Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu Chương 2: Lý thuyết phân quyền và giá trị tham khảo của nó trong việc xây dựng và hoàn thiện bộ máy Nhà nước pháp quyền Chương 3: Tham khảo những giá trị của lý thuyết phân quyền trong việc xây dựng và hoàn thiện bộ máy Nhà nước pháp quyền Việt Nam hiện nay Chương 4: Phương hướng và giải pháp tiếp tục hoàn thiện bộ máy Nhà nước pháp quyền Việt Nam hiện nay trên cơ sở tham khảo những giá trị của lý thuyết phân quyền 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu ngoài nƣớc 1. Các công trình nghiên cứu về Nhà nước pháp quyền Cần phải khẳng định rằng, những nghiên cứu về Nhà nước pháp quyền trong nền khoa học chính trị phương Tây thường gắn với dân chủ và đổi mới thể chế chính trị. Do đó, cần phải khảo sát những công trình nghiên cứu về nền dân chủ và Nhà nước pháp quyền.
Có thể kể đến những công trình như: Pierre Pactet (1994), Institutions politiques - Droit constitutionnel [168] đã đi sâu nghiên cứu những thay đổi, biến đổi, thích ứng của thể chế nói chung và nhà nước nói riêng về những điều kiện về kinh tế, xã hội, văn hóa, truyền thống dân chủ và trình độ dân trí và hướng đến xây dựng một Nhà nước pháp quyền. Joseph Thesing (2002), Nhà nước pháp quyền - Chế độ pháp trị của Cộng hòa Liên bang Đức [122] đã phân tích cơ sở lý luận và thực tiễn xây dựng Nhà nước pháp quyền tại nước Đức và một số nước có liên quan; chỉ ra những điều kiện chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội và lịch sử của những nước phương Tây có nhiều điểm khác so với các nước phương Đông. (2007), The rules of law: history, theory and criticism [156] đã chia sẻ suy nghĩ về nhà nước pháp quyền hiện nay đòi hỏi phải mở rộng nền pháp lý toàn cầu. Nhà nước pháp quyền không còn là giá trị của Mỹ và Châu Âu mà là của nhân loại.
Đây là một công trình tham khảo đầy giá trị cho luận án khi tìm hiểu về lịch sử và lý thuyết của Nhà nước pháp quyền. Amichai Magen, Thomas Risse, Michael A. McFaul (2009), Promoting democracy and the rules of law [3] đã tập hợp các bài nghiên cứu về nền dân chủ và Nhà nước pháp quyền ở Mỹ và Châu Âu, định giá trị toàn cầu của Nhà nước pháp quyền và các con đường thúc đẩy dân chủ trong xây dựng nền pháp quyền ở các nước đang phát triển. 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Jacques Chevalier (2004), L’Etat de droit [167].
Đây là số chuyên đề tập hợp các quan điểm chính thống của các nhà nghiên cứu khoa học chính trị Pháp xoay quanh vấn đề Nhà nước pháp quyền - vấn đề cốt lõi của chính trị hiện đại. Ngoài ra, trong các tác phẩm của các nhà kinh điển C. Lênin cũng đề cập đến vấn đề tổ chức nhà nước, quyền lực nhà nước, Nhà nước pháp quyền. Các nhà kinh điển đã chỉ ra nguồn gốc của quyền lực nhà nước chính là “quyền lực công cộng” (có nguồn gốc từ nhân dân), mang tính chất giai cấp, mang tính chất xã hội, được phục tùng bởi tất cả các chủ thể trong xã hội.
Có thể kể đến công trình: “Nguồn gốc gia đình, chế độ tư hữu và nhà nước” [21] đã phân tích một cách khoa học về những giai đoạn phát triển sớm nhất của lịch sử nhân loại, về quá trình tan rã của chế độ Công xã nguyên thuỷ, về quá trình hình thành, những đặc trưng của các xã hội có giai cấp dựa trên chế độ sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất và giải thích những đặc điểm của sự phát triển của các quan hệ gia đình trong các hình thái kinh tế - xã hội khác nhau. Đặc biệt là đã luận chứng nhiều vấn đề lý luận và thực tiễn xung quanh vấn đề nhà nước như nguồn gốc và bản chất, đặc trưng và chức năng của nhà nước; đồng thời, chứng minh sự tất yếu diệt vong của nhà nước khi xã hội cộng sản văn minh hoàn toàn thắng lợi. Các công trình nghiên cứu về lý thuyết phân quyền trong việc xây dựng và hoàn thiện bộ máy nhà nước Qua các giai đoạn phát triển lịch sử, nhất là vào giai đoạn phát triển TBCN, trước những yêu cầu của xây dựng một xã hội mới, có nhiều biến đổi và phát triển nhanh chóng, đã xuất hiện nhiều quan điểm, học thuyết và trường phái khoa học trong các ngành Triết học, Kinh tế học, Luật học, Chính trị học, Xã hội học,. bàn về khoa học tổ chức và tổ chức nhà nước.
Chẳng hạn, trường phái cơ giới xem tổ chức như một cỗ máy bao gồm các bộ phận có vai trò, vị trí khác nhau hợp lại; trường phái tự nhiên lại xem tổ chức như một cơ thể sống, là một hệ thống mở, tự điều chỉnh; trường phái xã hội xem tổ chức như là một nền văn hóa, một công cụ cai trị. Các lý 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com thuyết về nhà nước như: lý thuyết phân quyền, lý thuyết Nhà nước pháp quyền. đã tạo cơ sở thiết lập mô hình nhà nước tư sản hiện đại. Trong lĩnh vực Chính trị học, ở phương Tây, vấn đề quyền lực, quyền lực nhà nước, cách thức tổ chức quyền lực nhà nước như:“tập trung quyền lực” hay“phân chia quyền lực” được đề cập từ rất sớm và được bổ sung, phát triển đến tận ngày nay.
Nhiều khái niệm, phạm trù và các vấn đề có liên quan đã được các học giả phân tích một cách rõ ràng cả về lý luận và thực tiễn. Tuy nhiên, vẫn chưa hết tranh luận về vấn đề quyền lực, quyền lực nhà nước cũng như cách thức tổ chức quyền lực. Từ các cách tiếp cận khác nhau về quyền lực, quyền lực nhà nước, cũng như cách thức tổ chức quyền lực nhà nước, nhiều công trình nghiên đã phân tích khá rõ nhiều khía cạnh về lý thuyết phân quyền. Nhìn chung, các công trình nghiên cứu đều cho rằng phân quyền là một trong những lý thuyết chính trị - pháp lý có ý nghĩa đặc biệt quan trọng của lý luận và thực tiễn chính trị thế giới.
Lý thuyết phân quyền đã đi ngược lại hoàn toàn các lý thuyết chính trị trong chế độ độc tài chuyên chế. Nó được coi là tư tưởng vạch ra thời đại mới, đánh dấu sự loại bỏ chế độ Quân chủ chuyên chế, độc tài - mảnh đất tốt cho sự lộng quyền, bức rào cản của dân chủ và phát triển xã hội chuyển sang một chế độ xã hội dân chủ, văn minh. Nói tới lý thuyết phân quyền là nói tới quá trình đấu tranh cho tự do, bình đẳng, tiến bộ xã hội. Vì vậy, phân quyền được coi là yêu cầu khách quan trong nhà nước dân chủ và là điều kiện đảm bảo cho những giá trị tự do của con người được phát huy, đồng thời là tiêu chí đánh giá sự tồn tại và phát triển của Nhà nước pháp quyền.
Lý thuyết phân chia quyề n lực ở mức độ hoàn thiện nhất là ho ̣c thuyế t “Tam quyề n phân lập” của S. Montesquieu đã đươ ̣c nghiên cứu từ lâu ở nhiề u quố c gia trên thế giới như : Anh, Pháp, Mỹ và sau này là Trung Quố c. và được trình bày, phân tích khá kỹ trong các công trình của các nhà tư tưởng thời kỳ cận đại như: Thomas Hobbes (1651), Leviathan or The Matter, Forme and Power of a Common Wealth Ecclesiasticall and Civil [163] đã cho rằng để bảo tồn sự sống tới con người tới việc thiết lập các quy tắc ứng xử, các quy tắc này được ông gọi bằng thuật ngữ khoa học pháp lý là quyền tự nhiên. Quyền tự nhiên hay tự do của con 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com người theo ông là những quyền mà con người được hưởng một cách đương nhiên, không phụ thuộc vào bất kỳ một chế độ chính trị nào.
Locke (2007), Khảo luận thứ hai về chính quyền [73] tác phẩm được xem là vĩ đại nhất của nền triết học chính trị và chính trị học nhân loại. Khảo luận thứ hai về chính quyền là một chuyên luận về nguồn gốc, phạm vi và mục đích chân chính của chính quyền dân sự. Với tác phẩm này, J. Locke đã trực tiếp đưa ra học thuyết của mình về nhà nước.
Rousseau (2004), Bàn về khế ước xã hội [113] tập trung bàn đến vấn đề phải tổ chức lại xã hội, xây dựng nguyên tắc của chế độ mới như thế nào. Tác giả đã đưa ra những nguyên tắc thiết lập một xã hội lý tưởng bằng các khế ước - đó là những luật cơ bản như: Hiến pháp, Luật dân sự, Luật hình sự. mà mọi thành viên trong đó phải tự nguyện tuân theo. Những khế ước đó bảo đảm các quyền lợi của xã hội, của mỗi thành viên như sự tự do, bình đẳng, quyền tư hữu.
Sau khi đưa ra những nguyên tắc ấy, J. Rousseau bàn đến các hình thức chính thể. Rousseau đề cao chính thể dân chủ - chính thể mà người dân có thể tham gia nhiều nhất vào các hoạt động điều hành của nhà nước, đặc biệt là trên lĩnh vực lập pháp. Ông cho rằng, quyền lực nhà nước bắt nguồn từ nhân dân.
Nhân dân trao toàn bộ quyền lực của mình cho nhà nước để sau đó nhà nước hiện thực hóa quyền đó của nhân dân. Nhân dân sau khi đã ủy quyền cho nhà nước thì lại được nhà nước trao lại một phần quyền lực thông qua các quy định của Hiến pháp và pháp luật. Montesqueu (1948), Bàn về Tinh thần pháp luật [93] đã đề cập và lý giải hàng loạt vấn đề lý luận và thực tiễn trong luật học cũng như các khoa học xã hội đương thời; phân tích, so sánh các nội dung và bản chất của các thể chế chính trị khác nhau, chỉ ra nhiều điểm hạn chế và tích cực của từng thể chế; bàn về các yếu tố liên quan đến luật, cách soạn thảo luật và ứng dụng luật trong các lĩnh vực xã hội. Đặc biệt, toàn bộ cuốn sách toát lên tinh thần muốn xây dựng một xã hội bình đẳng, bác ái, tất cả vì hạnh phúc của con người.
11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Trong suốt thế kỷ XX và cho đến ngày nay, lý thuyết phân chia quyền lực của S. Montesqueu vẫn đóng vai trò nền tảng cho các nghiên cứu về quyền lực nhà nước. Các công trình nghiên cứu sâu về vấn đề này như: John Dewey (1927), The Public and Its Problems [158] và (1939), Theory of Valuation [159] đã chỉ ra nhà nước không là gì khác ngoài một tổ chức được lập ra để phục vụ cho nhân dân.