CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ PHÁT TRIỂN VĂN HÓA DOANH NGHIỆP 1.1 Các khái niệm có liên quan 1.1 Khái niệm văn hóa Văn hóa là một lĩnh vực đa dạng và phức tạp. Khái niệm về văn hóa cũng mang nội hàm rộng lớn với rất nhiều cách hiểu khác nhau, liên quan đến mọi mặt đời sống vật chất và tinh thần của con người. Từ xưa đã có nhiều định nghĩa khác nhau về văn hóa, mỗi định nghĩa phản ánh một cách nhìn nhận và đánh giá khác nhau. Vì vậy việc có nhiều khái niệm văn hóa khác nhau không có gì đáng ngạc nhiên, trái lại càng làm cho vấn đề được hiểu biết một cách phong phú và toàn diện hơn.
Theo nhà nhân chủng học (Edward Burnett Tylor) đưa ra năm 1871: “Văn hóa hay văn minh, theo nghĩa rộng về tộc người học, nói chung gồm có tri thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, luật pháp, tập quán và một số năng lực và thói quen khác được con người chiếm lĩnh với tư cách một thành viên của xã hội”. Theo khái niệm này, văn hóa bao gồm tất cả những lĩnh vực liên quan đến đời sống con người, từ tri thức, tín ngưỡng đến nghệ thuật, đạo đưc, pháp luật… đây chính là các lĩnh vực sáng tạo của con người. Theo cựu Tổng thư ký UNESCO (Federico Mayor) nêu ra nhân lễ phát động Thập kỷ thế giới phát triển văn hoá (1988 - 1997): “Văn hóa là tổng thể sống động các hoạt động sáng tạo (của các cá nhân và các cộng đồng) trong quá khứ và hiện tại. Qua các thế kỷ, hoạt động sáng tạo ấy đã hình thành nên hệ thống các giá trị, các truyền thống và thị hiếu - những yếu tố xác định đặc tính riêng của từng dân tộc.” Theo nhà văn nổi tiếng người pháp (Edouard Herriot): “Văn hoá là cái còn lại sau khi người ta đã quên đi tất cả, là cái vẫn còn thiếu sau khi người ta đã học tất cả”.
Như vậy văn hóa là một bản sắc của mỗi cá nhân, mỗi dân tộc, mỗi quốc gia không ai có thể dễ dàng quên được. Khái niệm văn hóa theo (GS.TS Trần Ngọc Thêm): “Văn hóa là một hệ thống hữu cơ những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội của mình.” Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa Luan van 8 học, tôn giáo, văn họa, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về mặc, ăn ở và các phương tiện, phương thức sinh hoạt. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa. Văn hóa là tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn.
Theo khái niệm này văn hóa sẽ bao gồm toàn bộ những gì do con người sáng tạo ra và phát minh ra. Văn hóa là một trong những sản phẩm của loài người, nó được tạo ra và phát triển trong quan hệ qua lại giữa con người với xã hội. Song, chính văn hóa lại tham gia vào việc tạo nên con người, duy trì sự bền vững và trật tự xã hôi. Văn hóa là trình độ phát triển của con người và của xã hội được biểu hiện trong các hình thức tổ chức đời sống và hành động cũng như trong giá trị vật chất và tinh thần do con người tạo ra.
Trên cơ sở phân tích các quan niệm trên chúng ta có thể hiểu một cách khái quát nhất: “Văn hóa là toàn bộ các giá trị vật chất và tinh thần do loài người đã sáng tạo ra trong quá trình lao động ( từ lao động trí óc đến lao động chân tay), được chi phối bở môi trường xung quanh ( môi trường tự nhiên và xã hội) và tính cách của từng tộc người. Văn hóa ảnh hưởng tới tình cảm, ý nghĩ và hành vi của con người.2 Khái niệm văn hóa doanh nghiệp và phát triển văn hóa doanh nghiệp 1.1 Khái niệm văn hóa doanh nghiệp Xã hội rộng lớn có một nền văn hóa lớn. Là một bộ phận của xã hội,mỗi doanh nghiệp cũng có một nền VHDN của riêng mình. Cũng như văn hóa, VHDN có rất nhiều quan điểm khác nhau xoay quanh nó, tất cả các khái niệm đó sẽ giúp chúng ta hiểu hơn về VHDN một cách toàn diện và đầy đủ hơn.
Theo quan điểm của (George De Sainte Marie), chuyên gia người Pháp về doanh nghiệp vừa và nhỏ: “ Văn hoá doanh nghiệp là tổng hợp các giá trị, các biểu tượng, huyền thoại, nghi thức, các điều cấm kỵ, các quan điểm triết học, đạo đức tạo thành nền móng sâu xa của doanh nghiệp”. Theo tổ chức lao động quốc tế (ILO): “Văn hoá doanh nghiệp là sự trộn lẫn đặc biệt các giá trị, các tiêu chuẩn, thói quen và truyền thống, những thái độ ứng xử và lễ nghi mà toàn bộ chúng là duy nhất đối với một tổ chức đã biết.” Theo (Edgar Schein) , một chuyên gia nghiên cứu các tổ chức, người Mỹ đã nói: “Văn hoá doanh nghiệp là tổng hợp những quan niệm chung mà các thành viên trong công ty học được trong quá trình giải quyết các vấn đề nội bộ và xử lý các vấn đề với Luan van 9 môi trường xung quanh.” Như các nhà học giả của Việt Nam cũng có khá nhiều tranh luận xung quanh vấn đề này. Trong đó có định nghĩa do ông (Đỗ Minh Cương) đưa ra: “ Văn hóa doanh nghiệp (văn hóa công ty) là một dạng của văn hóa tố chức bao gồm những giả trị, những nhân tố văn hóa mà doanh nghiệp làm ra trong quá trình sản xuất kinh doanh.” Một số ý kiến khác lại cho rằng: “Văn hóa doanh nghiệp là toàn bộ những giá trị tinh thần mà doanh nghiệp tạo ra trong quá trình sản xuất kinh doanh tác động tới tình cảm, lý trí và hành vi của các thành viên cũng như sự phát triển bền vững của doanh nghiệp”. Trên cơ sở kế thừa và phát huy, ta có thể hiểu đầy đủ hơn về VHDN là những quy phạm chung nhất của một doanh nghiệp, nó định hướng cho một doanh nghiệp và tạo nên những giá trị khác biệt giữa các doanh nghiệp.
Mặc dù có nhiều quan điểm khác nhau về văn hóa doanh nghiệp, nhưng qua một số những cách hiểu trên, chúng ta, có thể rút ra một khái niệm khái quát như sau: “Văn hoá doanh nghiệp là toàn bộ các giá trị văn hóa được gây dựng nên trong suốt quá trình tồn tại và phát triển của một doanh nghiệp, trở thành các giá trị, các quan niệm và tập quán, truyền thống ăn sâu vào hoạt động của doanh nghiệp ấy và chi phối tình cảm, nếp suy nghĩ, hành vi ứng của mọi thành viên của doanh nghiệp trong việc theo đuổi và thực hiện các mục đích.2 Khái niệm phát triển văn hóa doanh nghiệp Theo viện ngôn ngữ học Việt Nam định nghĩa:“Phát triển chỉ là sự biến đổi hoặc làm cho biến đổi từ ít đến nhiều, hẹp đến rộng, thập đến cao, đơn giản đến phức tạp” Theo từ điển tiếng việt thông dụng định nghĩa:“Phát triển là vận động, tiến triển theo chiều hướng tăng lên.” Phép biện chứng duy vật cho rằng: “Phát triển là sự vận động theo hướng đi lên, từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ chưa hoàn thiện đến hoàn thiện của sự vật.” Qua những quan điểm, khái niệm về phát triển và văn hóa doanh nghiệp, có thể khái quát về phát triển văn hóa doanh nghiệp như sau: “Phát triển văn hóa doanh nghiệp là quá trình thay đổi văn hóa theo xu thế tiến bộ, trong đó bao hàm việc giữ gìn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống của doanh nghiệp nhằm đáp ứng ngày càng tốt hơn những yêu cầu mới, cao hơn của tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế. Đồng thời tạo dựng nên các giá trị văn hóa mới phù hợp với những biến đổi của thời đại.3 Sự cần thiết của việc phát triển văn hóa doanh nghiệp Văn hóa doanh nghiệp tạo ra sự thống nhất về ý chí hành động của tất cả các thành viên trong doanh nghiệp, nâng cao sức mạnh của doanh nghiệp Các thành viên trong doanh nghiệp là những cá thể có những nhân cách, cá tính khác nhau. Mặt khác do có những nhu cầu và mong muốn khác nhau, họ hành động vì những động cơ khác nhau, nhằm vào những mục tiêu khác nhau. Sự thống nhất trong suy nghĩ và hành động chỉ có thể đạt được khi mọi người thừa nhận và tôn trọng những quan điểm và thang bậc giá trị chung.
Văn hóa doanh nghiệp hướng cho mọi thành viên trong doanh nghiệp mình hành động vì những mục tiêu chung, hành động một cách có hiệu quả mà nhà quản trị không cần phải quan tâm đến quá nhiều các chỉ thị. Văn hóa doanh nghiệp góp phần nâng cao khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp. Môi trường kinh doanh luôn luôn biến động và canh tranh ngày càng gay gắt, các doanh nghiệp cần phải tận dụng mọi nguồn lực để phát triển và thích ứng. Văn hóa doanh nghiệp phát triển mạnh và bền vững sẽ góp phần tạo nên khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp, văn hóa doanh nghiệp biểu hiện thông qua những vấn đề sau đây: - Tạo ra bầu không khí và tác phong làm việc tích cực VHDN là sự kết tinh của hệ thống giá trị của doanh nghiệp được đa số thành viên trong doanh nghiệp thừa nhận và ủng hộ, vị vậy nó là chất kết dính các thành viên trong doanh nghiệp lại với nhau, ở nơi nào có được một văn hóa doanh nghiệp tích cực và lành mạnh, coi trọng các giá trị tinh thần, ở nơi đó người ta cảm nhận thấy một bầu không khí làm việc thân thiện, chan hòa, tinh thần tương thân tương ái, giúp đỡ và học hỏi lẫn nhau.
Chính bầu không khí làm việc lành mạnh là tác nhân tạo ra sức mạnh cộng đồng, là “ thừa số chung” trong phép nhân các trí tuệ các nhân thành trí tuệ tập thể. Tác phong làm việc của đa số thành viên trong doanh nghiệp cũng mang nặng dấu ấn của VHDN. Sự khẩn trương năng động hay thái độ thờ ơ với công việc và kết quả chung không phải là biểu hiện của một số ít cá nhân, mà là sản phẩm được hình thành sau một thời gian dài bởi “ý thức hệ” trong doanh nghiệp.