CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHI PHÍ KINH DOANH TRONG DOANH NGHIỆP 1. MỘT SỐ KHÁI NIỆM VỀ CHI PHÍ Phan Thế Công & các tác giả (2014, tr.165) nêu rõ “Chi phí sản xuất là toàn bộ phí tổn để phục vụ cho quá trình sản xuất kinh doanh mà doanh nghiệp phải bỏ ra, phải gánh chịu trong một thời kỳ nhất định”. Ví dụ như: Chi phí để mua nguyên vật liệu, chi phí để trả lương cho người lao động, chi phí cho bộ phận quản lý, chi phí khấu hao máy móc… Nguyễn Văn Dần (2007) cho rằng chi phí sản xuất là những phí tổn mà doanh nghiệp đã bỏ ra (gánh chịu) để sản xuất và tiêu thụ hàng hóa, dịch vụ. Trên phương diện này, chi phí của doanh nghiệp có thể hiểu là toàn bộ các hao phí về lao động sống cần thiết, lao động vật hóa và các chi phí khác mà doanh nghiệp phải chi ra trong quá trình hoạt động sản xuất kinh doanh, biểu hiện bằng tiền và tính cho một kỳ nhất định.
Như vậy, bản chất của chi phí trong hoạt động của doanh nghiệp luôn được xác định là những phí tổn (hao phí) về tài nguyên, vật chất, về lao động và gắn liền với mục đích kinh doanh. Nói tóm lại, chi phí sản xuất kinh doanh là biểu hiện bằng tiền của toàn bộ các hao phí về lao động sống và lao động vật hóa mà doanh nghiệp bỏ ra có liên quan đến hoạt động sản xuất kinh doanh trong một thời kỳ nhất định (tháng, quý, năm). Hay nói cách khác, chi phí là biểu hiện bằng tiền của toàn bộ quá trình sản xuất và tiêu thụ sản phẩm. PHÂN LOẠI CHI PHÍ Có rất nhiều tiêu thức phân loại chi phí của doanh nghiệp tùy theo mục đích nghiên cứu mà ta có thể phân loại chi phí của doanh nghiệp thành nhiều loại khác nhau theo các tiêu thức khác nhau như: 1.
Theo đối tượng tiếp cận chi phí Chi phí kinh tế Phan Thế Công & các tác giả (2014, tr.165): “Chi phí kinh tế là toàn bộ các chi phí cơ hội của tất cả các nguồn lực được đưa vào trong sản xuất. Nó bao gồm cả chi phí cơ hội hiện (chi phí hiện) và chi phí cơ hội ẩn (chi phí ẩn)”. Chi phí kế toán Phan Thế Công & các tác giả (2014, tr.165): “Chi phí kế toán là toàn bộ các khoản chi được thực hiện bằng một số tiền cụ thể mà các doanh nghiệp phải bỏ ra để sản xuất kinh doanh, các chi phí kế toán sẽ được hạch toán trong các sổ sách kế toán”. 8 Luan van Từ những định nghĩa trên có thế thấy rằng chi phí kinh tế lớn hơn chi phí kế toán.
Chi phí cơ hội Phan Thế Công & các tác giả (2014, tr.25): “Chi phí cơ hội là giá trị của phương án tốt nhất bị bỏ qua khi thực hiện sự lựa chọn”. Theo sự thay đổi của các yếu tố đầu vào Chi phí ngắn hạn Phan Thế Công & các tác giả (2014, tr.167) nêu rõ “Chi phí sản xuất ngắn hạn là các chi phí mà doanh nghiệp phải gánh chịu trong giai đoạn mà trong đó có ít nhất một yếu tố đầu vào của quá trình sản xuất không thay đổi”. Chi phí ngắn hạn được tích lũy trong suốt quá trình sản xuất. Chi phí cố định không có tác động tới chi phí ngắn hạn, chỉ có chi phí biến đổi ảnh hưởng đến chi phí ngắn hạn.
Chi phí dài hạn Phan Thế Công & các tác giả (2014, tr.174) chỉ ra rằng: “Chi phí trong dài hạn là chi phí ứng với khả năng sản xuất trong ngắn hạn tốt nhất ứng với từng mức sản lượng đầu ra”. Trong khoảng thời gian dài, doanh nghiệp sẽ có đủ điều kiện để thay đổi toàn bộ các đầu vào. Hãng có thể tăng hoặc giảm các khoản chi cho sản xuất như: chi phí nguyên vật liệu, nhân công… từ đó ảnh hưởng tới sản lượng đầu ra. Theo mối quan hệ với mức độ hoạt động Chi phí cố định (TFC) Theo Robert S.
Pindyck (2004), “Chi phí cố định là chi phí không đổi ở các mức đầu ra khác nhau và chi phí mất đi khi hãng phá sản”. Như vậy, bản chất của chi phí cố định trong sản xuất là khoản chi phí không phụ thuộc vào mức sản lượng đầu ra, bao gồm các chi phí thuê nhà xưởng, chi phí mua sắm trang thiết bị… Chi phí biến đổi (TVC) Theo Robert S. Pindyck (2004), “Chi phí biến đổi là chi phí thay đổi khi đầu ra thay đổi”. Vì vậy, chi phí biến đổi tỷ lệ thuận với mức sản lượng của hãng, bao gồm: chi phí nguyên vật liệu, chi phí trả lương cho công nhân sản xuất trực tiếp… 1.
CÁC CHỈ TIÊU PHÂN TÍCH CHI PHÍ Xem xét các chỉ tiêu phân tích chi phí ngắn hạn và dài hạn Các chỉ tiêu phân tích chi phí ngắn hạn Các chỉ tiêu chi phí ngắn hạn bao gồm: - Tổng chi phí sản xuất ngắn hạn (TC) 9 Luan van - Chi phí bình quân ngắn hạn (ATC) - Chi phí cận biên (MC) - Tổng chi phí sản xuất ngắn hạn (TC): Phan Thế Công & các tác giả (2014, tr167), “Tổng chi phí sản xuất ngắn hạn là toàn bộ những phí tổn dùng để tiến hành sản xuất kinh doanh trong ngắn hạn”. Tổng chi phí sản xuất ngắn hạn gồm 2 bộ phận: Chi phí cố định (TFC) và chi phí biến đổi (TVC) TC = TFC + TVC Trong đó: Chi phí biến đổi (TVC), Phan Thế Công & các tác giả (2014, tr.167), “Chi phí biến đổi (TVC): Được hình thành từ các yếu tố đầu vào biến đổi”. Khi sản lượng đầu ra tăng lên, doanh nghiệp phải dùng nhiều yếu tố đầu vào biến đổi hơn và do vậy chi phí biến đổi cũng tăng lên, còn khi không sản xuất thì chi phí biến đổi của doanh nghiệp bằng 0. Chi phí cố định (TFC): Phan Thế Công & các tác giả (2014, tr.167), “Tổng chi phí cố định không thay đổi với mức sản lượng là một hay một triệu đơn vị”.1: Đồ thị các đường chi phí Nguồn: Giáo trình Kinh tế học vi mô I TFC là một số cố định nên TFC là một đường thẳng nằm ngang song song với trục hoành và cắt trục tung tại điểm có tung độ chính bằng giá trị của TFC.
Có nghĩa là trong ngắn hạn thì dù sản xuất hay không sản xuất thì doanh nghiệp vẫn phải mất một khoản chi phí cố định là C 0. Đường TC và TVC có cùng độ dốc, khoảng cách giữa 2 đường TC và TVC đúng bằng TFC. Do đó trong ngắn hạn TC chỉ phụ thuộc vào TVC. - Các chỉ tiêu chi phí bình quân Tổng chi phí bình quân (ATC – Average Total Cost): Phan Thế Công & các tác giả (2014, tr.170), “Tổng chi phí bình quân (ATC, AC) là mức chi phí tính bình quân cho mỗi đơn vị sản phẩm”.
10 Luan van ATC = Đường ATC có dạng chữ U, dạng lòng chảo. Đường ATC được xác định bằng cách cộng theo chiều dọc 2 đường AFC và AVC. Chi phí cố định bình quân (AFC – Average Fixed cost): Phan Thế Công & các tác giả (2014, tr.169), “Chi phí cố định bình quân (AFC) là mức chi phí cố định được tính bình quân cho một đơn vị sản phẩm”. AFC = Do trong ngắn hạn tổng chi phí cố định không thay đổi nên chi phí cố định bình quân chỉ phụ thuộc vào sản lượng Q và đó là mối quan hệ tỷ lệ nghịch.
Khi sản lượng Q tăng thì AFC giảm và ngược lại. Vì vậy, đường AFC có độ dốc âm. Chi phí biến đổi bình quân (AVC – Average Variable Cost): Phan Thế Công & các tác giả (2014, tr.170), “Chi phí biến đổi bình quân (AVC) là mức chi phí biến đổi tính bình quân cho một đơn vị sản phẩm”. AVC = Đường AVC có dạng hình chữ U.
Do quy luật sản phẩm cận biên giảm dần nên chi phí biến đổi bình quân (AVC) ban đầu giảm khi doanh nghiệp tăng sản lượng và sau đó có xu hướng tăng lên. - Chi phí cận biên (MC – Marginal Cost) Phan Thế Công & các tác giả (2014, tr.171), “Chi phí cận biên trong ngắn hạn là sự thay đổi trong tổng chi phí khi doanh nghiệp sản xuất thêm một đơn vị sản phẩm”. ∆TC MC = ∆Q = TC’(Q) Đường MC có hình chữ U do ảnh hưởng của quy luật năng suất cận biên giảm dần. MC bằng AVC và ATC lần lượt tại điểm cực tiểu của AVC, ATC.
11 Luan van Mối quan hệ giữa MC, ATC, AVC, AFC Hình 1.2: Mối quan hệ giữa các đường MC, ATC, AVC, AFC Nguồn: Giáo trình Kinh tế học vi mô I Khi ATC = MC thì ATCmin. Khi MC < ATC thì khi tăng sản lượng, ATC sẽ giảm dần. Khi MC > ATC thì khi tăng sản lượng, ATC sẽ tăng dần. Tương tự về mối quan hệ giữa AVC và MC.
Khi AVC = MC thì AVCmin. Khi AVC > MC thì khi tăng sản lượng, AVC sẽ giảm dần. Khi AVC < MC thì khi tăng sản lượng, AVC sẽ tăng dần. Các chỉ tiêu phân tích chi phí dài hạn Tổng chi phí dài hạn (LTC – Long-run Average Cost): Phan Thế Công & các tác giả (2014, tr.174), “Tổng chi phí dài hạn (LTC) bao gồm toàn bộ những phí tổn mà doanh nghiệp phải bỏ ra để tiến hành sản xuất kinh doanh các hàng hóa hay dịch vụ trong điều kiện các yếu tố đầu vào của quá trình sản xuất đều có thể thay đổi”.
Chi phí bình quân dài hạn (LAC – Long-run Average Cost): Phan Thế Công & các tác giả (2014, tr.175), “Chi phí bình quân dài hạn (LAC) là mức chi phí bình quân tính trên mỗi đợn vị sản phẩm trong dài hạn”. LAC = Chi phí cận biên dài hạn (LMC – Long-run Marginal Cost): Phan Thế Công & các tác giả (2014, tr.175), “Chi phí cận biên dài hạn (LMC) là sự thay đổi trong tổng chi phí dài hạn khi doanh nghiệp sản xuất thêm một đơn vị sản phẩm”. ∆LTC LMC = = LTC’(Q) ∆Q Mối quan hệ giữa các đường chi phí trong ngắn và dài hạn 12 Luan van Hình 1.3: Mối quan hệ giữa các đường chi phí trong ngắn và dài hạn Nguồn: Giáo trình Kinh tế học vi mô I Chi phí trong dài hạn thực chất được hình thành từ chi phí trong ngắn hạn thấp nhất tương ứng với từng mức sản lượng. Chi phí bình quân dài hạn là đường bao của các đường chi phí bình quân trong ngắn hạn.
Tuy nhiên, đường chi phí bình quân dài hạn không nhất thiết phải đi qua tất cả các điểm cực tiểu của các đường chi phí bình quân ngắn hạn. Điểm tiếp xúc giữa đường LAC và ATC phản ánh chi phí ngắn hạn thấp nhất tại mức sản lượng đó. Tại mức sản lượng ở điểm tiếp xúc này SMC = LMC.