CHƯƠNG 1: NHỮNG LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ PHÁP LUẬT ĐIỀU CHỈNH VỀ CHẾ TÀI PHẠT VI PHẠM TRONG THƯƠNG MẠI 1. Một số khái niệm cơ bản liên quan đến hợp đồng thương mại và chế tài phạt vi phạm trong thương mại 1. Một số khái niệm cơ bản liên quan đến hợp đồng thương mại 1. Hợp đồng Bàn về lịch sử hình thành, hợp đồng được ra đời khi xã hội xuất hiện sự phân công lao động cũng như quá trình trao đổi hàng hóa được diễn ra.
Có thể nói, hợp đồng chính là phương thức quan trọng và khái quát nhất để các chủ thể tham gia vào các mối quan hệ dân sự thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình. Có hai phương diện được đưa ra khi xem xét về khái niệm hợp đồng dân sự: Về phương diện khách quan, hợp đồng dân sự là do các quy phạm pháp luật của Nhà nước ban hành nhằm mục đích điều chỉnh các mối quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình dịch chuyển các lợi ích vật chất giữa các chủ thể với nhau. Về phương diện chủ quan, hợp đồng dân sự chính là các giao dịch dân sự theo đó các bên chủ thể tự trao đổi ý chí với nhau nhằm mục đích đi đến sự thỏa thuận làm phát sinh các quyền và nghĩa vụ dân sự nhất định. Theo nghĩa chung nhất, định nghĩa “Hợp đồng dân sự” được quy định tại Điều 388 Bộ luật dân sự 2005 như sau: “Hợp đồng dân sự là sự thỏa thuận giữa các bên về việc xác lập, thay đổi hoặc chấm dứt quyền và nghĩa vụ dân sự”.
Theo đó, khi nghiên cứu hợp đồng và pháp luật về hợp đồng cần chú ý một số đặc điểm sau: Thứ nhất, hợp đồng phải thể hiện được sự tự do thỏa thuận thống nhất ý chí của các bên tham gia và ý chí đó phải phù hợp với ý chí của Nhà nước. Đặc điểm này được đưa ra nhằm mục đích phân biệt hợp đồng với hành vi pháp lý đơn phương. Rõ ràng, hợp đồng phải là sự thỏa thuận của ít nhất là hai bên tham gia, nếu chỉ là ý chí của một bên thì đó sẽ là hành vi pháp lý đơn phương của cá nhân chủ thể đó mà thôi. Một thỏa thuận không dựa trên sự tự nguyện của các bên, tức là không có sự thống nhất ý chí thì hợp đồng dân sự đó bị tuyên vô hiệu khi có yêu cầu.
Nguyên tắc của pháp luật dân sự là bình đẳng, dựa trên sự thỏa thuận, tự nguyện thiện chí của các bên nên nếu không có sự thống nhất ý chí thì không được coi là hợp đồng dân sự. Chỉ khi thống nhất ý chí thì quyền và nghĩa vụ mới phát sinh. Việc thay đổi hợp đồng cũng chỉ có thể được thực hiện bởi sự thoả thuận của các chủ thể trong hợp đồng và không ai có quyền can thiệp vào quan hệ của họ cũng như không có quyền làm thay đổi ý chí của họ. Đồng thời, sự 7 Luan van thỏa thuận thống nhất ý chí còn phải phù hợp với ý chí của Nhà nước để Nhà nước kiểm soát và cho phép hợp đồng dân sự phát sinh trên thực tế.
Thứ hai, hợp đồng phải là một sự kiện pháp lý làm phát sinh một hay nhiều hậu quả pháp lý nhất định, bao gồm: xác lập, thay đổi, chấm dứt quyền và nghĩa vụ của các bên chủ thể. Sự kiện pháp lý là sự biến hoặc hành vi mà pháp luật quy định khi xuất hiện thì sẽ xác lập, thay đổi hay chấm dứt quan hệ pháp luật nhất định. Hợp đồng dân sự là một sự kiện pháp lý, theo đó các bên tham gia vào các giao dịch dân sự thông qua hợp đồng nhằm thỏa mãn mục đích của mình. Thứ ba, nội dung của hợp đồng dân sự là quyền và nghĩa vụ mà các bên chủ thể quy định cho nhau.
Pháp luật về hợp đồng được xây dựng theo hướng đề cao tự do ý chí của các bên và pháp luật chỉ can thiệp ở một giới hạn cần thiết nhất định. Với nguyên tắc tôn trọng quyền tự do thỏa thuận của các bên trong hợp đồng, pháp luật cho phép các bên quy định cho nhau các quyền và nghĩa vụ trong hợp đồng các bên giao kết. Tuy nhiên, nội dung của hợp đồng không được trái với các nguyên tắc chung của pháp luật Việt Nam. Thứ tư, mục đích của hợp đồng dân sự là lợi ích hợp pháp, không trái đạo đức xã hội mà các bên cùng hướng tới.
Chỉ khi mục đích của hợp đồng dân sự được chứng minh hoặc được thừa nhận là hợp pháp, không trái đạo đức xã hội thì hợp đồng dân sự mới phát sinh hiệu lực, qua đó quyền và nghĩa vụ của các bên mới có thể thực hiện được trên thực tế. Hợp đồng thương mại Từ lâu, khoa học pháp lý và pháp luật Việt Nam sử dụng nhiều khái niệm pháp lý để chỉ hợp đồng trong lĩnh vực kinh doanh như: hợp đồng kinh doanh, hợp đồng trong hoạt động kinh doanh, hợp đồng kinh tế, hợp đồng thương mại… Tại Điều 1 Pháp lệnh Hợp đồng kinh tế năm 1989 đã đưa ra khái niệm về hợp đồng kinh tế như sau: “… là sự thỏa thuận bằng văn bản, tài liệu giao dịch giữa các bên ký kết về việc thực hiện công việc sản xuất, trao đổi hàng hóa, dịch vụ, nghiên cứu, ứng dụng nghiên cứu khoa học – kỹ thuật và các thỏa thuận khác có mục đích kinh doanh với sự quy định rõ ràng quyền và nghĩa vụ của mỗi bên để xây dựng và thực hiện kế hoạch của mình”. Với khái niệm này, hợp đồng kinh tế được đặc trưng với ba tiêu chí cơ bản là chủ thể, mục đích, hình thức hợp đồng nên chưa bao quát hết được các quan hệ hợp đồng trong hoạt động thương mại. Hiện nay, Luật thương mại 2005 không đưa ra định nghĩa về hợp đồng thương mại nhưng có thể hiểu hợp đồng thương mại là sự thỏa thuận giữa các chủ thể kinh doanh với nhau và với các bên có liên quan về việc xác lập, thay đổi, 8 Luan van hoặc chấm dứt các quyền và nghĩa vụ trong hoạt động thương mại.
Các hoạt động thương mại ở đây được xác định theo Khoản 1 Điều 3 Luật thương mại 2005 “… là hoạt động nhằm mục đích sinh lợi, bao gồm mua hàng hóa, cung ứng dịch vụ, đầu tư, xúc tiến thương mại và các hoạt động nhằm mục đích sinh lợi khác”. Hợp đồng thương mại có những đặc điểm của hợp đồng dân sự nói chung và có những đặc điểm riêng của các hoạt động thương mại và đây cũng chính là các căn cứ để phân biệt giữa hợp đồng thương mại và hợp đồng dân sự nói chung: Về chủ thể: Chủ thể của hợp đồng thương mại là thương nhân hoặc một bên là thương nhân. Thương nhân bao gồm tổ chức kinh tế được thành lập hợp pháp, cá nhân hoạt động thương mại một cách độc lập, thương xuyên và có đăng ký kinh doanh. 1 Trong trường hợp thương nhân là người nước ngoài sẽ được đặt Văn phòng đại diện, Chi nhánh tại Việt Nam, thành lập doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài tại Việt Nam theo các hình thức do pháp luật Việt Nam quy định.
Đặc điểm về chủ thể cũng là một tiêu chí để phân biệt hợp đồng thương mại với hợp đồng dân sự nói chung. Bởi lẽ, hợp đồng dân sự được giao kết giữa cá nhân với cá nhân, tổ chức có thể có hoặc không có tư cách pháp nhân. Về hình thức: Hợp đồng thương mại được thể hiện bằng hình thức lời nói, văn bản hoặc hành vi cụ thể. Trong một số trường hợp, pháp luật bắt buộc các bên phải giao kết hợp đồng bằng hình thức văn bản hoặc hình thức khác có giá trị pháp lý tương đương như hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế, hợp đồng ủy thác mua bán hàng hóa, hợp đồng đại lý,… Nếu như các hợp đồng dân sự có thể được giao kết bằng miệng nhiều hơn thông qua sự tín nhiệm, giao dịch đơn giản, có tính phổ thông và giá trị thấp thì các hợp đồng thương mại thường được giao kết bằng văn bản và được công chứng để tăng giá trị pháp lý và đảm bảo sự rõ ràng trong quyền và nghĩa vụ của các bên.
Về mục đích: Hợp đồng thương mại được lập ra nhằm hướng tới phát sinh lợi nhuận từ hoạt động kinh doanh thương mại. Trong khi đó, hợp đồng dân sự có thể có mục đích sinh lợi hoặc không có mục đích sinh lợi. Tuy nhiên, một số hợp đồng về nguyên tắc không đương nhiên chịu sự điều chỉnh bởi pháp luật thương mại. Theo Khoản 3, Điều 1, Luật thương mại 2005: “Hoạt động không nhằm mục đích sinh lợi của một bên trong giao dịch với thương nhân thực hiện trên lãnh thổ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong trường hợp bên thực hiện hoạt động không nhằm mục đích sinh lợi đó chọn áp dụng Luật này” thì mới thuộc sự điều chỉnh của Luật thương mại.
1 Khoản 1, Điều 6, Luật thương mại 2005 9 Luan van 1. Một số khái niệm cơ bản liên quan đến chế tài phạt vi phạm trong thương mại 1. Chế tài trong thương mại Chế tài là một bộ phận của quy phạm pháp luật nêu lên những biện pháp tác động mà Nhà nước dự kiến sẽ áp dụng đối với chủ thể nào không thực hiện đúng mệnh lệnh của Nhà nước đã nêu ở phần quy định của quy định pháp luật. 2 Nền kinh tế thị trường ở nước ta dựa trên sự thiết lập nền tảng pháp lí quyền tự do kinh doanh trong quan hệ thương mại và phương thức hình thành chủ yếu là thông qua các quan hệ hợp đồng.
Các quan hệ hợp đồng trong thương mại cũng vì thế mà trở nên đa dạng và phức tạp hơn. Hiện tượng vi phạm hợp đồng cũng diễn ra nhiều hơn. Để giúp đảm bảo cam kết giữa các bên được thực hiện, hoặc đền bù lại những tổn thất đã gây ra cho bên bị thiệt hại do hành vi của bên vi phạm hợp đồng, pháp luật về chế tài trong thương mại ra đời và ngày càng hoàn thiện hơn. Có nhiều cách hiểu khác nhau về chế tài trong thương mại.
Theo nghĩa rộng: Chế tài trong thương mại được hiểu là hình thức xử lý được cơ quan Nhà nước hoặc bên có quyền lợi bị vi phạm áp dụng đối với mọi tổ chức cá nhân có hành vi vi phạm pháp luật thương mại. Theo cách hiểu này, chỉ cần chủ thể tham gia pháp luật thương mại có hành vi vi phạm pháp luật thương mại là đều có căn cứ để áp dụng chế tài.