Vấn Đề Ly Hôn Có Yếu Tố Nước Ngoài Theo Pháp Luật Việt Nam Hiện Hành

Bài viết phân tích vấn đề ly hôn có yếu tố nước ngoài theo pháp luật Việt Nam hiện hành, cung cấp thông tin và quy định cần thiết.

• Tác giả: Bùi Thu Huyền
• Người hướng dẫn: GVC. Lưu Thị Kim Dung
• Trường học: Viện Đại Học Mở Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Quốc Tế
• Đề tài: Ly Hôn Có Yếu Tố Nước Ngoài Theo Pháp Luật Việt Nam: Thực Trạng và Kiến Nghị
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Mục đích nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Kết cấu của khóa luận
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ PHÁP LÝ VỀ LY HÔN CÓ YẾU TỐ NƯỚC NGOÀI
• 1.1. Khái niệm về ly hôn và ly hôn có yếu tố nước ngoài
• 1.1.1. Khái niệm về ly hôn
• 1.1.2. Khái niệm ly hôn có yếu tố nước ngoài
• 1.1.3. Nguồn luật điều chỉnh
• 1.1.3.1. Pháp luật trong nước
• 1.1.3.2. Pháp luật quốc tế
• 2. CHƯƠNG 2: QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VIỆT NAM HIỆN HÀNH VỀ VẤN ĐỀ LY HÔN CÓ YẾU TỐ NƯỚC NGOÀI
• 2.1. Thẩm quyền của Tòa án Việt Nam về giải quyết ly hôn có yếu tố nước ngoài
• 2.1.1. Xác định thẩm quyền theo Hiệp định TTTP Việt Nam đã ký kết
• 2.1.2. Xác định thẩm quyền giải quyết theo Pháp luật Việt Nam
• 2.2. Luật áp dụng giải quyết vụ việc ly hôn có yếu tố nước ngoài
• 2.2.1. Theo các HĐTTTP mà Việt Nam đã tham gia
• 2.2.2. Theo pháp luật Việt Nam
• 2.3. Công nhận và cho thi hành bản án, quyết định ly hôn của Tòa án và cơ quan có thẩm quyền ở nước ngoài tại Việt Nam
• 2.3.1. Công nhận và cho thi hành bản án, quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài tại Việt Nam trong trường hợp có Điều ước quốc tế mà Việt Nam ký kết với các nước
• 2.3.2. Công nhận và cho thi hành bản án, quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài tại Việt Nam trong trường hợp không có các Điều ước quốc tế
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG GIẢI QUYẾT VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ TRONG VIỆC HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ LY HÔN CÓ YẾU TỐ NƯỚC NGOÀI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 3.1. Thực trạng vấn đề giải quyết ly hôn có yếu tố nước ngoài ở Việt Nam
• 3.1.1. Thực trạng pháp luật Việt Nam trong việc giải quyết quan hệ ly hôn có yếu tố nước ngoài
• 3.1.2. Thực tiễn giải quyết các vụ án ly hôn có yếu tố nước ngoài ở Việt Nam
• 3.1.3. Nguyên nhân dẫn đến thực trạng trên
• 3.2. Một số kiến nghị trong việc hoàn thiện pháp luật về ly hôn có yếu tố nước ngoài ở Việt Nam hiện nay
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Ly Hôn Có Yếu Tố Nước Ngoài Tại VN

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng, các cuộc hôn nhân giữa công dân Việt Nam và người nước ngoài ngày càng trở nên phổ biến. Điều này kéo theo sự gia tăng về số lượng các vụ ly hôn có yếu tố nước ngoài tại Việt Nam. Các vụ việc này đặt ra nhiều thách thức pháp lý phức tạp, đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam. Việc giải quyết các vụ ly hôn có yếu tố nước ngoài không chỉ liên quan đến quyền lợi của các bên đương sự mà còn ảnh hưởng đến trật tự xã hội và uy tín của Việt Nam trong cộng đồng quốc tế. Do đó, việc nghiên cứu và hoàn thiện pháp luật về ly hôn có yếu tố nước ngoài là vô cùng cần thiết. Theo Khoản 25 Điều 3 Luật HN&GĐ 2014, yếu tố nước ngoài trong ly hôn có thể xuất hiện khi một trong hai bên là người nước ngoài hoặc người Việt Nam định cư ở nước ngoài, hoặc khi căn cứ pháp lý để chấm dứt hôn nhân phát sinh ở nước ngoài.

1.1. Định Nghĩa Ly Hôn Có Yếu Tố Nước Ngoài Theo Pháp Luật

Pháp luật Việt Nam chưa định nghĩa cụ thể khái niệm ly hôn có yếu tố nước ngoài trong các văn bản pháp luật về hôn nhân và gia đình. Tuy nhiên, dựa trên Khoản 25 Điều 3 Luật HN&GĐ 2014, có thể hiểu ly hôn có yếu tố nước ngoài là việc chấm dứt quan hệ vợ chồng, trong đó ít nhất một bên là người nước ngoài, người Việt Nam định cư ở nước ngoài, hoặc có liên quan đến các yếu tố pháp lý phát sinh tại nước ngoài. Vấn đề này cần được làm rõ hơn trong các văn bản pháp luật để đảm bảo tính thống nhất và minh bạch trong quá trình áp dụng.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Việc Nghiên Cứu Ly Hôn Quốc Tế

Việc nghiên cứu về ly hôn có yếu tố nước ngoài có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên đương sự, đặc biệt là phụ nữ và trẻ em. Bên cạnh đó, việc nghiên cứu cũng giúp nâng cao năng lực giải quyết các vụ việc phức tạp cho đội ngũ thẩm phán và cán bộ tòa án, đồng thời góp phần hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam phù hợp với các chuẩn mực quốc tế. Nghiên cứu giúp đảm bảo trật tự xã hội và tăng cường uy tín quốc tế.

II. Thủ Tục Ly Hôn Với Người Nước Ngoài Tại Việt Nam Hướng Dẫn Chi Tiết

Thủ tục ly hôn với người nước ngoài tại Việt Nam có nhiều điểm khác biệt so với thủ tục ly hôn thông thường. Điều này xuất phát từ tính chất phức tạp của các yếu tố pháp lý liên quan, như xác định thẩm quyền của tòa án, áp dụng luật pháp, và công nhận bản án ly hôn của nước ngoài. Do đó, việc nắm vững quy trình và thủ tục ly hôn với người nước ngoài là vô cùng quan trọng để đảm bảo quyền lợi của các bên đương sự. Theo quy định của pháp luật Việt Nam, thẩm quyền giải quyết các vụ ly hôn có yếu tố nước ngoài thuộc về Tòa án nhân dân cấp tỉnh/thành phố.

2.1. Xác Định Thẩm Quyền Giải Quyết Thủ Tục Ly Hôn Quốc Tế

Thẩm quyền giải quyết ly hôn có yếu tố nước ngoài được xác định dựa trên các quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự (BLTTDS) và các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Thông thường, tòa án nơi cư trú của bị đơn (nếu bị đơn cư trú tại Việt Nam) hoặc nơi có tài sản tranh chấp (nếu bị đơn không cư trú tại Việt Nam) sẽ có thẩm quyền giải quyết. Việc xác định đúng thẩm quyền là bước quan trọng đầu tiên để đảm bảo quá trình giải quyết vụ việc diễn ra thuận lợi.

2.2. Chuẩn Bị Hồ Sơ Ly Hôn Có Yếu Tố Nước Ngoài Lưu Ý Quan Trọng

Hồ sơ ly hôn có yếu tố nước ngoài bao gồm các giấy tờ chứng minh quan hệ hôn nhân, giấy tờ tùy thân của các bên đương sự, và các giấy tờ liên quan đến tài sản chung (nếu có). Các giấy tờ do cơ quan nước ngoài cấp phải được hợp pháp hóa lãnh sự và dịch sang tiếng Việt. Ngoài ra, cần chuẩn bị thêm các tài liệu chứng minh địa chỉ cư trú của các bên, và các thông tin liên quan đến quá trình chung sống và nguyên nhân dẫn đến ly hôn. Cần có mẫu đơn ly hôn theo quy định.

2.3. Quy trình Thời gian giải quyết ly hôn với người nước ngoài

Quy trình giải quyết ly hôn với người nước ngoài bao gồm các bước như nộp hồ sơ, thụ lý vụ án, hòa giải (nếu có thể), và xét xử. Thời gian giải quyết vụ việc có thể kéo dài hơn so với ly hôn thông thường do việc xác minh thông tin và tống đạt giấy tờ cho người nước ngoài có thể mất nhiều thời gian. Cần chuẩn bị tinh thần cho quá trình này và hợp tác chặt chẽ với tòa án để đảm bảo vụ việc được giải quyết nhanh chóng và hiệu quả.

III. Luật Áp Dụng Trong Vụ Ly Hôn Có Yếu Tố Nước Ngoài Phân Tích

Việc xác định luật áp dụng trong các vụ ly hôn có yếu tố nước ngoài là một vấn đề phức tạp, đòi hỏi sự hiểu biết về các quy phạm xung đột pháp luật. Theo quy định của pháp luật Việt Nam, việc áp dụng luật sẽ được xác định dựa trên các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên, hoặc theo các quy định của pháp luật Việt Nam nếu không có điều ước quốc tế áp dụng. Điều 127 Luật HN&GĐ 2014 quy định về ly hôn có yếu tố nước ngoài.

3.1. Ưu Tiên Áp Dụng Điều Ước Quốc Tế Về Hôn Nhân Quốc Tế

Trong trường hợp Việt Nam đã ký kết điều ước quốc tế với quốc gia liên quan đến vụ ly hôn, các quy định của điều ước quốc tế sẽ được ưu tiên áp dụng. Các điều ước quốc tế này thường quy định về thẩm quyền của tòa án và luật áp dụng trong các vụ việc hôn nhân và gia đình có yếu tố nước ngoài. Cần tìm hiểu kỹ các điều ước quốc tế có liên quan để đảm bảo quyền lợi của mình.

3.2. Áp Dụng Luật Việt Nam Khi Không Có Điều Ước Quốc Tế

Nếu không có điều ước quốc tế nào được áp dụng, luật Việt Nam sẽ được áp dụng để giải quyết vụ ly hôn có yếu tố nước ngoài. Theo đó, các quy định của Luật Hôn nhân và Gia đình, Bộ luật Dân sự, và Bộ luật Tố tụng dân sự sẽ được sử dụng để xác định quyền và nghĩa vụ của các bên đương sự. Cần nắm vững các quy định này để có thể bảo vệ quyền lợi của mình một cách tốt nhất.

IV. Chia Tài Sản Khi Ly Hôn Với Người Nước Ngoài Giải Quyết Thế Nào

Việc chia tài sản khi ly hôn với người nước ngoài có thể gặp nhiều khó khăn do tài sản có thể nằm ở nhiều quốc gia khác nhau và chịu sự điều chỉnh của các hệ thống pháp luật khác nhau. Pháp luật Việt Nam quy định về nguyên tắc chia tài sản chung của vợ chồng khi ly hôn, nhưng việc áp dụng các nguyên tắc này trong trường hợp ly hôn có yếu tố nước ngoài cần được xem xét cẩn thận. Cần xác định rõ nguồn gốc tài sản, quyền sở hữu tài sản, và các quy định của pháp luật nước ngoài liên quan đến tài sản đó.

4.1. Xác Định Tài Sản Chung Riêng Trong Ly Hôn Quốc Tế

Việc xác định tài sản chung và riêng của vợ chồng là bước quan trọng đầu tiên trong quá trình chia tài sản. Theo quy định của pháp luật Việt Nam, tài sản được tạo ra trong thời kỳ hôn nhân là tài sản chung của vợ chồng, trừ khi có thỏa thuận khác hoặc tài sản đó được xác định là tài sản riêng của một bên. Cần thu thập đầy đủ các chứng cứ chứng minh nguồn gốc và quyền sở hữu của tài sản.

4.2. Áp Dụng Nguyên Tắc Chia Tài Sản Theo Luật Việt Nam

Nguyên tắc chia tài sản khi ly hôn theo luật Việt Nam là chia đôi tài sản chung, có xem xét đến công sức đóng góp của mỗi bên trong việc tạo ra tài sản. Tuy nhiên, trong trường hợp ly hôn có yếu tố nước ngoài, việc áp dụng nguyên tắc này có thể gặp nhiều khó khăn do sự khác biệt về pháp luật và thực tiễn giữa các quốc gia. Cần tham khảo ý kiến của luật sư để có phương án chia tài sản phù hợp nhất.

4.3. Thủ tục chuyển tài sản ra nước ngoài

Việc chuyển tài sản ra nước ngoài cần tuân thủ quy định pháp luật về chuyển ngoại tệ. Cần chuẩn bị đầy đủ giấy tờ chứng minh nguồn gốc tài sản và tuân thủ các thủ tục hành chính liên quan. Nên nhờ tư vấn từ luật sư để việc chuyển tài sản thuận lợi và hợp pháp.

V. Quyền Nuôi Con Khi Ly Hôn Với Người Nước Ngoài Tại Việt Nam

Quyền nuôi con là một vấn đề nhạy cảm trong các vụ ly hôn có yếu tố nước ngoài. Tòa án sẽ xem xét toàn diện các yếu tố, bao gồm nguyện vọng của con, điều kiện kinh tế, và khả năng chăm sóc của mỗi bên để quyết định ai là người được quyền trực tiếp nuôi con. Mục tiêu cao nhất là đảm bảo quyền lợi tốt nhất cho con. Việc xác định quốc tịch của con cũng là một yếu tố quan trọng cần được xem xét.

5.1. Nguyên Tắc Quyết Định Quyền Nuôi Con Lợi Ích Tốt Nhất Cho Con

Nguyên tắc hàng đầu trong việc quyết định quyền nuôi con là đảm bảo lợi ích tốt nhất cho con. Tòa án sẽ xem xét các yếu tố như tình cảm của con đối với mỗi bên cha mẹ, điều kiện sống, học tập, và chăm sóc sức khỏe của con để đưa ra quyết định phù hợp. Con từ đủ 7 tuổi trở lên sẽ được hỏi ý kiến về nguyện vọng của mình.

5.2. Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Quyết Định Quyền Nuôi Con

Nhiều yếu tố có thể ảnh hưởng đến quyết định quyền nuôi con, bao gồm khả năng tài chính của mỗi bên cha mẹ, điều kiện sống, thời gian dành cho con, và khả năng giáo dục con. Tòa án cũng sẽ xem xét đến đạo đức và lối sống của mỗi bên để đảm bảo con được nuôi dưỡng trong môi trường lành mạnh.

VI. Thực Trạng Ly Hôn Có Yếu Tố Nước Ngoài Tại VN Kiến Nghị

Tình hình ly hôn có yếu tố nước ngoài tại Việt Nam ngày càng gia tăng, đặt ra nhiều thách thức cho hệ thống pháp luật và cơ quan giải quyết tranh chấp. Các vụ việc thường phức tạp về mặt pháp lý và tốn nhiều thời gian, công sức. Việc hoàn thiện pháp luật và nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ là cần thiết để giải quyết các vụ việc này một cách hiệu quả hơn. Cần tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực tư pháp để hỗ trợ giải quyết các vụ việc liên quan đến công dân Việt Nam ở nước ngoài.

6.1. Phân Tích Thực Trạng Ly Hôn Với Người Nước Ngoài

Số lượng các vụ ly hôn có yếu tố nước ngoài tại Việt Nam đang gia tăng do quá trình hội nhập quốc tế và sự gia tăng các cuộc hôn nhân quốc tế. Nhiều vụ việc gặp khó khăn do sự khác biệt về ngôn ngữ, văn hóa, và hệ thống pháp luật giữa các quốc gia. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng để giải quyết các vụ việc này một cách hiệu quả.

6.2. Đề Xuất Kiến Nghị Hoàn Thiện Pháp Luật Ly Hôn Quốc Tế

Để hoàn thiện pháp luật về ly hôn có yếu tố nước ngoài, cần rà soát và sửa đổi các quy định pháp luật hiện hành để đảm bảo tính rõ ràng, minh bạch, và phù hợp với các chuẩn mực quốc tế. Cần tăng cường đào tạo và bồi dưỡng cho đội ngũ thẩm phán và cán bộ tòa án để nâng cao năng lực giải quyết các vụ việc phức tạp. Cần thúc đẩy hợp tác quốc tế trong lĩnh vực tư pháp để hỗ trợ giải quyết các vụ việc liên quan đến công dân Việt Nam ở nước ngoài.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Cùng với xu thế toàn cầu hóa và chính sách đối ngoại đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ quốc tế của Nhà nước Việt Nam, giao lưu dân sự giữa công dân Việt Nam và công dân nước ngoài ngày càng gia tăng. Kéo theo đó, số lượng các cuộc hôn nhân có yếu tố nước ngoài phát sinh ngày một nhiều, dẫn đến thực trạng các vụ việc ly hôn có yếu tố nước ngoài gia tăng về số lượng và phức tạp về tính chất pháp lý. Việc giải quyết xung đột pháp luật trong quan hệ ly hôn có yếu tố nước ngoài trở thành một đòi hỏi khách quan nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên đương sự, đồng thời giữ vững trật tự xã hội và chủ quyền tư pháp quốc gia. Khóa luận nghiên cứu đề tài "Vấn đề ly hôn có yếu tố nước ngoài theo pháp luật Việt Nam hiện hành" nhằm làm sáng tỏ cả phương diện lý luận lẫn thực tiễn áp dụng pháp luật.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận được xác định cụ thể qua hai nhiệm vụ chính:

1. Nghiên cứu một cách hệ thống các quy định về ly hôn có yếu tố nước ngoài trong pháp luật Việt Nam hiện hành, các điều ước quốc tế liên quan, vấn đề chọn luật áp dụng, phân tích thực trạng giải quyết, chỉ ra khó khăn, vướng mắc và đề xuất các kiến nghị hoàn thiện pháp luật.
2. Góp phần nâng cao nhận thức lý luận và cung cấp tư liệu tham khảo phục vụ hoạt động xét xử của đội ngũ Thẩm phán, cán bộ Tòa án khi giải quyết các vụ việc ly hôn có yếu tố nước ngoài trên thực tế.

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là các quan hệ ly hôn có yếu tố nước ngoài, bao gồm các vấn đề lý luận về tư pháp quốc tế, hệ thống quy phạm pháp luật thực định của Việt Nam, các điều ước quốc tế song phương và thực tiễn xét xử tại Tòa án. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các vụ án ly hôn có yếu tố nước ngoài theo pháp luật Việt Nam, giới hạn ở các nội dung: thẩm quyền xét xử của Tòa án, chọn luật áp dụng, thủ tục ủy thác tư pháp, công nhận và cho thi hành bản án/quyết định ly hôn của cơ quan tài phán nước ngoài tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận được xây dựng dựa trên hệ thống khái niệm và khung lý thuyết của Tư pháp quốc tế và Luật Hôn nhân và Gia đình:

• Khái niệm ly hôn và yếu tố nước ngoài: Ly hôn là việc chấm dứt quan hệ vợ chồng theo bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật của Tòa án (Khoản 14 Điều 3 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014; Điều 42 Bộ luật Dân sự năm 2005). Yếu tố nước ngoài trong quan hệ hôn nhân được xác định theo Khoản 25 Điều 3 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014, phát sinh khi có sự tham gia của người nước ngoài, người Việt Nam định cư ở nước ngoài, hoặc khi căn cứ xác lập, thay đổi, chấm dứt quan hệ phát sinh ở nước ngoài, hoặc tài sản liên quan ở nước ngoài. Căn cứ cho ly hôn dựa trên yếu tố lỗi và sự tan vỡ trầm trọng của quan hệ hôn nhân theo Điều 56 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014.
• Lý luận về giải quyết xung đột pháp luật: Áp dụng hai phương pháp cơ bản gồm phương pháp thực chất (áp dụng trực tiếp quy phạm thực chất) và phương pháp xung đột (sử dụng quy phạm xung đột để lựa chọn hệ thống pháp luật điều chỉnh). Các hệ thuộc luật phổ biến được phân tích gồm: Luật quốc tịch (lex patriae), Luật nơi cư trú (lex domicilii), Luật Tòa án (lex fori), và Luật nơi có tài sản (lex rei sitae).
• Hệ thống nguồn luật: Bao gồm Hiến pháp Việt Nam (từ 1946 đến 2013), Bộ luật Dân sự năm 2005 (Phần thứ bảy, Điều 758–765), Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 (sửa đổi, bổ sung năm 2011), Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 (Chương VIII, Điều 121–130), Luật Quốc tịch năm 2008 (sửa đổi năm 2014), Luật Tương trợ tư pháp năm 2008, Nghị định 138/2006/NĐ-CP, Nghị quyết 01/2003/NQ-HĐTP, Thông tư liên tịch 15/2011/TTLT-BTP-BNG-TANDTC, cùng 16 Hiệp định tương trợ tư pháp song phương và các tập quán quốc tế được thừa nhận.

Về phương pháp nghiên cứu, khóa luận sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam làm nền tảng. Các phương pháp nghiên cứu cụ thể được kết hợp sử dụng gồm: phương pháp lịch sử, phương pháp phân tích quy phạm pháp luật, phương pháp so sánh luật học, phương pháp tổng hợp, diễn giải và logic pháp lý.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Một số vấn đề pháp lý về ly hôn có yếu tố nước ngoài

Chương 1 tập trung phân tích các vấn đề lý luận nền tảng về ly hôn có yếu tố nước ngoài. Tác giả phân định rõ ràng giữa sự kiện kết hôn (xác lập) và ly hôn (chấm dứt quan hệ vợ chồng bằng phán quyết tư pháp), nhấn mạnh quyền tự do ly hôn chính đáng được pháp luật bảo vệ khi mục đích hôn nhân không đạt được. Yếu tố nước ngoài trong ly hôn được hệ thống hóa qua ba nhóm trường hợp: giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài; giữa những người nước ngoài thường trú tại Việt Nam; giữa công dân Việt Nam với nhau nhưng căn cứ xác lập/thay đổi/chấm dứt hoặc tài sản ở nước ngoài.

Phần nguồn luật phân tích cấu trúc đa tầng gồm pháp luật quốc gia, điều ước quốc tế (các Hiệp định tương trợ tư pháp song phương được ký kết từ năm 1980 đến 2002) và tập quán quốc tế (với vai trò là nguồn bổ trợ cuối cùng theo Khoản 4 Điều 759 BLDS 2005 và Khoản 3 Điều 121 Luật HN&GĐ 2014, chỉ áp dụng khi không có luật/điều ước điều chỉnh và không trái nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam).

Về xung đột pháp luật, chương này so sánh cơ chế giải quyết xung đột tại các hệ thống pháp luật trên thế giới:

Hệ thuộc pháp luật	Quốc gia điển hình áp dụng	Quy tắc áp dụng cụ thể
Luật quốc tịch (Lex patriae)	Đức, Ba Lan, Séc, Slovakia, Bulgaria, Thụy Sỹ	Áp dụng luật của nước mà vợ chồng là công dân tại thời điểm nộp đơn ly hôn. Nếu khác quốc tịch, kết hợp xét nơi cư trú chung hoặc luật Tòa án.
Luật nơi cư trú (Lex domicilii)	Pháp, Liên bang Nga	Áp dụng luật của nơi thường trú chung của vợ chồng. Tòa án Nga giải quyết ly hôn trên lãnh thổ Nga theo luật Nga.
Luật Tòa án (Lex fori)	Anh, Mỹ, Singapore	Xác định luật áp dụng theo pháp luật của nước nơi có Tòa án thụ lý thẩm quyền giải quyết vụ việc.

Chương 2: Quy định của pháp luật Việt Nam hiện hành về vấn đề ly hôn có yếu tố nước ngoài

Chương 2 trình bày chi tiết các quy định thực định điều chỉnh quan hệ ly hôn có yếu tố nước ngoài tại Việt Nam qua ba chế định chính:

1. Thẩm quyền của Tòa án Việt Nam:

   • Theo Hiệp định tương trợ tư pháp (HĐTTTP): Ưu tiên áp dụng các nguyên tắc được ký kết gồm: thẩm quyền theo quốc tịch chung (HĐTTTP với Bulgaria, Triều Tiên), thẩm quyền theo nơi cư trú (HĐTTTP với Cuba), thẩm quyền theo nơi nhận đơn đầu tiên (HĐTTTP với Triều Tiên), và thẩm quyền riêng nhằm tránh thụ lý trùng lặp (Điều 21 HĐTTTP với Mông Cổ).
   • Theo pháp luật trong nước: Thẩm quyền chung được quy định tại Khoản 2 Điều 410 BLTTDS 2011 (bao gồm trường hợp nguyên đơn hoặc bị đơn là công dân Việt Nam). Thẩm quyền riêng biệt quy định tại Khoản 1 Điều 411 BLTTDS 2011 áp dụng đối với tranh chấp bất động sản trên lãnh thổ Việt Nam hoặc ly hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài/người không quốc tịch mà cả hai cùng cư trú tại Việt Nam.
   • Thẩm quyền theo cấp và lãnh thổ: Thẩm quyền sơ thẩm thuộc Tòa án nhân dân cấp tỉnh (Điều 33, 34 BLTTDS 2011). Ngoại lệ thuộc TAND cấp huyện áp dụng với việc ly hôn giữa công dân Việt Nam cư trú ở khu vực biên giới với công dân nước láng giềng cùng cư trú ở khu vực biên giới (Khoản 3 Điều 123 Luật HN&GĐ 2014). Thẩm quyền theo lãnh thổ thuộc Tòa án nơi bị đơn cư trú/làm việc hoặc theo thỏa thuận bằng văn bản tại nơi nguyên đơn cư trú/làm việc (Điều 35 BLTTDS).

2. Luật áp dụng và thủ tục ủy thác tư pháp:

   • Theo Điều 127 Luật HN&GĐ 2014: Khoản 1 là quy phạm xung đột một bên xác định áp dụng luật Việt Nam cho công dân Việt Nam với người nước ngoài hoặc người nước ngoài thường trú tại Việt Nam; Khoản 2 dẫn chiếu áp dụng luật nơi thường trú chung của vợ chồng ở nước ngoài (nếu không có thường trú chung thì áp dụng luật Việt Nam); Khoản 3 áp dụng luật nơi có bất động sản. Hướng dẫn tại Nghị quyết 01/2003/NQ-HĐTP xử lý các trường hợp người nước ngoài về nước cố tình giấu địa chỉ từ 1 năm trở lên.
   • Thủ tục ủy thác tư pháp thực hiện theo Luật Tương trợ tư pháp 2008 và Thông tư liên tịch 15/2011/TTLT-BTP-BNG-TANDTC qua 3 bước: Lập và gửi hồ sơ (Tòa án gửi Bộ Tư pháp xử lý trong 10 ngày làm việc); Thực hiện yêu cầu (thông qua cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài); Xử lý kết quả (thông báo kết quả trong 5 ngày làm việc hoặc tối đa 3 tháng nếu không thực hiện được).

3. Công nhận và cho thi hành bản án, quyết định ly hôn của Tòa án nước ngoài:

   • Trường hợp có điều ước quốc tế: Việt Nam đã ký kết 16 hiệp định tương trợ tư pháp song phương có điều khoản công nhận và cho thi hành bản án dân sự/hôn nhân (CHDC Đức 1989, Liên Xô 1981, Tiệp Khắc 1982, Cuba 1984, Hungary 1985, Bulgaria 1986, Ba Lan 1993, Lào 1998, Nga 1998, Trung Quốc 1998, Pháp 1999, Ukraine 2000, Mông Cổ 2000, Belarus 2000, Triều Tiên 2002, Algeria 2010).
   • Trường hợp không có điều ước quốc tế: Xem xét trên nguyên tắc có đi có lại hoặc theo pháp luật Việt Nam. Điều 356 BLTTDS quy định 6 trường hợp không công nhận (chưa có hiệu lực; vi phạm triệu tập hợp lệ vắng mặt; thuộc thẩm quyền riêng biệt của Tòa án Việt Nam; trùng lặp vụ án đã giải quyết; hết thời hiệu thi hành; trái nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam).
   • Trình tự 7 bước xét đơn yêu cầu: (1) Nộp đơn tại Bộ Tư pháp; (2) Bộ Tư pháp chuyển hồ sơ cho TAND cấp tỉnh trong 7 ngày; (3) Tòa án thụ lý trong 3 ngày làm việc; (4) Chuẩn bị xét đơn trong 4 tháng; (5) Mở phiên họp xét đơn (Hội đồng 3 Thẩm phán và Kiểm sát viên); (6) Gửi quyết định; (7) Chuyển giao thi hành án trong thời hạn 30 ngày.

Chương 3: Thực trạng giải quyết và một số kiến nghị trong việc hoàn thiện pháp luật về ly hôn có yếu tố nước ngoài ở Việt Nam hiện nay

Chương 3 phân tích thực trạng áp dụng pháp luật và thực tiễn xét xử các vụ án ly hôn có yếu tố nước ngoài:

• Đánh giá thực trạng: Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật (Luật HN&GĐ 2014, BLTTDS sửa đổi 2011, các HĐTTTP) cơ bản thống nhất, khắc phục sự tản mạn của các thời kỳ trước. Tỷ lệ giải quyết các vụ án ly hôn có yếu tố nước ngoài đạt mức cao (thường đạt khoảng 90%), số lượng án bị hủy do vi phạm tố tụng giảm, lượng án tồn và quá hạn ở mức thấp. Đa số nguyên đơn là công dân Việt Nam cư trú trong nước, bị đơn là người nước ngoài thường vắng mặt.
• Các vướng mắc, khó khăn thực tế:
  1. Khái niệm người Việt Nam định cư ở nước ngoài: Khoản 2 Điều 3 Luật Quốc tịch 2008 (sửa đổi 2014) quy định chung chung về tiêu chí "sinh sống lâu dài", chưa định lượng rõ thời hạn bao lâu để xác định, gây lúng túng khi xác định tư cách đương sự.
  2. Bị đơn che giấu địa chỉ và thiếu chế định ly thân: Việc xác minh địa chỉ bị đơn ở nước ngoài mất nhiều thời gian, kết quả ủy thác tư pháp đạt tỷ lệ thấp. Pháp luật Việt Nam chưa công nhận và chưa có quy định cụ thể về thời gian "ly thân" như một căn cứ độc lập để Tòa án giải quyết ly hôn.
  3. Nghĩa vụ cung cấp và thu thập chứng cứ: Quy định hiện hành đặt nghĩa vụ chính lên đương sự, Tòa án chỉ thu thập khi luật định, dẫn đến sự bị động khi giải quyết các vụ việc có đương sự cư trú ở nước ngoài.
  4. Tính thiếu đồng bộ của văn bản hướng dẫn: Nghị quyết 01/2003/NQ-HĐTP vẫn đang được áp dụng dù căn cứ vào các điều khoản của Bộ luật Dân sự 1995 cũ.
  5. Hạn chế về điều ước quốc tế: Số lượng HĐTTTP song phương còn ít (16 hiệp định), Việt Nam chưa tham gia các điều ước quốc tế đa phương quan trọng về hôn nhân và gia đình.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đạt được các kết quả cụ thể dựa trên số liệu và cơ sở pháp lý thực định:

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở pháp lý giải quyết xung đột pháp luật về ly hôn theo Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014, Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2011, Thông tư liên tịch 15/2011/TTLT-BTP-BNG-TANDTC và danh mục 16 Hiệp định tương trợ tư pháp song phương của Việt Nam.
• Ghi nhận thực tiễn xét xử: tỷ lệ giải quyết các vụ án ly hôn có yếu tố nước ngoài tại Tòa án đạt khoảng 90%, án tồn đọng và án bị hủy được kiểm soát ở mức thấp, dù gặp trở ngại lớn về thủ tục ủy thác tư pháp và xác minh địa chỉ bị đơn.

Khóa luận đề xuất các nhóm kiến nghị hoàn thiện pháp luật:

• Bổ sung văn bản hướng dẫn giải thích rõ tiêu chí thời gian "sinh sống lâu dài" để xác định người Việt Nam định cư ở nước ngoài theo Luật Quốc tịch.
• Bổ sung chế định "ly thân" vào Luật Hôn nhân và Gia đình như một căn cứ pháp lý rõ ràng để Tòa án giải quyết ly hôn khi hai bên không còn chung sống và không tìm được địa chỉ của bị đơn.
• Hoàn thiện quy định tố tụng về nghĩa vụ và quyền hạn của Tòa án trong việc chủ động điều tra, thu thập chứng cứ đối với các vụ việc có yếu tố nước ngoài.
• Ban hành văn bản hướng dẫn mới thay thế Nghị quyết 01/2003/NQ-HĐTP nhằm bảo đảm tính tương thích với hệ thống luật thực định mới ban hành.
• Mở rộng đàm phán, ký kết thêm các Hiệp định tương trợ tư pháp song phương và nghiên cứu tham gia các điều ước quốc tế đa phương trong lĩnh vực hôn nhân gia đình.

Về mặt đóng góp, công trình góp phần làm rõ các vấn đề lý luận chuyên sâu về Tư pháp quốc tế trong quan hệ hôn nhân gia đình, đồng thời đóng vai trò tài liệu tham khảo nghiệp vụ xét xử cho Thẩm phán và cán bộ ngành Tòa án.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận có một số giới hạn xuất phát từ phạm vi nghiên cứu và bối cảnh dữ liệu:

• Đề tài chỉ giới hạn khảo sát các quy định pháp luật thực định Việt Nam tính đến thời điểm tháng 5/2015 và các Hiệp định song phương hiện hữu, chưa nghiên cứu sâu các án lệ quốc tế hoặc các mô hình tư pháp khu vực (như khung pháp lý của ASEAN hay Liên minh Châu Âu).
• Do hạn chế tiếp cận hồ sơ ủy thác tư pháp quốc tế, khóa luận chủ yếu phân tích quy trình lý thuyết và thực tiễn chung mà chưa tổng hợp được số liệu chi tiết theo từng địa phương trên cả nước.

Hướng nghiên cứu mở rộng tiếp theo bao gồm: đánh giá tính tương thích và khả năng gia nhập các Công ước La Hay về Tư pháp quốc tế liên quan đến hôn nhân gia đình; nghiên cứu chuyên sâu cơ chế giải quyết tranh chấp tài sản phức tạp (cổ phần, chứng khoán, bất động sản tại nhiều quốc gia) khi ly hôn có yếu tố nước ngoài.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Luật Quốc tế, Tư pháp quốc tế, Luật Dân sự và Hôn nhân gia đình làm tài liệu học tập và nghiên cứu đề tài khóa luận, luận văn tương tự.
• Thẩm phán, Thư ký Tòa án, Luật sư và chuyên viên pháp lý cần tra cứu nhanh các quy tắc phân định thẩm quyền sơ thẩm, thẩm quyền riêng biệt và quy trình 7 bước công nhận bản án của Tòa án nước ngoài.
• Các phần có giá trị tham khảo cao nhất gồm: Bảng tổng hợp các nguyên tắc chọn luật áp dụng quốc tế (lex patriae, lex domicilii, lex fori); Hệ thống danh mục 16 Hiệp định tương trợ tư pháp song phương của Việt Nam; Quy trình 3 bước ủy thác tư pháp theo Thông tư liên tịch 15/2011/TTLT-BTP-BNG-TANDTC.

Câu hỏi thường gặp

1. Tòa án nhân dân cấp huyện có thẩm quyền giải quyết sơ thẩm vụ án ly hôn có yếu tố nước ngoài trong trường hợp nào?
Theo Khoản 3 Điều 123 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014, Tòa án nhân dân cấp huyện nơi cư trú của công dân Việt Nam có thẩm quyền giải quyết việc ly hôn giữa công dân Việt Nam cư trú ở khu vực biên giới với công dân của nước láng giềng (Lào, Campuchia, Trung Quốc) cùng cư trú ở khu vực biên giới với Việt Nam. Các trường hợp có yếu tố nước ngoài thông thường khác thuộc thẩm quyền sơ thẩm của Tòa án nhân dân cấp tỉnh.

2. Tài sản là bất động sản ở nước ngoài được giải quyết theo pháp luật nào khi vợ chồng ly hôn tại Tòa án Việt Nam?
Căn cứ Khoản 3 Điều 127 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014, việc giải quyết tài sản là bất động sản ở nước ngoài khi ly hôn tuân theo pháp luật của nước nơi có bất động sản đó (lex rei sitae).

3. Tòa án Việt Nam từ chối công nhận và cho thi hành bản án ly hôn của Tòa án nước ngoài trong những trường hợp nào?
Theo Điều 356 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2011, bản án không được công nhận nếu thuộc 1 trong 6 trường hợp: (1) Bản án chưa có hiệu lực pháp luật; (2) Đương sự bị xử vắng mặt do không được triệu tập hợp lệ; (3) Vụ án thuộc thẩm quyền xét xử riêng biệt của Tòa án Việt Nam; (4) Vụ án đã có bản án hiệu lực của Tòa án Việt Nam hoặc Tòa án Việt Nam đã thụ lý trước; (5) Đã hết thời hiệu thi hành án; (6) Việc công nhận trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam.

4. Khi công dân Việt Nam trong nước xin ly hôn mà người nước ngoài đã bỏ về nước giấu địa chỉ thì Tòa án xử lý ra sao?
Theo tiểu mục 2.4 Nghị quyết số 01/2003/NQ-HĐTP, nếu người nước ngoài bỏ về nước không thực hiện nghĩa vụ vợ chồng, không có tin tức từ 1 năm trở lên, và sau khi các cơ quan có thẩm quyền đã xác minh theo thủ tục xuất nhập cảnh mà vẫn không biết tin tức/địa chỉ, thì Tòa án coi đây là trường hợp cố tình giấu địa chỉ và tiến hành xét xử cho ly hôn.

5. Cơ quan nào tiếp nhận đơn yêu cầu công nhận bản án ly hôn của Tòa án nước ngoài và thời hạn chuyển cho Tòa án có thẩm quyền là bao lâu?
Theo Điều 350 và Điều 352 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2011, đơn yêu cầu kèm theo hồ sơ hợp lệ phải được gửi đến Bộ Tư pháp Việt Nam. Trong thời hạn 7 ngày kể từ ngày nhận được hồ sơ, Bộ Tư pháp có trách nhiệm chuyển hồ sơ đến Tòa án nhân dân cấp tỉnh có thẩm quyền để thụ lý.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Bùi Thu Huyền đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và thực định về giải quyết quan hệ ly hôn có yếu tố nước ngoài theo Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014, Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2011 cùng các Hiệp định tương trợ tư pháp song phương. Công trình chỉ ra rõ các quy tắc xác định thẩm quyền, cơ chế chọn luật áp dụng, quy trình ủy thác tư pháp và thủ tục công nhận bản án nước ngoài tại Việt Nam. Đồng thời, tác giả đã phản ánh đúng thực trạng xét xử với tỷ lệ giải quyết đạt xấp xỉ 90%, từ đó đưa ra các kiến nghị xác đáng nhằm hoàn thiện quy phạm thực chất và bổ sung chế định ly thân trong hệ thống pháp luật Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 : MỘT SỐ VẤN ĐỀ PHÁP LÝ VỀ LY HÔN CÓ YẾU TỐ NƯỚC NGOÀI 1. Khái niệm về ly hôn và ly hôn có yếu tố nước ngoài 1. Khái niệm về ly hôn Trong quan hệ hôn nhân và gia đình, nếu kết hôn là hiện tượng pháp lý nhằm xác lập quan hệ vợ chồng bằng một quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền, thì ly hôn là hiện tượng pháp lý nhằm chấm dứt quan hệ vợ chồng bằng một quyết định của tòa án khi quan hệ hôn nhân đã thực sự tan vỡ. Hôn nhân được công nhận khi nam nữ kết hôn thỏa mãn đầy đủ các quy định của pháp luật.

Đây là sự liên kết suốt đời giữa vợ và chồng nhằm gắn bó suốt đời, xây dựng gia đình no ấm, hạnh phúc, bền vững và cùng nuôi dạy con cái. Tuy nhiên không phải mọi cuộc hôn nhân đều diễn ra như mong muốn của các chủ thể. Có rất nhiều lí do khác nhau dẫn đến mâu thuẫn trầm trọng, đời sống hôn nhân không thể kéo dài, mục đích hôn nhân không đạt được và căn cứ vào đó nhà nước cho phép họ chấm dứt quan hệ vợ chồng bằng việc giải quyết cho ly hôn theo quy định của pháp luật. Ngày nay dưới chế độ xã hội chủ nghĩa, xã hội dân chủ, văn minh thì quyền tự do ly hôn của phụ nữ luôn được tôn trọng.

Pháp luật nhà nước XHCN công nhận quyền tự do ly hôn chính đáng của vợ chồng, nhà nước không cấm hay hạn chế ly hôn. Ly hôn dựa trên sự tự nguyện của vợ chồng, nhà nước bằng pháp luật không thể cưỡng ép nam nữ phải yêu nhau, kết hôn với nhau, thì cũng không thể bắt buộc vợ chồng phải chung sống với nhau suốt đời, phải duy trì quan hệ hôn nhân khi tình cảm yêu thương gắn bó giữa họ đã hết và mục đích hôn nhân của hôn nhân không đạt được. Theo pháp luật Việt Nam, cơ sở pháp lý để chấm dứt một quan hệ vợ chồng bằng việc ly hôn là một bản án hoặc một quyết định của Tòa án. Nhà nước ta lấy quan điểm chủ nghĩa Mác – Lênin về hôn nhân gia đình làm nền tảng, luôn coi ly hôn là một giải pháp cần thiết khi cuộc hôn nhân thật sự tan vỡ.

Mặc dù, ly hôn là quyền tự do chân chính của vợ chồng, nhưng để công nhận một cuộc hôn nhân hoàn toàn không còn tồn tại trên thực tế và về mặt pháp lý, những người được giao quyền (Thẩm phán) phải áp dụng các quy định của pháp luật hiện hành để đưa ra phán quyết hợp tình, hợp lý. Việc nhà nước can thiệp vào việc ly hôn không chỉ nhằm 5 mục đích bảo vệ lợi ích của các bên chủ thể trong quan hệ này, mà còn nhằm mục đích bảo vệ trật tự xã hội. Về căn cứ cho ly hôn, Điều 56 Luật HNGĐ 2014 quy định gồm các căn cứ sau: “1. Khi vợ hoặc chồng yêu cầu ly hôn mà hòa giải tại Tòa án không thành thì Tòa án giải quyết cho ly hôn nếu có căn cứ về việc vợ, chồng có hành vi bạo lực gia đình hoặc vi phạm nghiêm trọng quyền, nghĩa vụ của vợ, chồng làm cho hôn nhân lâm vào tình trạng trầm trọng, đời sống chung không thể kéo dài, mục đích của hôn nhân không thể đạt được.

Trong trường hợp vợ hoặc chồng của người bị Tòa án tuyên bố mất tích yêu cầu ly hôn thì Tòa án giải quyết cho ly hôn. Trong trường hợp có yêu cầu ly hôn theo quy định tại khoản 2 Điều 51 của Luật này thì Toà án giải quyết cho ly hôn nếu có căn cứ về việc chồng, vợ có hành vi bạo lực gia đình làm ảnh hưởng nghiêm trọng tới tính mạng, sức khỏe, tinh thần của người kia. Theo quy định trên, có thể thấy trong ly hôn có yếu tố lỗi, tức là khi xem xét quyết định cho ly hôn, Tòa án không chỉ căn cứ vào bản chất của cuộc hôn nhân mà còn xem xét đến yếu tố có lỗi của vợ, chồng. Như đã nói ở trên, hôn nhân không thể duy trì nếu không đạt được mục đích ban đầu của nó và để giải quyết vấn đề trên, ly hôn là giải pháp hữu hiệu cho cả đôi bên.

Theo quy định của pháp luật Việt Nam, quyền ly hôn được ghi nhận trong các văn bản pháp luật như Bộ Luật Dân sự (BLDS), Luật Hôn nhân và gia đình. Điều 42 BLDS Việt Nam “Vợ, chồng hoặc cả hai người có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết việc ly hôn”, hoặc theo Khoản 14 Điều 3 Luật Hôn nhân và đình 2014 thì “ly hôn là việc chấm dứt quan hệ vợ chồng theo bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật của Tòa án”. Tóm lại, ly hôn là việc chấm dứt quan hệ vợ chồng trước pháp luật trên cơ sở sự tự nguyện mà ít nhất một bên chủ thể, đôi khi là cả hai bên (đối với trường hợp thuận tình ly hôn). Khái niệm ly hôn có yếu tố nước ngoài.

Trong các văn bản pháp luật về hôn nhân và gia đình trước đây cũng như hiện nay, khái niệm ly hôn có yếu tố nước ngoài chưa được đề cập một cách cụ thể. Theo Khoản 25 Điều 3 Luật HN&GĐ 2014, một quan hệ hôn nhân và gia đình có yếu tố nước ngoài “là quan hệ hôn nhân và gia đình mà ít nhất một bên tham gia 6 là người nước ngoài, người Việt Nam định cư ở nước ngoài, quan hệ hôn nhân và gia đình giữa các bên tham gia là công dân Việt Nam nhưng căn để xác lập, thay đổi, chấm dứt quan hệ đó theo pháp luật nước ngoài, phát sinh tại nước ngoài hoặc tài sản liên quan đến quan hệ đó ở nước ngoài”. Ly hôn là một quan hệ pháp luật thuộc quan hệ hôn nhân và gia đình, theo khái niệm trên yếu tố nước ngoài trong quan hệ ly hôn có thể xuất hiện khi thỏa mãn một trong các trường hợp sau: - Giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài; - Giữa những người nước ngoài với nhau thường trú tại Việt Nam; - Giữa công dân Việt Nam với một bên là người Việt Nam định cư ở nước ngoài, hoặc giữa công dân Việt Nam với nhau mà căn cứ làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quan hệ hôn nhân theo pháp luật nước ngoài, phát sinh ở nước ngoài hoặc tài sản liên quan đến quan hệ ly hôn ở nước ngoài. Tóm lại, từ những phân tích ở trên có thể khái quát khái niệm ly hôn có yếu tố nước ngoài như sau: Ly hôn có yếu tố nước ngoài là việc chấm dứt quan hệ vợ chồng có yếu tố nước ngoài và phải được cơ quan có thẩm quyền công nhận hoặc quyết định.

Nguồn luật điều chỉnh. Pháp luật trong nước. - Hiến pháp: là văn bản có giá trị pháp lý cao nhất, trong đó quy định các nguyên tắc cơ bản về mặt pháp lý đối với tất cả các vấn đề quan trọng nhất của đất nước. Quyền kết hôn, ly hôn được coi là quyền cơ bản của công dân và được ghi nhận trong các văn bản Hiến Pháp từ năm 1946, 1959, 1980, 1992 đến 2013.

- Bộ Luật Dân sự: được Quốc Hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa 11 kỳ họp thứ 7 thông qua ngày 14/06/2005. Phần quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài được quy định trong phần thứ 7 của Bộ Luật Dân sự (Từ Điều 758 đến Điều 765). - Bộ Luật Tố tụng dân sự: Trong Bộ Luật Tố tụng dân sự sửa đổi bổ sung năm 2011, Điều 27, 28 đã liệt kê tất cả các tranh chấp (trong đó có tranh chấp về hôn nhân và gia đình); toàn bộ phần thứ sáu quy định về thủ tục công nhận và cho thi hảnh tại Việt Nam bản án, quyết định của Tòa án nước ngoài; chương XXXIV-phần thứ chín quy định chung về thủ tục giải quyết các vụ việc dân sự có yếu tố nước 7 ngoài và chương XXXV của phần này quy định về thẩm quyền của Tòa án Viêt Nam giải quyết vu viêc dân sự có yếu tố nước ngoài. - Luật hôn nhân và gia đình: là văn bản điều chỉnh các quan hệ hôn nhân trong đó có cả quan hệ hôn nhân gia đình có yếu tố nước ngoài.

Nhà nước Việt Nam đã ban hành 4 Luật HN&GĐ, đó là Luật HN&GĐ năm 1959, Luật HN&GĐ năm 1986, Luật HN&GĐ năm 2000 và Luật HN&GĐ năm 2014. Trong đó, Luật HN&GĐ năm 2014 đã dành chương VIII (từ Điều 121 đến Điều 130 Luật này) để điều chỉnh quan hệ hôn nhân và gia đình có yếu tố nước ngoài. Ví dụ Điều 127 quy định về ly hôn có yếu tố nước ngoài. Bên cạnh Luật HN&GĐ, các văn bản hiện hành khác do các cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành đã góp một vai trò to lớn trong việc điều chỉnh quan hệ hôn nhân, trong đó có quan hệ hôn nhân có yếu tố nước ngoài đó là: Luật quốc tịch 2008 (sửa đổi bổ sung năm 2014), Nghị quyết số 01/2003/NQ-HĐTP hướng dẫn áp dụng pháp luật trong việc giải quyết một số loại tranh chấp dân sự, hôn nhân và gia đình.

Pháp luật quốc tế.  Điều ước quốc tế. Bên cạnh pháp luật quốc gia, ĐƯQT được coi là nguồn pháp luật quan trọng điều chỉnh quan hệ hôn nhân và gia đình có yếu tố nước ngoài nói chung, ly hôn có yếu tố nước ngoài nói riêng. Trong quan hệ quốc tế, ngay từ những năm 80, Việt Nam đã ký kết một số ĐƯQT song phương trong đó có những quy định điều chỉnh các quan hệ hôn nhân và gia đình có yếu tố nước ngoài, dưới dạng các Hiệp định tương trợ Tư pháp (HĐTTTP).

Trong các HĐTTTP Việt Nam đã thỏa thuận với các nước ký kết nguyên tắc, cách thức hỗ trợ nhau trong hoạt động tư pháp như: tống đạt giấy tờ, điều tra, thu thập chứng cứ, lấy lời khai của đương sự, công nhận và cho thi hành bản án của các nước ký kết.đặc biệt trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình, HĐTTTP quy định nguyên tắc lựa chọn pháp luật để giải quyết quyền và nghĩa vụ của các bên chủ thể. HĐTTTP đầu tiên Việt Nam ký kết với nước ngoài là HĐTTTP giữa Việt Nam và Cộng hòa dân chủ Đức (cũ) được ký kết ngày 15/12/1980. Tuy nhiên, hiệp định này đã hết hiệu lực từ ngày 03/10/1990. Hiện nay, Cộng hòa liên bang Đức tuyên bố kế thừa hiệp định này trên lãnh thổ bang Berlin và 5 bang Branden Burg, Mecklencurg-Vorpommern, Sachsen-Anhlt, Sachsen,Therigen.

Sau khi ký HĐTTTP với Cộng hòa dân chủ Đức, Việt Nam tiến hành ký HĐTTTP với một loạt các nước như: 8 - Liên xô (cũ), ký ngày 10/12/1981.