Miễn Trách Nhiệm Hình Sự Từ Thực Tiễn Tỉnh Đồng Nai

Chuyên khảo phân tích Miễn trách nhiệm hình sự từ thực tiễn tỉnh đồng nai, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hồng Phước
• Người hướng dẫn: TS. Lê Tường Vy
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự
• Đề tài: Miễn Trách Nhiệm Hình Sự Từ Thực Tiễn Tỉnh Đồng Nai
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT VỀ MIỄN TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ THEO LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 1.1. Khái niệm, đặc điểm miễn trách nhiệm hình sự
• 1.2. Nguyên tắc, ý nghĩa, tác dụng của phân loại miễn trách nhiệm hình sự
• 1.3. Phân biệt miễn TNHS và miễn hình phạt
• 1.4. Khái quát lịch sử hình thành và phát triển các quy phạm về miễn trách nhiệm hình sự trong pháp luật hình sự Việt Nam
• 1.5. Quy định của pháp luật hình sự một số nước trên thế giới về miễn trách nhiệm hình sự
• 2. CHƯƠNG 2: QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM HIỆN HÀNH VỀ MIỄN TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH ĐỒNG NAI
• 2.1. Quy định của Bộ luật hình sự 2015 về miễn trách nhiệm hình sự
• 2.2. Thực tiễn áp dụng miễn trách nhiệm hình sự trên địa bàn tỉnh Đồng Nai
• 3. CHƯƠNG 3: HOÀN THIỆN QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ NHẰM BẢO ĐẢM ÁP DỤNG ĐÚNG CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ MIỄN TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH ĐỒNG NAI
• 3.1. Sự cần thiết của việc hoàn thiện các quy định của Bộ luật hình sự Việt Nam về chế định miễn trách nhiệm hình sự
• 3.2. Một số kiến nghị đối với quy định về miễn trách nhiệm hình sự cần được hướng dẫn để tạo điều kiện thuận lợi trong thực tiễn áp dụng
• 3.3. Những giải pháp khác nhằm áp dụng đúng các quy định của pháp luật về miễn trách nhiệm hình sự trên địa bàn tỉnh Đồng Nai
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về miễn trách nhiệm hình sự tại Đồng Nai

Miễn trách nhiệm hình sự là một chế định quan trọng trong Luật Hình sự Việt Nam, thể hiện tính nhân đạo và khoan hồng của pháp luật. Tại tỉnh Đồng Nai, việc áp dụng chế định này đã có những bước tiến đáng kể, nhưng cũng gặp phải nhiều thách thức. Nghiên cứu này sẽ phân tích thực tiễn áp dụng miễn trách nhiệm hình sự tại Đồng Nai, từ đó đề xuất các giải pháp cải tiến.

1.1. Khái niệm và đặc điểm miễn trách nhiệm hình sự

Miễn trách nhiệm hình sự là việc xóa bỏ hậu quả pháp lý đối với người thực hiện hành vi phạm tội. Chế định này không chỉ giúp người phạm tội có cơ hội sửa chữa lỗi lầm mà còn thể hiện tính nhân đạo của pháp luật.

1.2. Lịch sử hình thành quy định miễn trách nhiệm hình sự

Quy định về miễn trách nhiệm hình sự đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển. Từ Bộ luật Hình sự 1985 đến 2015, các quy định này đã được cải tiến để phù hợp với thực tiễn và tinh thần nhân đạo của pháp luật.

II. Thực tiễn áp dụng miễn trách nhiệm hình sự tại Đồng Nai

Thực tiễn áp dụng miễn trách nhiệm hình sự tại Đồng Nai cho thấy nhiều vấn đề cần được giải quyết. Các cơ quan tư pháp đã gặp khó khăn trong việc xác định các trường hợp miễn trách nhiệm hình sự, dẫn đến sự không đồng nhất trong áp dụng pháp luật.

2.1. Các trường hợp miễn trách nhiệm hình sự phổ biến

Tại Đồng Nai, các trường hợp miễn trách nhiệm hình sự thường gặp bao gồm người phạm tội có bệnh hiểm nghèo hoặc do chuyển biến tình hình mà không còn nguy hiểm cho xã hội.

2.2. Những thách thức trong thực tiễn áp dụng

Một số thách thức trong thực tiễn áp dụng miễn trách nhiệm hình sự tại Đồng Nai bao gồm sự thiếu rõ ràng trong quy định và sự không đồng nhất trong nhận thức của các cơ quan tư pháp.

III. Đề xuất cải tiến quy định miễn trách nhiệm hình sự tại Đồng Nai

Để nâng cao hiệu quả áp dụng miễn trách nhiệm hình sự, cần có những cải tiến trong quy định pháp luật. Các đề xuất này nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho việc áp dụng và đảm bảo tính công bằng trong xử lý các trường hợp miễn trách nhiệm hình sự.

3.1. Cải cách quy định pháp luật về miễn trách nhiệm hình sự

Cần xem xét sửa đổi các quy định hiện hành để làm rõ hơn các tiêu chí miễn trách nhiệm hình sự, từ đó giúp các cơ quan tư pháp có cơ sở vững chắc trong việc áp dụng.

3.2. Tăng cường đào tạo cho cán bộ tư pháp

Đào tạo và nâng cao nhận thức cho cán bộ tư pháp về các quy định miễn trách nhiệm hình sự là cần thiết để đảm bảo việc áp dụng pháp luật được thống nhất và hiệu quả.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại Đồng Nai

Nghiên cứu về miễn trách nhiệm hình sự tại Đồng Nai đã chỉ ra những kết quả tích cực trong việc áp dụng pháp luật. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được giải quyết để đảm bảo tính công bằng và nhân đạo trong xử lý các trường hợp phạm tội.

4.1. Kết quả áp dụng miễn trách nhiệm hình sự

Kết quả áp dụng miễn trách nhiệm hình sự tại Đồng Nai cho thấy tỷ lệ người được miễn trách nhiệm hình sự ngày càng tăng, cho thấy sự khoan hồng của pháp luật.

4.2. Những bài học kinh nghiệm từ thực tiễn

Các bài học kinh nghiệm từ thực tiễn áp dụng miễn trách nhiệm hình sự tại Đồng Nai có thể được áp dụng cho các tỉnh thành khác, nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật.

V. Kết luận và hướng phát triển tương lai về miễn trách nhiệm hình sự

Kết luận về miễn trách nhiệm hình sự tại Đồng Nai cho thấy cần có sự cải tiến trong quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng. Hướng phát triển tương lai cần tập trung vào việc nâng cao nhận thức và cải cách quy định pháp luật để đảm bảo tính nhân đạo và công bằng.

5.1. Tầm quan trọng của miễn trách nhiệm hình sự

Miễn trách nhiệm hình sự không chỉ là một biện pháp pháp lý mà còn thể hiện tính nhân đạo của xã hội, giúp người phạm tội có cơ hội làm lại cuộc đời.

5.2. Định hướng phát triển trong tương lai

Định hướng phát triển trong tương lai cần tập trung vào việc hoàn thiện quy định pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng miễn trách nhiệm hình sự tại Đồng Nai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Miễn trách nhiệm hình sự (TNHS) là một chế định pháp lý quan trọng trong Bộ luật Hình sự (BLHS) Việt Nam, thể hiện chính sách nhân đạo và khoan hồng của Nhà nước đối với người phạm tội. Từ năm 2015 đến 2020, trên địa bàn tỉnh Đồng Nai, việc áp dụng miễn TNHS đã có nhiều chuyển biến đáng chú ý, phản ánh sự phát triển của pháp luật hình sự trong bối cảnh kinh tế - xã hội năng động của tỉnh. Đồng Nai là tỉnh trọng điểm phía Nam, với nền kinh tế phát triển nhanh, đồng thời cũng đối mặt với thách thức gia tăng tội phạm, đòi hỏi các cơ quan tư pháp phải áp dụng chính sách hình sự một cách linh hoạt và nhân văn.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là phân tích các quy định pháp luật về miễn TNHS theo BLHS năm 2015, đánh giá thực tiễn áp dụng tại Đồng Nai, từ đó đề xuất giải pháp hoàn thiện nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng chế định này. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các bản án, quyết định đình chỉ điều tra, truy tố, xét xử miễn TNHS trên địa bàn tỉnh Đồng Nai trong giai đoạn 2015-2020. Ý nghĩa nghiên cứu được thể hiện qua việc góp phần hoàn thiện khung pháp lý, đảm bảo sự nghiêm minh và nhân đạo trong xử lý người phạm tội, đồng thời giảm thiểu chi phí xã hội và tạo điều kiện cho người phạm tội tái hòa nhập cộng đồng.

Theo số liệu thống kê, trong giai đoạn này, tỷ lệ miễn TNHS tại Đồng Nai có xu hướng tăng nhẹ, phản ánh sự quan tâm của các cơ quan tiến hành tố tụng trong việc áp dụng chính sách khoan hồng. Việc nghiên cứu cũng so sánh các quy định miễn TNHS của Việt Nam với pháp luật hình sự của một số nước như Liên bang Nga và Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào, nhằm học hỏi kinh nghiệm và đề xuất các giải pháp phù hợp với thực tiễn Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng các lý thuyết pháp luật hình sự, đặc biệt là quan điểm về trách nhiệm hình sự và miễn trách nhiệm hình sự trong hệ thống pháp luật Việt Nam và quốc tế. Hai lý thuyết chính được áp dụng gồm:

1. Lý thuyết trách nhiệm hình sự: Trách nhiệm hình sự là hậu quả pháp lý bất lợi áp dụng đối với người phạm tội, thể hiện qua việc áp dụng các biện pháp cưỡng chế hình sự theo quy định của pháp luật. Miễn TNHS là sự hủy bỏ hoặc không áp dụng các hậu quả pháp lý này trong những trường hợp nhất định.

2. Lý thuyết chính sách hình sự nhân đạo: Nhấn mạnh nguyên tắc "nghiêm trị kết hợp với khoan hồng", "trừng trị kết hợp với giáo dục, thuyết phục, cải tạo", thể hiện sự phân hóa trách nhiệm hình sự và tạo điều kiện cho người phạm tội cải tạo, hòa nhập xã hội.

Các khái niệm chuyên ngành được làm rõ gồm: miễn trách nhiệm hình sự, miễn hình phạt, tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội, chuyển biến của tình hình, bệnh hiểm nghèo, đại xá, tự thú, hòa giải, và các biện pháp cưỡng chế phi hình sự.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu kết hợp:

• Phương pháp lịch sử: Khảo sát quá trình hình thành và phát triển các quy định về miễn TNHS trong pháp luật Việt Nam từ năm 1945 đến nay.
• Phương pháp phân tích, tổng hợp: Phân tích các quy định pháp luật, các bản án, quyết định miễn TNHS trên địa bàn Đồng Nai giai đoạn 2015-2020.
• Phương pháp so sánh pháp luật: So sánh quy định miễn TNHS của Việt Nam với một số nước như Liên bang Nga và Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào để rút ra bài học kinh nghiệm.
• Phương pháp thống kê: Thu thập và xử lý số liệu về tỷ lệ miễn TNHS tại Đồng Nai, so sánh với tỷ lệ chung cả nước.
• Phương pháp chọn mẫu: Lựa chọn các bản án, quyết định đình chỉ điều tra, truy tố, xét xử miễn TNHS tiêu biểu trên địa bàn tỉnh Đồng Nai trong giai đoạn 2015-2020, đảm bảo tính đại diện và độ tin cậy.

Cỡ mẫu nghiên cứu gồm khoảng vài trăm hồ sơ miễn TNHS được các cơ quan tố tụng xử lý trong giai đoạn nghiên cứu. Phân tích dữ liệu được thực hiện bằng phương pháp định tính và định lượng, nhằm đánh giá thực trạng, phát hiện vướng mắc và đề xuất giải pháp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tỷ lệ miễn TNHS tại Đồng Nai tăng nhẹ trong giai đoạn 2015-2020: Theo số liệu thống kê, tỷ lệ miễn TNHS trong giai đoạn này đạt khoảng 12-15% tổng số vụ án hình sự được xử lý tại địa phương, cao hơn mức trung bình cả nước khoảng 10%. Điều này cho thấy sự quan tâm áp dụng chính sách khoan hồng của các cơ quan tiến hành tố tụng tỉnh Đồng Nai.

2. Các trường hợp miễn TNHS chủ yếu dựa trên quy định tại Điều 29 BLHS 2015: Trong đó, các trường hợp phổ biến gồm tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội (chiếm khoảng 30% số trường hợp miễn TNHS), người phạm tội mắc bệnh hiểm nghèo (khoảng 10%), người tự thú, khai báo thành khẩn và có thành tích lập công (khoảng 25%), và các trường hợp do chuyển biến của tình hình hoặc có quyết định đại xá (khoảng 5%).

3. Thực tiễn áp dụng còn tồn tại một số vướng mắc: Có khoảng 20% trường hợp miễn TNHS bị đánh giá là chưa thống nhất trong việc xác định tiêu chí "không còn nguy hiểm cho xã hội", dẫn đến sự khác biệt trong quyết định của các cơ quan tố tụng. Ngoài ra, việc xác định bệnh hiểm nghèo chưa có tiêu chuẩn cụ thể, gây khó khăn trong áp dụng.

4. So sánh với pháp luật một số nước: Pháp luật Liên bang Nga quy định thêm trường hợp miễn TNHS do hòa giải với người bị hại và do hết thời hiệu truy cứu TNHS, trong khi pháp luật Lào nhấn mạnh miễn TNHS đối với người chưa đủ tuổi chịu trách nhiệm và người bị mất năng lực nhận thức. Việt Nam có thể học hỏi để hoàn thiện quy định.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của sự gia tăng tỷ lệ miễn TNHS tại Đồng Nai xuất phát từ chính sách hình sự nhân đạo được Nhà nước đề cao, đồng thời phù hợp với xu hướng cải cách tư pháp theo Nghị quyết số 49/NQ-TW năm 2005. Việc áp dụng miễn TNHS giúp giảm tải cho hệ thống tư pháp, tiết kiệm chi phí và tạo điều kiện cho người phạm tội tái hòa nhập xã hội.

Tuy nhiên, sự chưa thống nhất trong áp dụng tiêu chí "không còn nguy hiểm cho xã hội" phản ánh sự thiếu rõ ràng trong hướng dẫn pháp luật và nhận thức khác nhau giữa các cơ quan tố tụng. Việc thiếu tiêu chuẩn cụ thể về bệnh hiểm nghèo cũng làm giảm hiệu quả áp dụng chế định này.

So với các nghiên cứu trước đây, kết quả nghiên cứu tại Đồng Nai cho thấy sự tiến bộ trong việc áp dụng miễn TNHS theo BLHS 2015, nhưng vẫn cần hoàn thiện để đảm bảo tính thống nhất và minh bạch. Việc so sánh với pháp luật Liên bang Nga và Lào cung cấp cơ sở để đề xuất bổ sung các trường hợp miễn TNHS và tiêu chí áp dụng phù hợp với điều kiện Việt Nam.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện tỷ lệ miễn TNHS theo từng trường hợp và bảng so sánh tỷ lệ miễn TNHS giữa Đồng Nai và cả nước, giúp minh họa rõ nét xu hướng và hiệu quả áp dụng.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện quy định pháp luật về tiêu chí "không còn nguy hiểm cho xã hội": Cần ban hành hướng dẫn chi tiết, cụ thể hóa các tiêu chí đánh giá mức độ nguy hiểm của hành vi và người phạm tội để đảm bảo sự thống nhất trong áp dụng miễn TNHS. Thời gian thực hiện: trong vòng 12 tháng. Chủ thể thực hiện: Bộ Tư pháp phối hợp với Viện Kiểm sát nhân dân tối cao.

2. Xây dựng tiêu chuẩn y tế cụ thể về bệnh hiểm nghèo trong miễn TNHS: Phối hợp với Bộ Y tế để xác định danh mục bệnh hiểm nghèo và tiêu chí đánh giá khả năng gây nguy hiểm cho xã hội, làm cơ sở pháp lý rõ ràng cho việc miễn TNHS. Thời gian thực hiện: 18 tháng. Chủ thể thực hiện: Bộ Tư pháp, Bộ Y tế.

3. Tăng cường đào tạo, tập huấn cho cán bộ tư pháp về áp dụng miễn TNHS: Tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu nhằm nâng cao nhận thức, kỹ năng áp dụng pháp luật thống nhất, giảm thiểu sai sót và tùy tiện. Thời gian thực hiện: liên tục hàng năm. Chủ thể thực hiện: Học viện Tư pháp, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao.

4. Mở rộng nghiên cứu và áp dụng các trường hợp miễn TNHS theo kinh nghiệm quốc tế: Nghiên cứu bổ sung các trường hợp miễn TNHS như hòa giải với người bị hại, hết thời hiệu truy cứu TNHS để hoàn thiện pháp luật Việt Nam. Thời gian thực hiện: 24 tháng. Chủ thể thực hiện: Bộ Tư pháp, Viện Nghiên cứu lập pháp.

5. Tăng cường công tác giám sát, đánh giá thực tiễn áp dụng miễn TNHS: Thiết lập hệ thống báo cáo, phân tích định kỳ để phát hiện kịp thời các vướng mắc, từ đó điều chỉnh chính sách phù hợp. Thời gian thực hiện: hàng năm. Chủ thể thực hiện: Viện Kiểm sát nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân tối cao.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ, công chức ngành tư pháp và tố tụng hình sự: Luận văn cung cấp cơ sở pháp lý và thực tiễn áp dụng miễn TNHS, giúp nâng cao hiệu quả công tác điều tra, truy tố, xét xử.

2. Giảng viên, sinh viên ngành luật hình sự: Tài liệu tham khảo quý giá cho việc nghiên cứu, giảng dạy về chế định miễn TNHS, cập nhật các quy định mới và thực tiễn áp dụng.

3. Nhà hoạch định chính sách pháp luật: Cung cấp phân tích sâu sắc và đề xuất hoàn thiện pháp luật, hỗ trợ xây dựng chính sách hình sự nhân đạo, phù hợp với xu hướng cải cách tư pháp.

4. Các tổ chức nghiên cứu pháp luật và xã hội học: Giúp hiểu rõ hơn về tác động của miễn TNHS đối với xã hội, góp phần nghiên cứu chính sách phòng chống tội phạm và tái hòa nhập cộng đồng.

Câu hỏi thường gặp

1. Miễn trách nhiệm hình sự là gì?
   Miễn TNHS là chế định pháp luật cho phép người phạm tội không bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi đáp ứng các điều kiện nhất định, như tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội, mắc bệnh hiểm nghèo, hoặc có quyết định đại xá. Ví dụ, người tự thú và khai báo thành khẩn có thể được miễn TNHS.

2. Các trường hợp nào được miễn TNHS theo BLHS 2015?
   Bao gồm: tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội; do thay đổi chính sách pháp luật làm hành vi không còn nguy hiểm; mắc bệnh hiểm nghèo; tự thú, khai báo thành khẩn và lập công; có quyết định đại xá; tội phạm ít nghiêm trọng do vô ý và được hòa giải với người bị hại.

3. Sự khác biệt giữa miễn TNHS và miễn hình phạt là gì?
   Miễn TNHS là không truy cứu trách nhiệm hình sự, người phạm tội không bị kết án và không có án tích. Miễn hình phạt là người đã bị kết án nhưng không phải chịu hình phạt, vẫn có án tích. Miễn TNHS áp dụng ở nhiều giai đoạn tố tụng, miễn hình phạt chỉ do tòa án quyết định.

4. Tại sao cần hoàn thiện quy định về miễn TNHS?
   Do thực tiễn áp dụng còn nhiều vướng mắc như tiêu chí "không còn nguy hiểm cho xã hội" chưa rõ ràng, dẫn đến áp dụng không thống nhất, gây khó khăn cho cơ quan tố tụng và ảnh hưởng đến quyền lợi người phạm tội.

5. Ai có thẩm quyền quyết định miễn TNHS?
   Cơ quan điều tra, viện kiểm sát và tòa án có thẩm quyền quyết định miễn TNHS tương ứng với từng giai đoạn tố tụng. Ví dụ, cơ quan điều tra có thể đình chỉ điều tra khi có căn cứ miễn TNHS, tòa án có thể miễn TNHS khi xét xử.

Kết luận

• Miễn trách nhiệm hình sự là chế định nhân đạo quan trọng, thể hiện chính sách khoan hồng của pháp luật hình sự Việt Nam.
• Thực tiễn áp dụng tại tỉnh Đồng Nai giai đoạn 2015-2020 cho thấy tỷ lệ miễn TNHS tăng nhẹ, phản ánh sự quan tâm của các cơ quan tố tụng.
• Một số vướng mắc trong áp dụng như tiêu chí "không còn nguy hiểm cho xã hội" và xác định bệnh hiểm nghèo cần được hoàn thiện.
• So sánh với pháp luật quốc tế cho thấy Việt Nam có thể học hỏi để bổ sung các trường hợp miễn TNHS phù hợp.
• Đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật, đào tạo cán bộ và tăng cường giám sát nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng miễn TNHS trong thời gian tới.

Các cơ quan chức năng cần phối hợp xây dựng hướng dẫn chi tiết, tổ chức đào tạo và giám sát thực tiễn áp dụng miễn TNHS để đảm bảo chính sách nhân đạo được thực thi hiệu quả, góp phần xây dựng hệ thống pháp luật hình sự công bằng và tiến bộ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT VỀ MIỄN TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ THEO LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. Khái niệm, đặc điểm miễn trách nhiệm hình sự 1. Khái niệm miễn trách nhiệm hình sự Trách nhiệm hình sự là một dạng trách nhiệm pháp lý, được áp dụng đối với người có hành vi vi phạm pháp luật hình sự, được thể hiện bằng việc người phạm tội bị áp dụng một hoặc nhiều các biện pháp cưỡng chế hình sự khác nhau của Nhà nước do Luật Hình sự quy định. Trong khoa học luật hình sự Việt Nam, tuy có nhiều cách thể hiện khác nhau, song tựu trung lại các nhà khoa học luật hình sự nước ta về cơ bản đều thống nhất về nội hàm của khái niệm TNHS- là hậu quả pháp lý bất lợi được áp dụng đối với người thực hiện hành vi phạm tội và được thể hiện bằng việc áp dụng một hoặc nhiều biện pháp cưỡng chế của Nhà nước do luật hình sự quy định [7, tr.

Trong Luận án tiến sỹ luật học của Trịnh Tiến Việt cho rằng “trách nhiệm hình sự được hiểu là một dạng của trách nhiệm pháp lý và là hậu quả pháp lý bất lợi của việc thực hiện tội phạm và được thể hiện bằng việc áp dụng một hoặc nhiều biện pháp cưỡng chế của Nhà nước do luật hình sự quy định đối với người phạm tội.tr 26] Trên thực tế, các tội phạm và trường hợp phạm tội đều không giống nhau. Do đó, để công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm đạt hiệu quả cũng như phân hóa các trường hợp phạm tội để có đường lối xử lý phù hợp, công bằng, chính xác và đúng pháp luật. Đặc biệt sự phân hóa các trường hợp tội phạm và người phạm tội còn thể hiện ở chỗ không phải tất cả trường hợp đều 12 bị truy cứu TNHS khi có đầy đủ những điều kiện nhất định thì một người đã phạm tội họ có thể được miễn TNHS. Về mặt lý luận pháp luật hình sự cho thấy khi việc truy cứu TNHS đối với một người là không cần thiết do tính chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi thì sẽ có trường hợp trên thực tế Nhà nước không buộc người đó phải chịu TNHS mà cho họ được miễn TNHS.

Vì vậy, việc đặt ra chế định miễn TNHS đối với người thực hiện hành vi phạm tội ở chừng mực nhất định thể hiện chính sách phân hoá tội phạm; đồng thời, thể hiện sự khoan hồng, nhân đạo của Nhà nước đối với người phạm tội. Qua đó, nhằm động viên, khuyến khích họ lập công chuộc tội, nhanh chóng hòa nhập với cộng đồng và xã hội. Trên cơ sở khái niệm TNHS được đề cập như trên, khái niệm miễn TNHS được hiểu là việc cơ quan có thẩm quyền căn cứ vào từng giai đoạn tố tụng hình sự tương ứng cụ thể hủy bỏ việc áp dụng các hậu quả pháp lý được áp dụng đối với người thực hiện hành vi phạm tội khi có các căn cứ do pháp luật hình sự quy định. Miễn TNHS là một chế định quan trọng thể hiện chính sách nhân đạo của pháp luật hình sự.

Tuy nhiên, về mặt khoa học pháp lý thì mãi đến BLHS năm 1985, chế định miễn TNHS mới được nhà làm luật nước ta ghi nhận chính thức. Xét về phương diện pháp lý thì bản chất pháp lý của chế định miễn TNHS là tư tưởng nhân đạo được thực hiện bởi các cơ quan tiến hành tố tụng trong quá trình áp dụng mà căn cứ vào các điều kiện cụ thể theo chế định miễn TNHS đối với người mà hành vi của người đó đã thỏa mãn các dấu hiệu của một cấu thành tội phạm cụ thể trong BLHS để xem xét miễn TNHS cho họ. Các điều kiện được miễn TNHS được quy định cụ thể trong Phần Chung và Phần Các Tội phạm của BLHS năm 2015. Mặc dù người được miễn TNHS không phải chịu các hậu quả pháp lý hình sự bất lợi của việc phạm tội nhưng có thể phải chịu một hoặc nhiều biện pháp cưỡng chế phi hình sự được quy 13 định trong các ngành luật khác như: Luật Xử lý vi phạm hành chính, Luật Công chức, Luật Viên chức; Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.

Cùng với khái niệm TNHS, miễn TNHS cũng được các nhà lý luận định nghĩa dưới nhiều góc độ khác nhau, cụ thể: Theo quan điểm của tác giả người Nga B. Xavelôva: “Miễn trách nhiệm hình sự được hiểu theo hai nghĩa: nghĩa hẹp - không kèm theo việc quyết định hình phạt, tức là miễn trách nhiệm hình sự do Cơ quan điều tra hoặc Viện kiểm sát thực hiện, cũng như do Tòa án thực hiện (khi không đưa ra bản án kết tội đối với người phạm tội được miễn trách nhiệm hình sự) và theo nghĩa rộng - suy cho cùng đó cũng đồng thời chính là miễn hình phạt [55, tr. Hay tác giả Kêlina X.G (Liên bang Nga) cho rằng: "Miễn trách nhiệm hình sự là việc hủy bỏ sự đánh giá tiêu cực đối với người đó dưới hình thức bản án" [56, tr. Quan điểm này cũng có những hạt nhân hợp lý của nó như việc thừa nhận một người phải có TNHS thì mới có thể được miễn TNHS mà việc xác định một người có hay không là thuộc thẩm quyền của Tòa án.

Điều này cũng được Hiến pháp 2013 quy định: “Người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự luật định và có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật” (khoản 1 Điều 31) [19/tr5]. Cụ thể hóa trong Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS) Việt Nam 2015 được xây dựng và thực hiện theo 27 nguyên tắc cơ bản (từ Điều 7 đến Điều 33). Các nhà lý luận hình sự Việt Nam đề cập đến khái niệm miễn TNHS ở những khía cạnh sau: - Quan điểm thừa nhận nội dung và chỉ rõ bản chất pháp lý của Miễn TNHS “là một chế định nhân đạo của luật hình sự Việt Nam và được thể hiện bằng việc xóa bỏ hậu quả pháp lý của việc thực hiện hành vi nguy hiểm cho 14 xã hội bị luật hình sự cấm đối với người bị coi là có lỗi trong việc thực hiện hành vi đó" [8, tr. 7]; - Quan điểm ghi nhận nội dung và hậu quả pháp lý của miễn TNHS nhưng không đề cập thẩm quyền áp dụng và giai đoạn áp dụng: Miễn trách nhiệm hình sự là "miễn những hậu quả pháp lý đối với một tội phạm do pháp luật quy định" [45, tr.

269] hay là "không buộc tội một người chịu trách nhiệm hình sự về tội mà họ đã thực hiện" [43, tr. 321]; - Nhóm quan điểm ghi nhận tương đối đầy đủ về nội dung, phân định các giai đoạn áp dụng, thẩm quyền áp dụng và hậu quả pháp lý: Miễn trách nhiệm hình sự là "miễn truy cứu trách nhiệm hình sự và đương nhiên kéo theo phải miễn chịu các hậu quả tiếp theo do việc thực hiện trách nhiệm hình sự từ phía Nhà nước đem lại như: miễn bị kết tội, miễn phải chịu biện pháp cưỡng chế của trách nhiệm hình sự và miễn bị mang án tích. Trên thực tiễn ở giai đoạn xét xử có thể có trường hợp người phạm tội được Tòa án miễn trách nhiệm hình sự. Và theo đó, miễn trách nhiệm hình sự chỉ bao gồm miễn chịu biện pháp cưỡng chế của trách nhiệm hình sự và mang án tích" [41, tr.

19]; Mặc dù có nhiều quan điểm khác nhau nhưng các nhà lý luận hình sự đều thống nhất một số nội dung quan trọng của chế định miễn TNHS: Nội dung, điều kiện, thủ tục các hình thức miễn TNHS. Trên cơ sở tổng kết các quan điểm khoa học đã nêu, kết hợp với việc phân tích các quy định của pháp luật hình sự có liên quan, dưới góc độ khoa học luật hình sự, theo chúng tôi khái niệm miễn TNHS có thể được định nghĩa như sau: Miễn trách nhiệm hình sự là một chế định nhân đạo của pháp luật hình sự Việt Nam, là sự hủy bỏ việc áp dụng các hậu quả pháp lý đối với người thực hiện hành vi vi phạm pháp luật hình sự khi họ thực hiện những hành vi phạm tội được quy định trong BLHS nếu đáp ứng các điều kiện được miễn TNHS mà pháp luật quy định. Đặc điểm miễn trách nhiệm hình sự Căn cứ các khái niệm đã đề cập như trên và trên cơ sở nghiên cứu các quy định của pháp luật hình sự hiện hành về chế định miễn TNHS, có thể chỉ ra một số đặc điểm cơ bản của chế định này như sau: Thứ nhất, miễn TNHS là người thực hiện tội phạm được miễn những hậu quả pháp lý về các tội phạm khi họ đáp ứng những điều kiện theo quy định pháp luật. Theo đó, người được miễn TNHS, họ thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội mà luật hình sự quy định là tội phạm.

Tuy nhiên, tùy thuộc vào giai đoạn tố tụng hình sự tương ứng, các cơ quan điều tra, truy tố, xét xử xem xét, xác định tính cần thiết của việc truy cứu TNHS đối với người đó hay không mà vẫn đáp ứng được yêu cầu đấu tranh phòng và chống tội phạm cũng như đảm bảo tính giáo dục, cải tạo cao. Thứ hai, miễn TNHS thể hiện chính sách phân hóa tội phạm và người phạm tội, cũng như thể hiện nguyên tắc "nghiêm trị kết hợp với khoan hồng", "trừng trị kết hợp với giáo dục, thuyết phục, cải tạo" trong pháp luật hình sự Việt Nam. Thứ ba, miễn TNHS do cơ quan tiến hành tố tụng quyết định phải được thể hiện dưới hình thức văn bản. Cụ thể: “theo quy định của BLTTHS Việt Nam năm 2003, cơ quan Điều tra ra quyết định đình chỉ điều tra khi có căn cứ miễn TNHS quy định tại Điều 19, Điều 25 và khoản 2 Điều 69 BLHS (Điều 164); VKS ra quyết định đình chỉ vụ án khi có một trong các căn cứ miễn TNHS quy định tại Điều 19, Điều 25 và khoản 2 Điều 69 BLHS (Điều 169) hoặc rút quyết định truy tố và đề nghị Tòa án đình chỉ vụ án (Điều 181), Tòa án cấp phúc thẩm có quyền sửa bản án sơ thẩm trong trường hợp miễn TNHS hoặc miễn hình phạt cho bị cáo (điểm a khoản 1 Điều 249)”.

16 Thứ tư, miễn TNHS chỉ áp dụng đối với người mà trong hành vi của họ đã thỏa mãn các dấu hiệu của một cấu thành tội phạm cụ thể trong Phần các tội phạm Bộ luật hình sự nhưng họ lại có những điều kiện nhất định để được miễn TNHS.