Luận văn thạc sĩ hus hoàn thiện mô hình đồng quản lý môi trường trong vùng nuôi ngao xã giao xuân giao thủy nam định

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hus hoàn thiện mô hình đồng quản lý môi trường trong vùng nuôi ngao xã giao xuân giao thủy nam định, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất

• Tác giả: Đỗ Thị Huyền Trang
• Người hướng dẫn: Pgs. Nguyễn Chu Hồi
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Tự Nhiên
• Chuyên ngành: Khoa Học Môi Trường
• Đề tài: Hoàn Thiện Mô Hình Đồng Quản Lý Môi Trường Trong Vùng Nuôi Ngao Xã Giao Xuân, Giao Thủy, Nam Định
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ Khoa Học
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Cơ sở khoa học áp dụng đồng quản lý
• 1.2. Một số khái niệm và quan niệm cơ bản
• 1.3. Đặc điểm cơ bản của ĐQL
• 1.4. ĐQL là một quá trình
• 1.5. Quản lý nghề cá dựa vào cộng đồng là gì?
• 1.6. Thực trạng quan niệm ĐQL ở Việt Nam
• 1.7. Đồng quản lý thủy sản của một số nước trên thế giới
• 1.8. Phân quyền cho cộng đồng trong xác định mục tiêu quản lý
• 1.9. Lồng ghép tri thức bản địa vào quá trình ĐQL
• 1.10. Vấn đề quy mô
• 1.11. Nhu cầu áp dụng đồng quản lý nghề cá
• 1.12. Sơ lược tiềm năng nguồn lợi
• 1.13. Tình hình nuôi trồng và vấn đề môi trường
• 1.14. Nhu cầu áp dụng ĐQL trong nuôi trồng thủy sản
• 1.15. Sơ lược về tình hình triển khai ĐQL nghề cá ở Việt Nam
• 1.16. Bài học rút ra từ việc áp dụng ĐQL
• 1.17. Xác định rõ phạm vi quản lý, đối tượng và chủ thể quản lý
• 1.18. Nâng cao nhận thức cho các bên liên quan
• 1.19. Nâng cao năng lực cho các bên liên quan
• 1.20. Lựa chọn hạt nhân quản lý
• 1.21. Xây dựng cơ chế quản lý hợp lý
• 1.22. Điều kiện pháp lý để thực hiện mô hình
• 1.23. Phát triển sinh kế thay thế
• 1.24. Sử dụng tốt hỗ trợ về kỹ thuật và tài chính của các nhà tài trợ
• 1.25. Tổng quan khu vực nghiên cứu
• 1.26. Điều kiện tự nhiên huyện Giao Thủy
• 1.27. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 1.28. Các lợi thế và hạn chế trong nuôi ngao tại xã Giao Xuân
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Phạm vi, đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp kế thừa tài liệu có sẵn
• 2.5. Các phương pháp nghiên cứu định tính
• 2.6. Áp dụng khung phân tích ĐQL
• 2.7. Tiêu chí đánh giá ĐQL
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. ĐQL môi trường tại vùng nuôi ngao
• 3.2. Thực trạng ĐQL tại vùng nuôi ngao
• 3.3. Tác động ĐQL đối với vùng nghiên cứu
• 3.4. Đánh giá mô hình ĐQL dựa vào các tiêu chí
• 3.5. Xây dựng và tổ chức thực hiện mô hình
• 3.6. Hiệu quả của mô hình
• 3.7. Tính bền vững và khả năng nhân rộng của mô hình
• 3.8. Đánh giá chung
• 3.9. Hiệu quả của mô hình
• 3.10. So sánh với mô hình ĐQL của HTX khai thác nghêu tại Bến Tre
• 3.11. Những hạn chế sau áp dụng ĐQL đối với vùng nuôi
• 3.12. Đề xuất giải pháp và các khuyến nghị
• 3.12.1. Về cơ cấu tổ chức và quản lý
• 3.12.2. Về thể chế, chính sách
• 3.12.3. Nâng cao ý thức và tổ chức sản xuất
• 3.12.4. Tích cực phát huy vai trò của người dân trong áp dụng ĐQL
• 3.12.5. Xây dựng cơ chế đảm bảo hoạt động của cộng đồng
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Mô Hình Đồng Quản Lý Môi Trường Trong Nuôi Ngao

Mô hình đồng quản lý môi trường trong nuôi ngao tại Giao Xuân, Nam Định là một phương pháp quản lý bền vững, kết hợp giữa chính quyền và cộng đồng địa phương. Mô hình này không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn nâng cao sinh kế cho người dân. Việc áp dụng mô hình này đã mang lại nhiều lợi ích cho cả cộng đồng và môi trường.

1.1. Khái Niệm Đồng Quản Lý Môi Trường

Đồng quản lý môi trường là sự chia sẻ trách nhiệm giữa các bên liên quan trong việc bảo vệ và quản lý tài nguyên thiên nhiên. Mô hình này giúp tăng cường sự tham gia của cộng đồng trong việc ra quyết định và thực hiện các biện pháp bảo vệ môi trường.

1.2. Lợi Ích Của Mô Hình Đồng Quản Lý

Mô hình đồng quản lý mang lại nhiều lợi ích như cải thiện chất lượng môi trường, tăng cường sự tham gia của cộng đồng và nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường. Điều này không chỉ giúp bảo vệ nguồn lợi thủy sản mà còn tạo ra cơ hội việc làm cho người dân.

II. Thách Thức Trong Việc Áp Dụng Mô Hình Đồng Quản Lý Môi Trường

Mặc dù mô hình đồng quản lý đã mang lại nhiều lợi ích, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong quá trình áp dụng. Các vấn đề như thiếu sự đồng thuận giữa các bên liên quan, khó khăn trong việc quản lý tài nguyên và sự thay đổi khí hậu đang đặt ra nhiều thách thức cho mô hình này.

2.1. Thiếu Sự Đồng Thuận Giữa Các Bên Liên Quan

Một trong những thách thức lớn nhất là sự thiếu đồng thuận giữa chính quyền và cộng đồng. Điều này có thể dẫn đến xung đột lợi ích và làm giảm hiệu quả của mô hình đồng quản lý.

2.2. Khó Khăn Trong Quản Lý Tài Nguyên

Việc quản lý tài nguyên trong mô hình đồng quản lý đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên. Tuy nhiên, sự thiếu hụt thông tin và nguồn lực có thể gây khó khăn trong việc thực hiện các biện pháp quản lý hiệu quả.

III. Phương Pháp Áp Dụng Mô Hình Đồng Quản Lý Môi Trường

Để áp dụng mô hình đồng quản lý môi trường hiệu quả, cần có các phương pháp cụ thể nhằm tăng cường sự tham gia của cộng đồng và chính quyền. Các phương pháp này bao gồm việc tổ chức các buổi hội thảo, đào tạo và nâng cao nhận thức cho người dân.

3.1. Tổ Chức Hội Thảo Đào Tạo

Tổ chức các buổi hội thảo và đào tạo giúp nâng cao nhận thức cho cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường và quản lý tài nguyên bền vững.

3.2. Tăng Cường Sự Tham Gia Của Cộng Đồng

Khuyến khích sự tham gia của cộng đồng trong quá trình ra quyết định và thực hiện các biện pháp bảo vệ môi trường là rất quan trọng. Điều này giúp tạo ra sự đồng thuận và nâng cao trách nhiệm của người dân.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Mô Hình Đồng Quản Lý Tại Giao Xuân

Mô hình đồng quản lý môi trường trong nuôi ngao tại Giao Xuân đã được áp dụng thành công, mang lại nhiều kết quả tích cực. Các hoạt động nuôi ngao bền vững đã giúp cải thiện chất lượng môi trường và nâng cao thu nhập cho người dân.

4.1. Kết Quả Nâng Cao Chất Lượng Môi Trường

Việc áp dụng mô hình đồng quản lý đã giúp cải thiện chất lượng nước và môi trường sống cho các loài thủy sản. Điều này không chỉ bảo vệ nguồn lợi mà còn tạo ra môi trường sống tốt hơn cho người dân.

4.2. Tăng Thu Nhập Cho Người Dân

Mô hình đồng quản lý đã giúp tăng thu nhập cho người dân thông qua việc cải thiện năng suất nuôi ngao và phát triển thương hiệu sản phẩm. Điều này góp phần nâng cao đời sống cho cộng đồng.

V. Kết Luận Về Mô Hình Đồng Quản Lý Môi Trường

Mô hình đồng quản lý môi trường trong nuôi ngao tại Giao Xuân là một ví dụ điển hình cho việc kết hợp giữa bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế. Để mô hình này phát huy hiệu quả, cần có sự hỗ trợ từ chính quyền và các tổ chức liên quan.

5.1. Tương Lai Của Mô Hình Đồng Quản Lý

Mô hình đồng quản lý cần được mở rộng và áp dụng tại nhiều địa phương khác để phát huy hiệu quả trong việc bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế bền vững.

5.2. Đề Xuất Giải Pháp Hoàn Thiện Mô Hình

Cần có các giải pháp hoàn thiện mô hình đồng quản lý như tăng cường đào tạo, nâng cao nhận thức cho cộng đồng và xây dựng các chính sách hỗ trợ từ chính quyền.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nghề nuôi ngao tại vùng bãi triều ven biển miền Bắc Việt Nam đóng vai trò then chốt trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp nông thôn, đặc biệt tại tỉnh Nam Định. Xã Giao Xuân thuộc huyện Giao Thủy là một trong năm xã vùng đệm của Vườn Quốc gia Xuân Thủy - khu Ramsar đầu tiên của Đông Nam Á. Khu vực này sở hữu diện tích nuôi ngao tập trung lên tới 559 ha, chiếm trên 50% tổng diện tích nuôi nhuyễn thể của toàn huyện và tạo sinh kế trực tiếp cho hơn 320 hộ gia đình với khoảng 1.200 lao động địa phương. Huyện Giao Thủy hiện cung cấp trên 43% sản lượng ngao thương phẩm cho toàn bộ thị trường miền Bắc, đóng góp hàng trăm tỷ đồng mỗi năm vào ngân sách và thu nhập cộng đồng.

Tuy nhiên, sự gia tăng nhanh chóng về diện tích và mật độ thả nuôi tự phát đã tạo áp lực nặng nề lên hệ sinh thái bãi triều, gia tăng nguy cơ suy thoái môi trường nước và bùng phát dịch bệnh. Mâu thuẫn giữa mục tiêu bảo tồn tài nguyên vùng đệm Vườn Quốc gia và phát triển kinh tế sinh kế của cộng đồng ngày càng phức tạp. Luận văn thạc sĩ khoa học chuyên ngành Khoa học Môi trường của tác giả Đỗ Thị Huyền Trang, thực hiện dưới sự hướng dẫn của Phó Giáo sư Nguyễn Chu Hồi tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên - Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2013, tập trung giải quyết bài toán cân bằng sinh thái - kinh tế này. Mục tiêu nghiên cứu cốt lõi là phân tích thực trạng, đánh giá toàn diện hiệu quả của mô hình đồng quản lý môi trường vùng nuôi ngao tại xã Giao Xuân, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp thể chế và kỹ thuật nhằm hoàn thiện mô hình quản trị tài nguyên ven biển theo hướng bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết đồng quản lý nghề cá quy mô nhỏ (Co-management) và lý thuyết quản trị tài nguyên sở hữu chung (Common-Pool Resources) của Elinor Ostrom. Đồng quản lý được xác định là cơ chế chia sẻ quyền hạn, trách nhiệm và nghĩa vụ quản lý tài nguyên giữa các cơ quan quản lý Nhà nước và cộng đồng người sử dụng trực tiếp. Khung lý thuyết của Sen và Raakjaer Nielsen phân loại đồng quản lý thành năm cấp độ: truyền đạt, tham vấn, hợp tác, tư vấn và thông tin.

Trong quản trị bãi triều nuôi nhuyễn thể, ba khái niệm then chốt được vận dụng xuyên suốt gồm: Quản lý dựa vào cộng đồng (Community-Based Management - lấy người dân làm hạt nhân tự quản), Cơ chế đồng quản lý thích ứng (Adaptive Co-management - quá trình học hỏi và điều chỉnh liên tục giữa các bên liên quan) và Phân quyền quản trị sinh thái (chuyển giao thẩm quyền giám sát môi trường và không gian mặt nước cho tổ chức tự quản địa phương).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp đồng bộ các phương pháp thu thập và phân tích dữ liệu định tính và định lượng:

• Cỡ mẫu và chọn mẫu: Khảo sát định lượng được thực hiện trên cỡ mẫu 50 hộ gia đình nuôi ngao tại xã Giao Xuân theo phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng từ danh sách thành viên Hội nuôi nhuyễn thể huyện Giao Thủy. Nghiên cứu kết hợp 10 cuộc phỏng vấn sâu với cán bộ quản lý cấp xã, Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, cán bộ khuyến ngư và Ban quản lý Vườn Quốc gia Xuân Thủy, cùng các buổi thảo luận nhóm tập trung (FGD) ở cấp cộng đồng.
• Phương pháp phân tích: Áp dụng Khung phân tích đồng quản lý để lượng hóa mức độ chia sẻ trách nhiệm 50/50 giữa Nhà nước và cộng đồng trên từng vấn đề môi trường cụ thể. Toàn bộ dữ liệu điều tra xã hội học được nhập liệu và phân tích thống kê mô tả bằng phần mềm SPSS.
• Bộ công cụ đánh giá: Sử dụng Bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả mô hình đồng quản lý do Hợp phần Tăng cường quản lý khai thác thủy sản (SCAFI) hỗ trợ Viện Kinh tế và Quy hoạch Thủy sản ban hành năm 2006, bao gồm 56 tiêu chí chia làm 3 nhóm lớn: Xây dựng và tổ chức thực hiện (29 điểm), Hiệu quả mô hình (23 điểm), Tính bền vững và khả năng nhân rộng (4 điểm) với thang điểm đánh giá từ -1 đến +1. Phương pháp này được lựa chọn nhằm lượng hóa chính xác các biến số thể chế và sinh thái phức tạp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Mô hình đồng quản lý môi trường tại xã Giao Xuân, phát triển từ Ban vận động năm 2005 đến khi thành lập Hội nuôi nhuyễn thể huyện Giao Thủy với 74 hội viên (10 hội viên tập thể, 64 hội viên cá nhân), đã mang lại những chuyển biến rõ rệt:

1. Chủ động nguồn giống và kiểm soát chất lượng sinh học: Tình trạng phụ thuộc vào nguồn giống tự nhiên bấp bênh tại 300 ha bãi bồi ven sông đã được khắc phục. Thông qua việc thành lập hơn 10 trại sản xuất giống quy mô lớn tại địa phương, sản lượng ngao cám sinh sản nhân tạo năm 2011 đạt 3 tỷ con, đáp ứng khoảng 50% nhu cầu giống của toàn vùng nuôi, hạn chế tối đa việc khai thác tận diệt nguồn lợi bản địa.
2. Duy trì ổn định môi trường nước và năng suất nuôi: Đánh giá ý kiến của 50 hộ dân cho thấy chất lượng môi trường nước nuôi ngao bãi triều vẫn được kiểm soát tốt dù chịu một số tác động từ nước thải sinh hoạt và nông nghiệp nội đồng. Nhờ ngao là loài bắt mồi thụ động ăn lọc mùn bã hữu cơ và tảo phù du nên không phát sinh ô nhiễm thức ăn dư thừa. Có tới 84% số hộ được phỏng vấn khẳng định năng suất ngao duy trì ổn định hoặc tăng lên so với giai đoạn 10 năm trước, chỉ 16% hộ phản ánh năng suất sụt giảm do biến động thời tiết cực đoan.
3. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế và giải quyết việc làm: Nuôi ngao đóng góp 30,2% trong cơ cấu ngành nghề của xã Giao Xuân (đứng thứ hai sau trồng trọt 41,5%), nâng mức thu nhập bình quân đầu người của huyện đạt 8,5 triệu đồng/năm vào năm 2009 và góp phần giảm tỷ lệ hộ nghèo toàn xã xuống còn 7,6%.

Thảo luận kết quả

Thành công của mô hình đồng quản lý tại Giao Xuân bắt nguồn từ sự hỗ trợ kỹ thuật của Trung tâm Bảo tồn sinh vật biển và Phát triển cộng đồng (MCD) cùng sự phối hợp của Vườn Quốc gia Xuân Thủy. Tuy nhiên, khi biểu diễn kết quả khảo sát trên biểu đồ phân bổ ý kiến và bảng ma trận thể chế, các hạn chế cấu trúc bộc lộ rõ nét: cơ chế quản lý của Hội nhuyễn thể vẫn mang tính chất chỉ đạo hành chính từ trên xuống, tính chủ động đàm phán thị trường và quyền tự quyết của ngư dân chưa cao. Khi so sánh với mô hình Hợp tác xã nghêu Rạng Đông (Bến Tre) - nơi đạt chứng nhận MSC quốc tế nhờ chuỗi liên kết phân phối hoàn chỉnh - vùng nuôi Giao Xuân vẫn gặp rủi ro do chu kỳ nuôi kéo dài từ 24 lên 36 tháng dưới áp lực mật độ nuôi thả quá dày, cùng sự phụ thuộc lớn vào thị trường xuất khẩu tiểu ngạch.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực địa, luận văn đề xuất bốn nhóm giải pháp chiến lược nhằm kiện toàn mô hình:

• Tái cơ cấu tổ chức và tăng cường phân quyền thực chất: Hoàn thiện quy chế hoạt động của Hội nuôi nhuyễn thể huyện Giao Thủy theo hướng trao quyền tự chủ quản lý bãi triều cho các tổ hợp tác sản xuất; giảm tỷ trọng can thiệp mệnh lệnh hành chính, chuyển giao quyền giám sát kiểm tra môi trường thường nhật cho cộng đồng với lộ trình đánh giá định kỳ 6 tháng/lần.
• Quy hoạch không gian bãi nuôi và kiểm soát mật độ thả: Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Giao Thủy cùng Ủy ban Nhân dân xã Giao Xuân cần thiết lập lại mật độ vây lưới kỹ thuật, giới hạn mật độ thả giống nhằm rút ngắn chu kỳ nuôi từ 36 tháng trở lại mức tối ưu 24 tháng, giảm thiểu nguy cơ bùng phát dịch bệnh trên 559 ha bãi nuôi trong giai đoạn 2014-2016.
• Xây dựng chuỗi giá trị và thương hiệu "Ngao sạch Giao Thủy": Đẩy mạnh liên kết giữa Hội nhuyễn thể và các doanh nghiệp chế biến xuất khẩu chính ngạch; áp dụng quy trình kiểm soát vi sinh và kim loại nặng theo tiêu chuẩn an toàn thực phẩm quốc tế để tiếp cận thị trường EU và Mỹ, giảm 40% sự phụ thuộc vào thương lái trung gian.
• Thiết lập cơ chế tài chính bền vững cho bảo vệ môi trường: Trích lập Quỹ tự quản môi trường bãi triều từ 2-3% doanh thu khai thác của các hộ hội viên nhằm duy trì các hoạt động thu gom rác bãi bồi, quan trắc cảnh báo sớm chất lượng nguồn nước và phát triển sinh kế thay thế (trồng nấm, nuôi ong, du lịch sinh thái vùng đệm) ngay sau khi các dự án tài trợ quốc tế kết thúc.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị cao cho nhiều nhóm chuyên môn:

• Cơ quan quản lý nhà nước về thủy sản và tài nguyên môi trường: Cán bộ Chi cục Thủy sản, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Phòng Nông nghiệp các huyện ven biển sử dụng làm căn cứ hoạch định chính sách giao mặt nước biển và xây dựng đề án quản lý nghề cá cộng đồng.
• Ban quản lý các Vườn Quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiên: Cung cấp khung lý thuyết và kinh nghiệm thực tiễn để giải quyết xung đột lợi ích giữa bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển sinh kế cho cư dân 5 xã vùng đệm.
• Các tổ chức phi chính phủ (NGOs) và đơn vị phát triển cộng đồng: Chuyên gia dự án tham khảo phương pháp thiết kế, điều phối và chuyển giao mô hình tự quản tài nguyên ven biển bền vững.
• Học viên cao học, sinh viên và nhà nghiên cứu: Tài liệu học thuật hữu ích cho các chuyên ngành Khoa học Môi trường, Quản lý Tài nguyên, Kinh tế Thủy sản với phương pháp luận nghiên cứu xã hội học môi trường và bộ công cụ đánh giá 56 tiêu chí chuẩn hóa.

Câu hỏi thường gặp

Bản chất của mô hình đồng quản lý (Co-management) trong nuôi ngao là gì?

Đồng quản lý là cơ chế chia sẻ quyền hạn và trách nhiệm quản lý vùng nuôi giữa cơ quan nhà nước và cộng đồng người nuôi ngao. Cơ chế này thay thế phương thức quản lý áp đặt từ trên xuống bằng sự hợp tác bình đẳng, giúp giảm chi phí quản lý hành chính và nâng cao tính tuân thủ quy chế bảo vệ môi trường nước của ngư dân.

Vì sao nghề nuôi ngao tại xã Giao Xuân ít gây ô nhiễm nguồn nước hơn nuôi tôm công nghiệp?

Ngao là loài động vật thân mềm hai mảnh vỏ có tập tính bắt mồi ăn lọc thụ động, thức ăn chủ yếu là mùn bã hữu cơ và tảo phù du trong nước. Quá trình nuôi không sử dụng thức ăn công nghiệp hay hóa chất xử lý đáy ao, do đó góp phần làm sạch môi trường nước tự nhiên thay vì phát thải chất ô nhiễm.

Mô hình đồng quản lý tại Giao Xuân đã giải quyết bài toán thiếu hụt con giống như thế nào?

Trước đây người nuôi phụ thuộc hoàn toàn vào 300 ha bãi giống tự nhiên không ổn định. Thông qua việc thành lập Hội nhuyễn thể và chuyển giao kỹ thuật từ các viện nghiên cứu, hơn 10 trại sản xuất giống nhân tạo đã được thiết lập, cung cấp 3 tỷ ngao cám mỗi năm và tự chủ 50% nhu cầu giống toàn vùng.

Điểm khác biệt lớn nhất giữa mô hình Giao Xuân và Hợp tác xã Rạng Đông (Bến Tre) là gì?

Mô hình Rạng Đông tại Bến Tre vận hành theo hình thức Hợp tác xã tập trung toàn diện từ khâu quản lý bãi nghêu giống, khai thác đến chế biến đạt chứng nhận quốc tế MSC. Trong khi đó, mô hình Giao Xuân hoạt động theo hình thức Hội nghề nghiệp liên kết các hộ nuôi cá thể, mức độ tập trung thể chế và thương mại hóa chuỗi giá trị chưa đồng bộ bằng.

Những thách thức môi trường lớn nhất đối với vùng nuôi ngao Giao Xuân hiện nay là gì?

Vùng nuôi 559 ha tại Giao Xuân đang chịu áp lực từ ô nhiễm nguồn nước ngọt nội đồng đổ ra cửa sông Ba Lạt và Hà Lạn, biến đổi khí hậu gây gia tăng nhiệt độ nước biển, cùng tình trạng vây lưới mật độ quá dày làm suy giảm lưu tốc dòng chảy và thức ăn tự nhiên của ngao.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện thực trạng và đánh giá định lượng hiệu quả mô hình đồng quản lý môi trường trên 559 ha vùng nuôi ngao tại xã Giao Xuân, huyện Giao Thủy.
• Khẳng định vai trò hạt nhân của Hội nuôi nhuyễn thể và sự phối hợp giữa cộng đồng ngư dân với Vườn Quốc gia Xuân Thủy trong việc ổn định sinh kế cho hơn 320 hộ nuôi ngao.
• Nhận diện các điểm nghẽn cốt lõi về phân quyền hành chính, mật độ nuôi thả dày và tính bấp bênh của chuỗi tiêu thụ sản phẩm xuất khẩu tiểu ngạch.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp khả thi về thể chế tự quản, quy hoạch kỹ thuật bãi nuôi, kiểm soát môi trường và xây dựng nhãn hiệu "Ngao sạch Giao Thủy".
• Nghiên cứu là nguồn tài liệu tham khảo thiết thực cho các nhà hoạch định chính sách, tổ chức bảo tồn và cộng đồng ven biển trong việc nhân rộng mô hình đồng quản lý tài nguyên thủy sản bền vững trên toàn quốc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Việt Nam có lợi thế phát triển thủy sản nhờ tính đa dạng của các kiểu loại sinh cảnh và các thủy vực. Nghề thủy sản cũng là nghề truyền thống ở các vùng nông thôn, gắn với sinh kế của người dân. Đến nay mặc dù thủy sản đã trở thành một trong 10 ngành kinh tế xuất khẩu đứng đầu ở nước ta, nhưng về bản chất vẫn là một nghề cá nhỏ (small-scale fisheries), trước kia còn gọi là “nghề cá nhân dân”. Bởi vậy, phương thức quản lý nghề cá có sự tham gia của người dân địa phương (participatory management), quản lý dựa vào cộng đồng (community-based management) và đồng quản lý (ĐQL, co-management) đã được quan tâm áp dụng.

Các phương thức quản lý nói trên đã được áp dụng trong lĩnh vực quản lý thủy sản tại Việt Nam từ những năm 90 của thế kỷ XX [2]. Từ đó đến nay đã có một số nghiên cứu của các Viện nghiên cứu thuộc Bộ Thủy sản trước đây về các vấn đề này. Trong những năm qua, dưới sự chỉ đạo của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (NN&PTNT), sự nỗ lực của các cơ quan nghiên cứu và sự tài trợ của các tổ chức quốc tế đã có nhiều mô hình quản lý theo các phương thức khác nhau nói trên được nghiên cứu, thử nghiệm trong các lĩnh vực sản xuất của ngành thủy sản (khai thác và bảo vệ nguồn lợi, nuôi trồng thủy sản, chế biến thủy sản) trên các vùng sinh thái và ở các địa phương khác nhau trong cả nước. Có thể thấy rằng, việc triển khai các mô hình đồng quản lý bước đầu đã đem lại lợi ích tích cực: tạo cơ hội mới về việc làm, huy động nguồn lực, khả năng chưa sử dụng của cộng đồng; nâng cao nhận thức và trách nhiệm đối với việc bảo vệ nguồn lợi thủy sản tại địa phương, và bước đầu liên kết được quyền và lợi của cộng đồng địa phương.

Đối với ngành thủy sản, đây là nhiệm vụ quan trọng trong tổ chức lại sản xuất, bảo vệ nguồn lợi theo hướng bền vững, đẩy mạnh xã hội hóa, thu hút các tổ chức xã hội và cộng đồng ngư dân tham gia khai thác, sử dụng và bảo vệ nguồn lợi bền vững, hiệu quả, góp phần cải thiện sinh kế, tạo việc làm, tăng thu nhập, nâng cao mức sống cho cộng đồng ngư dân và góp phần giữ vững an ninh, quốc phòng,…Quyết định 1690/QĐ-TTg ngày 16 tháng 9 năm 2010 của Thủ tướng chính phủ về phê duyệt Chiến lược phát triển ngành thủy sản Việt Nam đến 2020 đã xác định rõ phải xây dựng “Đề án phát triển quản lý nghề cá cộng đồng”. Khoa Môi trường 1 Trường ĐH Khoa học Tự nhiên LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Luận văn tốt nghiệp Đỗ Thị Huyền Trang - K19 CHMT Bên cạnh những thành tựu đã đạt được, việc áp dụng đồng quản lý vẫn còn tồn tại các hạn chế như kém ổn định và chưa phát huy tác động tích cực khi dự án kết thúc. Mặt khác còn thiếu các cơ chế, chính sách đảm bảo cho người dân được tham gia đầy đủ, chủ động và hiệu quả vào quá trình quản lý sản xuất kinh doanh, quản lý môi trường và nguồn lợi thủy sản. Vì thế, khả năng nhân mô hình ra diện rộng gặp nhiều khó khăn.

Trong khuôn khổ của luận văn tốt nghiệp cao học chuyên ngành Quản lý môi trường, tôi chọn địa điểm vùng nuôi ngao tại xã Giao Xuân, Giao Thủy, Nam Định. Đây là một trong 5 xã vùng đệm của Vườn Quốc Gia (VQG) Xuân Thủy có hoạt động nuôi ngao tập trung, chiếm khoảng trên 50% diện tích nuôi ngao trong toàn huyện. Với đặc điểm là xã vùng đệm của VQG, Giao Xuân có nhiều vấn đề trong việc kết hợp các hoạt động phát triển với hoạt động bảo tồn. Đáp ứng nhu cầu đó, với sự hỗ trợ của Trung tâm Bảo tồn Sinh vật biển và Phát triển Cộng đồng (MCD), cuối năm 2009 tổ hợp tác nuôi ngao bền vững ra đời với phương thức sản xuất thân thiện với môi trường.

Tháng 8 năm 2011, tổ hợp tác đã gia nhập trở thành hội viên của Hội nhuyễn thể huyện Giao Thủy, tỉnh Nam Định và có những đóng góp đáng kể trong hoạt động của hội này. Nhìn chung, đồng quản lý khi được áp dụng đã đạt được những thành công nhất định trong đó phải kể đến tình trạng con giống được cải thiện, xây dựng được thương hiệu Ngao sạch Giao Thủy và quan trọng là vấn đề môi trường, mâu thuẫn/xung đột lợi ích được cải thiện đáng kể. Luận văn “Hoàn thiện mô hình đồng quản lý môi trƣờng trong vùng nuôi ngao tại xã Giao Xuân, Giao Thủy, Nam Định” với mục tiêu đánh giá thực trạng và hiệu quả áp dụng phương thức ĐQL vùng nuôi ngao; rút ra những bài học kinh nghiệm trong áp dụng đồng quản lý để bảo vệ môi trường vùng nuôi ngao tại xã Giao Xuân, Giao Thủy, Nam Định. Từ đó mạnh dạn đưa ra những đề xuất giải pháp hoàn thiện mô hình đồng quản lý để có thể áp dụng đồng quản lý trong bảo vệ môi trường vùng nuôi ngao theo hướng bền vững.

Khoa Môi trường 2 Trường ĐH Khoa học Tự nhiên LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Luận văn tốt nghiệp Đỗ Thị Huyền Trang - K19 CHMT CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN 1. Cơ sở khoa học áp dụng đồng quản lý 1. Một số khái niệm và quan niệm cơ bản a) Khái niệm đồng quản lý nghề cá nhỏ - Cộng đồng được hiểu là toàn thể những người sống thành một xã hội, trong cùng một khu vực địa lý nhất định, có những điểm giống nhau, gắn bó thành một khối. Thuật ngữ “cộng đồng” xuất phát từ sự đa dạng các mối quan tâm của các nhóm người khác nhau.

Cộng đồng có thể được định nghĩa theo ranh giới nguồn lợi hoặc chính trị, xã hội như cộng đồng của những cá nhân cùng chung mối quan tâm. Cộng đồng địa lý thường là một tổ chức chính trị làng xã. - Thuật ngữ ĐQL là một khái niệm đã được biết đến khoảng 1/4 thế kỷ trước và gần đây trở thành một trong những vấn đề được quan tâm nhiều nhất trong lĩnh vực nghề cá [2]. Nó đã xuất hiện ở hệ thống nghề cá các nước như: Tây Ban Nha, Pháp, Nhật Bản, Inđônexia, hệ thống quản lý nghề cá Lofoten ở Nauy, hệ thống Panchayat của Ấn Độ.

Đến nay nó đã có ở hầu hết các nước trên thế giới, cả các nước phát triển và đang phát triển. - Khái niệm ĐQL lần đầu tiên được Kearney (1984) nhắc đến với một ý nghĩa sơ sài về sự hợp tác trong quản lý nguồn lợi cá trích tại vùng biển Canada. Nhiều nhà nghiên cứu, trong đó nổi bật là Jentoft (1989) và Pinkerton (1989) đã phát triển khái niệm này dưới góc độ xã hội học và thể chế. Khung phân tích và những hướng dẫn thiết lập ĐQL được Oakerson (1992) và Tổ chức các nước phát triển OECD (1996) xây dựng.

Phân loại ĐQL đã được Sen và Raakjaer Nielsen (1996) giới thiệu. Khái niệm ĐQL đã được sử dụng như là một cách thiết lập cơ chế về quản lý nguồn lợi, mà không có một khuôn mẫu chung cho tất cả các trường hợp cụ thể. Hiện nay có rất nhiều định nghĩa về ĐQL trong các kết quả nghiên cứu, triển khai mô hình của các nhà khoa học ở nhiều quốc gia trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Theo đó, ĐQL được hiểu là sự chia sẻ trách nhiệm quản lý giữa các cơ quan Nhà nước và người sử dụng nguồn lợi (cộng đồng) thông qua các hình thức hợp tác.

Khoa Môi trường 3 Trường ĐH Khoa học Tự nhiên LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Luận văn tốt nghiệp Đỗ Thị Huyền Trang - K19 CHMT Ngân hàng Thế giới định nghĩa ĐQL là “sự chia sẻ trách nhiệm, quyền và nghĩa vụ giữa các bên tham gia, cụ thể, đó là cộng đồng địa phương và Nhà nước: là một cách phi tập trung hóa quá trình ra quyết định với sự bình đẳng giữa các bên” (The World Bank, 1999) [2]. Ngoài hai thực thể chính là những người trực tiếp sử dụng nguồn lợi và Nhà nước, các nhóm người khác như các nhà khoa học, hội nghề nghiệp,…cũng có thể đóng vai trò nhất định trong ĐQL. ĐQL khác với quản lý nghề cá dựa vào cộng đồng (QLDVCĐ-community-based fisheries management) bởi Nhà nước vẫn giữ vai trò quan trọng trong quá trình thiết lập và thực thi các quy định. ĐQL nghề cá có thể được hiểu như là phương pháp tham gia, nơi mà Chính phủ và người sử dụng nguồn lợi thuỷ sản chia sẻ trách nhiệm và quyền hạn để quản lý nghề cá quốc gia hoặc nghề cá trong một vùng, dựa trên sự hợp tác giữa hai bên và với các bên liên quan khác [8].

Theo nghĩa rộng hơn, ĐQL là một quá trình hợp tác, tham gia vào việc ra quyết định giữa người sử dụng nguồn lợi, chính quyền các cấp, cơ quan nghiên cứu và các bên tham gia khác hay là sự hợp tác, tham gia, chia sẻ, đại diện. ĐQL là cơ sở để giảm quá trình ra quyết định theo nguyên tắc áp đặt, là cơ sở giải quyết xung đột lợi ích (bao gồm cả lợi ích môi trường) thông qua quá trình tham gia, là cơ sở để phát triển và sử dụng bền vững nguồn lợi. b) Phương thức quản lý nghề cá nhỏ Dựa vào mức độ chia sẻ quyền ra quyết định, hoạt động quản lý nghề cá được đặc trưng bởi các phương thức quản lý nghề cá khác nhau gồm: (i) Quản lý dựa vào chính quyền, (ii) Đồng quản lý, (iii) Quản lý mở, tự do hay không có sự quản lý và (iv) Quản lý dựa vào cộng đồng (Hình 1) [2]. Khoa Môi trường 4 Trường ĐH Khoa học Tự nhiên LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Luận văn tốt nghiệp Đỗ Thị Huyền Trang - K19 CHMT 1 2 Quản lý dựa vào chính phủ Đồng quản lý Quản lý dựa vào Chính phủ 3 4 Quản lý mở, tự do Quản lý dựa vào cộng đồng 0 Quản lý dựa vào cộng đồng Hình 1.

Hệ thống quản lý nghề cá Theo Jentoft (1989) đặc điểm cơ bản của hệ thống quản lý nghề cá là: khởi xướng, tổ chức, lãnh đạo, kiểm soát, quyền tự quản và sự tham gia, mà chi tiết được thể hiện trong bảng 1 [2].