Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu Đây là chương tập trung phân tích những luận điểm chính mà các nhà nghiên cứu trong nước và nước ngoài đã bàn đến mâu thuẫn vợ chồng trong gia đình và mối quan hệ giữa tôn giáo và hôn nhân. Những nghiên cứu về mâu thuẫn giữa vợ và chồng được tìm hiểu trong luận án liên quan đến các vấn đề về: mức độ của mâu thuẫn, biểu hiện, nguyên nhân, hệ quả của mâu thuẫn giữa vợ và chồng trong gia đình. Các nghiên cứu về mối quan hệ giữa tôn giáo và hôn nhân tập trung vào tìm hiểu những tác động âm tính và dương tính của tôn giáo đối với sự ổn định và bền vững của hôn nhân, cũng như những tác động của tôn giáo đến quá trình vận hành các chức năng của gia đình. - Chương 2: Cơ sở lý luận, cơ sở thực tiễn và phương pháp nghiên cứu.
Trong chương này sẽ phân tích các khái niệm về gia đình, gia đình Công giáo, mâu thuẫn, mâu thuẫn vợ chồng. Một số lý thuyết được áp dụng trong luận án bao gồm: lý thuyết mâu thuẫn, lý thuyết chức năng về tôn giáo, lý thuyết chức năng về gia đình để lý giải hiện trạng mâu thuẫn vợ chồng trong gia đình, cũng như vai trò, sự can thiệp của tôn giáo đến tình trạng mâu thuẫn hôn nhân. Những căn cứ và định hướng từ khái niệm và lý thuyết giúp ích cho việc thiết kế nghiên cứu, lựa chọn phương pháp nghiên cứu phù hợp và xây dựng bộ công cụ khảo sát định tính và định lượng. Bên cạnh đó phần phương pháp nghiên cứu cũng sẽ được trình bày cụ thể trong chương 2 gồm: phương pháp luận nghiên cứu và các phương pháp nghiên cứu cụ thể: phân tích tài liệu, quan sát, phỏng vấn sâu, điều tra bằng bảng hỏi.
Thêm vào đó, cơ sở thực tiễn của nghiên cứu này còn là quan điểm 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của đạo Công giáo về hôn nhân gia đình, cũng như những đặc điểm cơ bản nhất về hôn nhân và gia đình Công giáo trên địa bàn Hà Nội hiện nay. - Chương 3: Mức độ và các chiều cạnh mâu thuẫn giữa vợ và chồng trong gia đình Công giáo ở Hà Nội hiện nay. Trong chương này sẽ tập trung làm rõ các nội dung cụ thể như sau: thứ nhất, mức độ phổ biến của mâu thuẫn vợ - chồng trong 12 tháng qua và các yếu tố tác động; thứ hai, các chiều cạnh của mâu thuẫn vợ chồng trong gia đình Công giáo bao gồm: chiều cạnh nhận thức, chiều cạnh hành vi, chiều cạnh tâm lý cảm xúc của mâu thuẫn vợ chồng trong gia đình Công giáo. Đồng thời phân tích vai trò của niềm tin, thực hành, các giá trị đạo đức tôn giáo trong việc ngăn chặn, phòng ngừa sự xuất hiện mâu thuẫn, cũng như làm giảm những biểu hiện, tác động tiêu cực về nhận thức, thái độ, hành vi, cảm xúc của vợ chồng khi mâu thuẫn xảy ra.
- Chương 4: Nguyên nhân và những xu hướng giải quyết mâu thuẫn giữa vợ và chồng trong gia đình Công giáo ở Hà Nội hiện nay. Trong chương này tập trung làm sáng tỏ 4 vấn đề cơ bản: (1)nguyên nhân của mâu thuẫn; (2) xu hướng giải quyết mâu thuẫn giữa vợ và chồng; (3) vai trò của tôn giáo trong việc giải quyết mâu thuẫn; (4) bàn luận về vai trò của tôn giáo với quan hệ hôn nhân của người Công giáo. Những đóng góp mới của luận án Đây là một nghiên cứu có tính chất mô tả bức tranh xã hội là chủ yếu, nhưng điểm mới của luận án nằm ở chỗ nghiên cứu này đồng thời có tính chất khám phá mối quan hệ giữa tôn giáo (cụ thể là đạo Công giáo) với hôn nhân của những người theo đạo Công giáo. Thứ nhất, về mặt khái niệm nghiên cứu làm rõ hơn khái niệm “mâu thuẫn” đồng thời thao tác thành các chỉ báo cụ thể cho việc đo lường.
Bên cạnh đó làm sáng tỏ hơn khái niệm “gia đình Công giáo” dưới tiếp cận của khoa học. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thứ hai, nghiên cứu không chỉ mô tả đơn thuần thực trạng mâu thuẫn giữa vợ và chồng trong gia đình Công giáo, mà còn chỉ ra các thành tố tôn giáo cụ thể tác động quá trình mâu thuẫn như: các giá trị đạo đức của tôn giáo, niềm tin Công giáo, thực hành tôn giáo, cam kết tôn giáo. Các giá trị này có vai trò nhất định trong từng giai đoạn của mâu thuẫn vợ chồng. Thứ ba, nghiên cứu này nhìn nhận mâu thuẫn không đơn giản là hiện tượng mà là quá trình trong đó các chủ thể có sự điều tiết về hành vi, cảm xúc, nhu cầu của bản thân, kết thúc của quá trình này được tiếp cận theo hướng mẫu thuẫn giữa vợ và chồng không nhằm để phá vỡ quan hệ mà nhằm hướng tới sự điều chỉnh góp phần vào sự ổn định và bền vững của hôn nhân.
Thứ tư, đóng góp của nghiên cứu này còn nằm chính trong đối tượng nghiên cứu, vì hiện nay ở Việt Nam chưa có nghiên cứu Xã hội học nào đánh giá tác động của đạo Công giáo đến mối quan hệ vợ chồng của người Công giáo, mà mới chỉ có một vài nghiên cứu đánh giá tác động của đạo Công giáo đến việc thực hiện một số các chức năng cụ thể của gia đình như: duy trì nòi giống, giáo dục con cái. Cuối cùng, nghiên cứu này được tiếp cận dưới góc độ của Xã hội học Gia đình, Xã hội học Tôn giáo. Tuy nhiên, những đóng góp của nghiên cứu cho chuyên ngành Xã hội học tôn giáo được thể hiện rõ nét hơn cả, trong việc đánh giá những tác động qua lại của thiết chế tôn giáo đối với xã hội, nhóm, cá nhân. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU Dẫn nhập Nghiên cứu này tiến hành điểm lại những tài liệu trong nước và nước ngoài chủ yếu là của các nhà xã hội học nghiên cứu về mâu thuẫn vợ chồng nói chung, và mâu thuẫn vợ chồng trong những gia đình có tôn giáo nói riêng với những kết quả chủ yếu như: mức độ phổ biến của mâu thuẫn, các biểu hiện và nguyên nhân của mâu thuẫn trong đời sống vợ chồng cũng như những hệ quả của nó đối với mối quan hệ này, mối quan hệ giữa tôn giáo và hôn nhân.Từ đó bàn luận về các kết quả nghiên cứu, những thành tựu có thể kế thừa từ những nghiên cứu đi trước cũng như những khoảng trống còn tồn tại có thể mở ra hướng nghiên cứu mới liên quan đến vấn đề mâu thuẫn vợ chồng trong gia đình.
Các tài liệu trong nước được tập hợp chủ yếu từ các công trình nghiên cứu thực nghiệm của các nhà xã hội học đã có nhiều năm nghiên cứu về các vấn đề của gia đình đã được công bố trên các tạp chí có uy tín, sách tham khảo, chuyên khảo, giáo trình… được giới hạn trong vòng 20 năm trở lại đây với kỳ vọng nhận diện được các vấn đề của gia đình khi Việt Nam đã có những gặt hái bước đầu sau tiến trình đổi mới. Từ đó khoanh vùng nguồn tài liệu tập trung vào vấn đề mâu thuẫn vợ chồng trong gia đình, để xem xét những thành tựu về mặt nội dung cũng như phương pháp mà các nhà nghiên cứu đã chỉ ra về vấn đề này. So với tài liệu trong nước, việc sử dụng các tài liệu nước ngoài trong luận án này có sự tương đồng, chủ yếu là những nghiên cứu về gia đình của các nhà xã hội học đã công bố trên các tạp chí uy tín, chủ yếu là của Mỹ, với phạm vi thời gian cho các nguồn tài liệu dài hơn. Sở dĩ như vậy, vì những thành tựu nghiên cứu về mâu thuẫn vợ chồng trong gia đình của các nhà nghiên cứu nước ngoài đã có từ rất lâu, rất nhiều vấn đề đã 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com được làm sáng tỏ mà các nhà nghiên cứu trong nước có thể kế thừa cho bối cảnh của xã hội Việt Nam sau những năm đổi mới.
Kết quả của quá trình tổng quan tài liệu cho thấy, các vấn đề của gia đình trong đó có mâu thuẫn vợ chồng được các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước thống nhất ở nhiều nội dung quan trọng. Những nghiên cứu về mâu thuẫn vợ - chồng trong gia đình 1. Mức độ phổ biến của mâu thuẫn Điểm lại nghiên cứu của các nhà xã hội học nước ta về mối quan hệ vợ chồng, các bằng thực nghiệm đều chỉ ra mâu thuẫn vợ chồng là hiện tượng phổ biến. Mâu thuẫn vợ chồng được hiểu “là tất cả những hình thức bất đồng ý kiến, tranh luận hay mức độ cao hơn là cãi nhau” giữa vợ và chồng trong gia đình [Trịnh Thái Quang, 2007: 76], là biểu hiện của sự bất đồng về tình cảm, một hậu quả chắc chắn xảy ra do sự khác nhau giữa vợ và chồng, sự khác nhau không thể tránh được giữa hai người sống liên tục với nhau trong sự thân mật, “sẽ là không hợp lý nếu cho rằng hai con người khác nhau sẽ luôn muốn làm một công việc, theo cùng một cách và trong cùng một thời gian” [Vũ Tuấn Huy, 2003: 19].
Người Việt Nam có câu “bát đũa còn có khi xô” để chỉ đời sống hôn nhân không thể tránh khỏi những mâu thuẫn, bất đồng, cho nên mâu thuẫn vợ chồng trong gia đình là một hiện tượng phổ biến [Vũ Mạnh Lợi, Vũ Tuấn Huy, 1999], là điều tất yếu của quá trình vận động và phát triển xã hội, là điều khó tránh khỏi trong các mối quan hệ của con người, đặc biệt trong quan hệ vợ chồng [Nguyễn Đình Tuấn, 2005]. Điểm lại những nghiên cứu đi trước có thể thấy, khái niệm mâu thuẫn vợ chồng trong các nghiên cứu đa phần được tiếp cận với nghĩa rộng là mâu thuẫn giữa các cặp đôi là vợ chồng hoặc chung sống như vợ chồng và được hiểu là toàn bộ quá trình xung đột giữa vợ và chồng bao gồm từ bất đồng quan 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com điểm, tranh luận, cãi nhau bằng ngôn từ/ phi ngôn từ đến những hành động bạo lực [Trần Thị Vân Nương, 2016]. Để làm sáng tỏ mức độ phổ biến của mâu thuẫn vợ chồng, phương pháp thống kê, định lượng với các câu hỏi hướng đến xem xét tần xuất, mức độ, tính thường xuyên của mâu thuẫn hay được sử dụng.