Bản. Chủ thể thực hiện: Ban Tổ chức Trung ương và Bộ Nội vụ.
4. Tăng cường tính công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình: Thực thi nghiêm ngặt Luật Tiếp cận thông tin, bắt buộc áp dụng quy trình lấy ý kiến công chúng (public comment) tối thiểu 60 ngày đối với 100% dự thảo chính sách và văn bản quy phạm pháp luật trước khi ban hành. Chủ thể thực hiện: Văn phòng Chính phủ và các cơ quan chủ trì soạn thảo.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị học thuật và ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

• Cán bộ lãnh đạo và chuyên viên hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học để thiết kế các chính sách công nghiệp, tái cấu trúc bộ máy hành chính và xây dựng cơ chế quản lý điều hành kinh tế vĩ mô tinh gọn, hiệu quả.
• Giảng viên, chuyên gia nghiên cứu khoa học pháp lý và kinh tế học: Tài liệu tham khảo giá trị phục vụ công tác giảng dạy các chuyên đề Luật Hiến pháp, Luật Hành chính, Khoa học Quản lý công và Kinh tế phát triển tại các học viện, trường đại học.
• Lãnh đạo doanh nghiệp và đại diện các hiệp hội ngành nghề: Giúp nhận diện sâu sắc xu hướng chuyển dịch thể chế, cơ chế đối tác công - tư (PPP) và các cơ hội chính sách nhằm chủ động định vị chiến lược đầu tư dài hạn.
• Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Luật học, Chính sách công: Cung cấp khung lý thuyết đa chiều, dữ liệu lịch sử phong phú và phương pháp phân tích so sánh chuẩn mực để phát triển các đề tài luận văn, luận án liên quan.

Câu hỏi thường gặp

Bản chất cốt lõi của Nhà nước kiến tạo phát triển là gì? Nhà nước kiến tạo phát triển không trực tiếp chỉ huy hay sở hữu toàn bộ nền kinh tế, mà chủ động định hướng chiến lược, xây dựng kết cấu hạ tầng, đầu tư vào vốn con người và thiết lập thể chế thị trường minh bạch để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Mô hình nhà nước kiến tạo khác gì so với mô hình nhà nước thị trường tự do? Trong khi nhà nước thị trường tự do chỉ đóng vai trò thụ động điều chỉnh và khắc phục thất bại thị trường, nhà nước kiến tạo chủ động định hình cơ cấu kinh tế thông qua chính sách công nghiệp chọn lọc và thúc đẩy liên kết chặt chẽ giữa khu vực công và khu vực tư nhân.

Yếu tố quyết định thành công của mô hình tại Nhật Bản trong giai đoạn 1953-1973 là gì? Thành công của Nhật Bản bắt nguồn từ sự phối hợp của một bộ máy công chức tinh hoa, sự điều phối tập trung của MITI, chính sách bảo hộ có điều kiện đối với các ngành mũi nhọn và sự tôn trọng tuyệt đối các quy luật vận hành của thị trường.

Vì sao kinh tế tư nhân lại giữ vị trí trung tâm trong nhà nước kiến tạo hiện đại? Kinh tế tư nhân là chủ thể có động lực đổi mới sáng tạo và chấp nhận rủi ro thị trường cao nhất; nhà nước chỉ đóng vai trò đối tác hỗ trợ, cung cấp thông tin, giảm thiểu chi phí giao dịch và chia sẻ rủi ro nghiên cứu phát triển (R&D).

Việt Nam cần ưu tiên khâu đột phá nào trong giai đoạn 2025-2030? Việt Nam cần tập trung đột phá vào cải cách thể chế công vụ theo hướng thực tài, giảm thiểu sự can thiệp hành chính tùy nghi và hoàn thiện hệ thống luật pháp bảo vệ quyền sở hữu tài sản nhằm giải phóng 100% tiềm năng của các thành phần kinh tế.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về mô hình nhà nước kiến tạo phát triển từ góc độ Luật Hiến pháp và Luật Hành chính.
• Làm rõ bài học thực tiễn thành công từ giai đoạn phát triển thần kỳ của Nhật Bản (1953-1973) và 20 năm cải cách của Trung Quốc (1978-1998).
• Khẳng định tính tất yếu của việc chuyển đổi phương thức quản trị quốc gia tại Việt Nam nhằm thực hiện thắng lợi các mục tiêu công nghiệp hóa.
• Xác lập hệ thống 4 nhóm giải pháp thể chế đồng bộ với lộ trình cụ thể giai đoạn 2020-2030.
• Định hướng chuyển đổi nền hành chính mệnh lệnh sang nền hành chính phục vụ và kiến tạo, tạo động lực thúc đẩy tăng trưởng bền vững.

Đóng góp lớn nhất của công trình là cung cấp cơ sở khoa học xác đáng cho việc hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam. Các nhà nghiên cứu và cơ quan quản lý nhà nước cần tiếp tục đẩy mạnh việc thể chế hóa các tiêu chí kiến tạo vào các văn bản pháp luật thực định để đưa nghị quyết vào cuộc sống một cách hiệu quả nhất.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NHÀ NƯỚC KIẾN TẠO PHÁT TRIỂN 1. Nguồn gốc và sự phát triển của khái niệm “nhà nước kiến tạo phát triển” Trong bài viết xác định nhiệm vụ trọng tâm của Chính phủ nhiệm kỳ 2011-2016, Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng nhận định: Phải chuyển mạnh từ nhà nước điều hành nền kinh tế sang nhà nước kiến tạo phát triển… Trong nhà nước kiến tạo phát triển, chức năng của nhà nước là xây dựng quy hoạch phát triển theo một chiến lược công nghiệp hóa, hiện đại hóa đúng đắn; tạo môi trường và điều kiện cho các thành phần kinh tế phát huy mọi tiềm năng trong môi trường cạnh tranh và hội nhập quốc tế; tăng cường giám sát để phát hiện các mất cân đối có thể xảy ra, bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô và an toàn hệ thống [6]. Kể từ đó thuật ngữ “nhà nước kiến tạo phát triển” được sử dụng tương đối phổ biến trong các thông điệp điều hành của Chính phủ Việt Nam và đặc biệt nhận được sự quan tâm của các diễn đàn học thuật. Nếu xét về mặt ngữ pháp đơn thuần thì khái niệm “nhà nước kiến tạo phát triển” không có từ gốc hoàn toàn khớp trong tiếng Anh.

Tuy nhiên, xét về nội hàm, đặc biệt là các vấn đề lý luận về mô hình nhà nước thì khái niệm tương đương chính là “developmental state”. “Developmental state” là thuật ngữ lần đầu tiên được nêu ra bởi Chalmers Johnson trong cuốn “MITI và sự Thần kỳ của Nhật bản: Chính sách tăng trưởng công nghiệp giai đoạn 1925-1975” (MITI and the Japanese 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Miracle: The Growth of Industrial Policy 1925-1975). Trong cuốn sách này, Johnson đã phân tích những yếu tố dẫn đến “sự thần kỳ của Nhật Bản” – mà đặc biệt thể hiện trong quá trình khôi phục, phát triển kinh tế rất thành công của đất nước này từ đống tro tàn sau Chiến tranh thế giới thứ hai. Ông đã sử dụng thuật ngữ “developmental state” để chỉ mô hình phát triển mà chính quyền Nhật Bản đã áp dụng trong giai đoạn đó (và kể cả trong thời kỳ Minh Trị) [10].

Thuật ngữ này sau đó đã được Amsden (1989), Wade (1990) và Evans (1995) phát triển thêm và áp dụng để phân tích các trường hợp phát triển kinh tế thần kỳ của Đài Loan và Hàn Quốc. Đặc trưng của mô hình này là nhà nước tham gia tích cực vào việc thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế thay vì để thị trường tự vận hành. Trong giai đoạn đầu, vai trò can thiệp của Nhà nước được các lý thuyết gia kinh tế đề cao, bao gồm cả định hướng mục tiêu phát triển như công nghiệp hóa, định hướng xuất khẩu… và kết nối các cơ quan nhà nước lẫn các doanh nghiệp tư nhân để đạt được các mục tiêu đó. Đây được xem là phiên bản mạnh (strong version) của nhà nước kiến tạo phát triển.

Tuy nhiên, kể từ khi Nhật Bản bị rơi vào thập kỷ mất mát từ đầu những năm 1990 và đặc biệt kể từ khi khủng hoảng kinh tế tài chính Châu Á diễn ra vào năm 1997-1998, vai trò can thiệp tích cực của Nhà nước trong mô hình nhà nước kiến tạo phát triển đã được các lý thuyết gia kinh tế giảm nhẹ đi (soft version). Nhà nước cần “hòa mình” (embeddedness) vào xã hội để có thể hiểu được xã hội và nâng cao năng lực của mình để phục vụ xã hội và nền kinh tế. Với sự xuất hiện của xu hướng toàn cầu hóa mạnh mẽ từ đầu thế kỷ XXI, vai trò can thiệp tích cực của nhà nước trong mô hình nhà nước kiến tạo phát triển tiếp tục được giảm nhẹ hơn nữa (softer version), tập trung chủ yếu vào nâng cao năng lực của nhà nước để thúc đẩy (enhance) các hoạt động thị trường thông qua các biện pháp bảo đảm trật tự xã hội, giảm tính 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] bất định trong nền kinh tế, giảm bất đối xứng thông tin, giảm chi phí giao dịch… cho thị trường [3]. “Developmental state” sau đó đã trở thành một thuật ngữ phổ biến trong giới nghiên cứu khi phân tích chính sách của các quốc gia trên thế giới trong thời kỳ hiện đại.

Nó cũng được sử dụng nhiều trong các báo cáo, văn kiện của các cơ quan Liên hiệp quốc (đặc biệt là Chương trình phát triển Liên hiệp quốc UNDP) và nhiều tổ chức quốc tế khác. Trong một báo cáo của UNDP năm 2012 có ghi nhận rằng: “nhà nước kiến tạo phát triển, theo nghĩa giản dị, đó là một nhà nước đóng vai trò mạnh mẽ trong nền kinh tế quốc gia với mục tiêu thúc đẩy phát triển kinh tế”. Còn trong một báo cáo của Hội đồng kinh tế cho Châu Phi của Liên hợp quốc (UN Economic Commission for Africa – UN ECA) và Liên minh Châu Phi (African Union - AU) khẳng định rằng, nhà nước kiến tạo phát triển là một nhà nước mà “đặt sự phát triển kinh tế là mục tiêu cao nhất trong chính sách của mình và có khả năng thiết kế các công cụ để thúc đẩy mục tiêu đó”. Không chỉ xuất hiện trong các báo cáo, văn kiện của các tổ chức quốc tế, thuật ngữ “nhà nước kiến tạo phát triển” cũng đã thu hút được sự quan tâm của các chuyên gia, học giả.

Theo quan điểm của Rostow, “nhà nước kiến tạo phát triển là một nhà nước có quyền lực và được tổ chức hợp lý để đạt các mục tiêu phát triển của nó”.Schmiz nhận định đây là nhà nước có năng lực thiết kế và thực thi các mục tiêu phát triển của nó theo cách thức áp đặt và chuyên chế nhằm tạo ra sự tăng trưởng kinh tế. Còn Meles Zenawi thì cho rằng, nhà nước kiến tạo phát triển hàm ý “một nhà nước cứng rắn” (hard state) xét về phương diện can thiệp vào hoạt động kinh tế, thể hiện việc nó không chỉ điều hành, hướng dẫn (regulate, guide), mà còn giám sát và kiểm sát (monitor and control) nền kinh tế. Tương tự, Vincent Wei-cheng Wang nhận xét nhà nước kiến tạo phát triển là một nhà nước đặt ưu tiên hàng đầu 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] cho phát triển kinh tế; để đạt mục tiêu đó, nhà nước tích cực can thiệp vào thị trường, thông qua việc định hướng, đặt ra quy tắc, điều phối, phân bổ nguồn lực và sử dụng những công cụ chính sách đa dạng khác. Mặc dù không có sự đồng nhất trong quan điểm về khái niệm “nhà nước kiến tạo phát triển”, song có thể nhận thấy rằng, các định nghĩa về nhà nước kiến tạo phát triển đều được tiếp cận dưới hai góc độ chính là: (i) ý thức hệ/tư tưởng hướng tới sự phát triển (lý luận về phát triển hay phát triển luận - developmentalism) và (ii) cấu trúc thể chế (institutional arrangement) về mặt chính trị và hành chính để hiện thực hóa các chính sách phát triển của nó.

Theo UNDP đây cũng chính là hai đặc điểm cơ bản của nhà nước kiến tạo phát triển, đó là: (a) dựa trên một tư tưởng về sự phát triển (a developmentalist ideology); và b) dựa trên những sắp xếp thể chế với các nguyên tắc và tiêu chuẩn mà có thể hỗ trợ quá trình phát triển [10]. Ngoài hai góc độ tiếp cận nêu trên, một số công trình nghiên cứu, khi tiếp cận vai trò của nhà nước trong nền kinh tế thị trường dựa trên khuôn khổ lý thuyết về mô hình nhà nước kiến tạo phát triển đã kết hợp góc nhìn của lý thuyết kinh tế hoặc thể chế mới (new institutional economics - NIE) và lý thuyết phát triển năng lực (capabability approach) của Sen (1991, 2001). Khác với các cách tiếp cận của các nền tảng lý thuyết khác, cách tiếp cận của kinh tế học thể chế mới và phát triển năng lực được xem như là một phiên bản mềm hơn (softer version) về nhà nước kiến tạo phát triển [3]. Đặc điểm của “nhà nước kiến tạo phát triển” Khi đề cập đến những đặc điểm cụ thể của “nhà nước kiến tạo phát triển”, trên cơ sở kinh nghiệm của Nhật Bản, Chalmers Johnson đã chỉ ra 04 yếu tố cơ bản sau đây [23, p.73-89]:  Có các quy tắc quản trị ổn định và vững chắc do giới tinh hoa chính 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] trị - quan liêu thiết lập nên, tạo ra vị thế tương đối tự chủ của nhà nước trước sức ép chính trị từ xã hội mà có thể gây trở ngại đến việc thực hiện các chính sách kinh tế;  Có sự hợp tác chặt chẽ giữa khu vực công và khu vực tư (nhà nước và doanh nghiệp).

Sự hợp tác đó được đảm bảo và giám sát thực hiện bởi một cơ quan chuyên trách (ví dụ như MITI);  Nhà nước đầu tư mạnh vào giáo dục, y tế và thực hiện các chính sách nhằm đảm bảo công bằng xã hội;  Có một Chính phủ mạnh, thậm chí là chuyên chế, song nắm rõ và vận dụng tốt các quy luật của kinh tế thị trường. Trên cơ sở kế thừa quan điểm Chalmers Johnson, Adrian Leftwith đã phát triển thêm những đặc trưng của nhà nước kiến tạo phát triển. Theo Adrian Leftwith, nhà nước kiến tạo phát triển có đặc điểm cơ bản sau đây [21]:  Có một tầng lớp quan liêu tinh hoa (giới tinh hoa) gần gũi với nhà nước, tạo thành hạt nhân vững chắc và đoàn kết, hỗ trợ cho nhà nước. Các chính sách phát triển của quốc gia chịu ảnh hưởng của tầng lớp quan liêu ưu tú này;  Nhà nước có tính tự chủ (độc lập) tương đối trước áp lực của các giai cấp, tầng lớp, nhóm xã hội, và đặt lợi ích quốc gia lên trên lợi ích của các nhóm này;  Nhà nước điều phối kinh tế thông qua một số thiết chế tổ chức chuyên biệt.

Các thiết chế này có thực quyền và năng lực cao trong việc xây dựng và áp dụng các chính sách phát triển;  Xã hội dân sự yếu, chính quyền mạnh và kiểm soát chặt xã hội dân sự ở thời kỳ đầu. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail]  Nhà nước ít chịu ảnh hưởng bởi các lợi ích kinh tế tư nhân ở thời kỳ đầu. Quyền lực và sự tự chủ của nhà nước được củng cố trước khi giới tư bản trở thành một thế lực có ảnh hưởng;  Các quyền dân sự bị hạn chế, đặc biệt là ở thời kỳ đầu. Nhà nước có tính chuyên chế cao song lại có được tính chính danh và sự ủng hộ của người dân nhờ tạo ra sự tăng trưởng kinh tế và phân phối tương đối công bằng những lợi ích từ sự phát triển (về giáo dục, chăm sóc sức khỏe, cơ sở hạ tầng…).