Chương 1: Cơ sở lí luận và các vấn đề liên quan. Chương 2: Mã huyền thoại trong tiểu thuyết Nhà giả kim của Paulo Coelho – Những dạng thức biểu hiện. Chương 3: Mã huyền thoại trong tiểu thuyết Nhà giả kim của Paulo Coelho – Một số phương thức thể hiện. 9 Luan van NỘI DUNG CHƢƠNG 1.
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ LIÊN QUAN 1. Huyền thoại – mạch dẫn văn hóa 1. Khái niệm huyền thoại (myth) Thuật ngữ “huyền thoại” ngay từ khi mới xuất hiện, hay bắt đầu thu hút sự quan tâm đã không ngừng hấp dẫn các nhà lí luận bởi tính đa nghĩa và phức tạp trong nội hàm khái niệm. Huyền thoại (tiếng Anh: Myth, tiếng Nga: Mif, tiếng Pháp: Mythe) có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp là Muthos.
Nghĩa khởi nguyên của Muthos là “lời, lời nói, câu chuyện, là truyền thuyết, truyền thoại” [27, tr. Nhưng hiểu sâu hơn thì Muthos có nghĩa “là những lời nói (thoại) mơ hồ, tối nghĩa (huyền) cần phải giải mã mới tìm được ẩn ý. Nội dung của nó thường không rõ ràng vì bị che lấp phía sau những thứ linh tinh chẳng có liên quan gì đến bản than nó” [25, tr. Đây là một thuật ngữ được nghiên cứu trong nhiều ngành khoa học khác nhau như triết học, văn hóa học, tôn giáo, văn học, lịch sử… Nhận diện thuật ngữ phức tạp này từ dấu chỉ thuộc tính bản chất, giáo sư Đỗ Đức Hiểu trong cuốn Từ điển văn học (Bộ mới) cho rằng: “Huyền thoại là khái niệm chỉ một hình thức tư duy đặc thù của con người thời nguyên thủy, trong đó cái kì ảo che giấu những sự thật, được bảo lưu dưới nhiều dạng thức của đời sống tinh thần nhiều nhóm cư dân trên thế giới và đi vào văn học nghệ thuật.
Huyền thoại lấp lánh nhiều nghĩa bí ẩn, do đó, nó thường mang tính đa âm, phát sáng nhiều thông điệp; nó xuất phát từ vô thức tập thể ngày cổ xưa. Nó trở thành những mẫu cổ từ đó các nhà văn sau này khai thác và sáng tạo theo vô thức cá nhân” [26, tr. Hiểu theo cách thông thường, huyền thoại cũng được xem là những truyện kể thiêng liêng, giải thích thế giới và con người đã hình thành và có dạng tồn tại hiện nay như thế nào. Theo đó, huyền thoại có nghĩa là “những 10 Luan van truyện về các vị thần, các nhân vật được sùng bái hoặc có quan hệ nguồn gốc với các vị thần, về các thế hệ xuất hiện trong thời gian ban đầu (thời gian khởi nguyên), tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp vào việc tạo lập thế giới cũng như việc tạo lập nên những nhân tố của nó – thiên nhiên và văn hóa” [Dẫn theo 30].
Với cách hiểu này, huyền thoại không đặt trọng tâm vào những vấn đề thiết cốt trong cuộc sống đời thường của con người mà hướng sự quan tâm đến vũ trụ, mối quan hệ giữa con người và vũ trụ, thông qua việc miêu tả cái đối lập, hỗn loạn để nhấn mạnh sự hài hòa của vũ trụ trong mối quan hệ với con người. Hướng đến và duy trì sự hài hòa, huyền thoại dung hòa với nghi lễ (ritual), hay nói cách khác nghi lễ như là một phương tiện trợ giúp để huyền thoại thực hiện cái đích mà nó mong muốn. Tri nhận thế giới trong huyền thoại thường không theo định tính khoa học mà nghiêng hẳn về phía trực giác và cảm nhận. Trên cơ sở các quan niệm, định nghĩa trên; chúng tôi hiểu huyền thoại là một mạch dẫn văn hóa quan trọng trong cảm quan ý thức của nhân loại.
Trong lĩnh vực văn học, đó là những câu chuyện thấm đẫm tính huyễn hoặc, kì ảo, sử thi về thần linh hoặc về một tư tưởng nào đó của nhân loại. Câu chuyện hoàn toàn do trí tưởng tượng của con người nhưng cũng bám rễ từ vô thức tập thể, mang tính thông điệp và ý nghĩa cao. Đặc trưng của huyền thoại Trong đa số các công trình hay bài viết, các nhà nghiên cứu tuy chưa đưa ra một định nghĩa hoàn chỉnh và thống nhất về huyền thoại, song họ đều thừa nhận đó là một yếu tố phản ánh văn hóa, tư duy nguyên thủy của nhân loại. Rõ ràng, các huyền thoại đã được lưu giữ trong kí ức văn hóa – lịch sử, mang tính bất biến giúp nó có thể thâm nhập vào văn chương nhiều thời mà không bị mai một giá trị.
Có thể lí giải điều này từ điểm xuất phát của huyền thoại. Trong đời sống nguyên thủy, huyền thoại khởi sinh trên đời sống tinh thần, yếu tố vô thức tập thể nên mang đậm tính văn hóa của nhân loại. 11 Luan van Huyền thoại phát triển cùng chiều dài lịch sử của nhân loại nên vừa có tính lịch đại vừa có tính đồng đại. Với tư cách là một truyện kể quá khứ, con người mượn huyền thoại để lí giải những gì khiến vũ trụ và con người được sinh ra.
Thần Trụ trời, thần Núi, thần Sông… cũng được hình thành từ cách thức này. Câu chuyện huyền thoại, thần thoại còn xuất hiện với tư cách cắt nghĩa hiện tại và tương lai. Huyền thoại chính là mạch dẫn văn hóa quan trọng nên cũng mang tính đặc trưng vùng miền. Tùy theo phông văn hóa của mỗi đất nước, dân tộc mà huyền thoại sẽ có những nhánh rẽ rất riêng biệt.
Chẳng hạn như huyền thoại Australia và Nam Mỹ thường nói về việc vi phạm các chuẩn mực hôn nhân gia đình và xã hội: đồng tục kết hôn hay loạn luân, chế độ nội hôn (endogamie). Những mối quan hệ không đúng đắn thường làm mất cân bằng vũ trụ. Dục tính theo hướng loạn luân tượng trưng cho sự trưởng thành không hoàn thiện, thiên về phát triển thể xác hơn là tinh thần. Cốt truyện của huyền thoại Châu Á tạo thành chuỗi khép kín, các motif quen thuộc như motif lông ngỗng, “ở hiền gặp lành”… Huyền thoại được xây dựng thông qua những câu chuyện về những điều kì diệu, hoang đường, có nguồn gốc từ dân gian sơ khai.
Những nhân vật trong cốt truyện này cũng thường là người phi thường, có khả năng đặc biệt hay có những đặc điểm kì lạ. Ngay cả nhân vật lịch sử cũng có thể trở thành nhân vật huyền thoại; truyện pha trộn cái thực với cái hư ảo, cái kì diệu, thường bằng phương pháp phóng đại… Do vậy, huyền thoại thường mang tính kì ảo để phản ánh một hiện thực đầy bí ẩn, huyền diệu dưới con mắt nhân loại, đặc biệt là dưới góc nhìn của người nguyên thủy. Các nhân vật trong hệ thống thần thoại Hy Lạp đều là nhân vật thần linh với những năng lực đặc biệt đậm chất hoang đường như thần Zues, thần Jupiter, thần Cupid… Nhiều ngòi bút hiện đại đã lấy cảm hứng từ truyền thống văn hóa để khơi nguồn sáng tạo. Các mẫu gốc huyền thoại có cơ hội xuất hiện trong văn học hiện đại với những diễn giải mới mẻ.
Tuy nhiên, là phương tiện để phản ánh 12 Luan van hiện thực, có ý nghĩa sâu thẳm, vĩnh cửu nên huyền thoại thường được thể hiện dưới dạng biểu tượng. Tính biểu tượng này của huyền thoại đã mở rộng thêm nhiều chiều kích ý nghĩa cho tác phẩm. Sự mơ hồ trong lớp vỏ kí hiệu của huyền thoại không giúp nhiều cho người tiếp nhận diễn giải các ý tưởng. Chính đặc trưng này gây ra những ý kiến trái chiều đối với một số ý nghĩa mã hóa huyền thoại và diễn giải chủ quan của người nghiên cứu.
Mối tương liên giữa văn học và huyền thoại Với tư cách là một mạch dẫn văn hóa, một hệ thống kí hiệu, một thứ siêu ngôn ngữ, huyền thoại hiện diện ở khắp mọi nơi. Nó ảnh hưởng và chiếm lĩnh thực tại mang tính phổ quát bao gồm nhiều lĩnh vực chính trị, tôn giáo, nghệ thuật, đạo đức, khoa học… Giống như quan niệm của Melentinski Eleaza Moseevich – một học giả nổi tiếng về lĩnh vực folklore và kí hiệu học đưa ra: “Huyền thoại là một hiện tượng trung tâm trong lịch sử văn hóa, đồng thời là một phương tiện cổ xưa để nhận thức thực tại xung quanh và bản chất con người. Huyền thoại cũng là mô hình đầu tiên của mọi hệ tư tưởng, là cái nôi nguyên hợp của các loại hình văn hóa khác nhau văn học, nghệ thuật, tôn giáo và ở mức độ nào đó, cả triết học, thậm chí cả khoa học” [18, tr. Lịch sử loài người trải qua hàng thế kỉ tồn tại và phát triển cùng với sự đồng hành của văn học nghệ thuật.
Là một hình thái ý thức của huyền thoại, văn học cũng không nằm ngoài trường lực tác động của “cái nôi nguyên hợp” này. Có thể nói trong bất kì thể loại văn học nào, từ huyền thoại (hay thần thoại – theo cách gọi thường gặp), sử thi đến truyện cổ tích hay thơ ca… đều thấp thoáng trong đó các tích truyện huyền thoại. Điều này lại được Meletinsky chứng minh và khẳng định nhiều lần trong các công trình nghiên cứu của ông về huyền thoại, ví dụ như: truyện cổ tích là một mảnh vỡ được “văng ra” từ huyền thoại, hay “truyện cổ tích thoát thai từ huyền thoại” [19, tr. 355], hoặc “nguồn gốc chủ yếu của việc hình thành các sử thi cổ đại là các truyện cổ tích – tráng ca (…) và đặc biệt là huyền thoại” [19, tr.
Như vậy, huyền thoại được khởi đi là cội nguồn của văn học. Những câu chuyện thần thoại, truyền 13 Luan van thoại phản ánh tâm tư nguyện vọng của con người. Nó phát triển từ hình thức truyền miệng, rồi được ghi chép lại, sáng tác theo hình thức của văn học hiện đại. Trong phê bình văn học nước ngoài, huyền thoại giống với thần thoại và được xem là một nguyên tắc tổ chức cấu trúc của văn học.
Quan trọng hơn, văn học và huyền thoại còn có cùng một thuộc tính: khả năng tái hiện những quan niệm chung nhất trong một hình thức cụ thể, cảm tính. Tuy nhiên sự vận động của văn học cũng góp phần giữ gìn và phát triển yếu tố huyền thoại. Tức là sự tác động ngược trở lại của văn học đối với huyền thoại. Cùng với bao thăng trầm của cuộc sống, văn học đã trải qua nhiều giai đoạn biến đổi về phương pháp sáng tác, hình thành nên những trào lưu văn học khác nhau, bổ sung và thay thế cho nhau.
Nếu như thế kỉ XIX là giai đoạn phát triển rực rỡ của những sáng tác thuộc trường pháp hiện thực chủ nghĩa thì thế kỉ XX người đọc lại được chứng kiến sự lên ngôi của những sáng tác theo khuynh hướng “huyền thoại hóa”. Tiểu thuyết của J. Kafka… thơ của T. Yeats… kịch của J.
Anouilh, Claudel, Cocteau… là những ví dụ tiêu biểu.