CHƯƠNG 1: NHỮNG LÝ LUẬN CHUNG VÊ PHÁP LUẬT ĐIỀU CHỈNH NGHĨA VỤ CỦA NGƯỜI BÁN TRONG HỢP ĐỒNG MUA BÁN HÀNG HÓA 1. Những lý luận cơ bản về hợp đồng mua bán hàng hóa và nghĩa vụ điều chỉnh của người bán trong hợp đồng mua bán hàng hóa 1. Những lý luận cơ bản về hợp đồng mua bán hàng hóa 1. Khái niệm về hợp đồng mua bán hàng hóa Ở Việt Nam, hợp đồng mua bán hàng hóa được ra đời cùng với sự chuyển đổi của nền kinh tế.
Xuất phát điểm từ một nền kinh tế nhiều thành phần phát triển bình đẳng theo định hướng xã hội chủ nghĩa, nên trong chặng đường xây dựng, thực hiện và phát triển kế hoạch mở rộng quyền tự chủ kinh doanh của mình thì các đơn vị kinh tế thuộc mọi thành phần kinh tế khác nhau đều phải dựa vào các quan hệ hợp đồng mua bán hàng hóa. Theo đó, hợp đồng mua bán được hình thành rất lâu đời, có vai trò tất yếu và luôn song hành với bất kì doanh nghiệp nào trên trường kinh doanh trước ngưỡng cửa hội nhập.Mac từng viết: “Tự chúng hàng hóa không thể đi tới thị trường và trao đổi với nhau được. Muốn cho những vật đó quan hệ với nhau như những hàng hóa thì người giữ hàng hóa phải đối xử với nhau như những người mà trong ý chí nằm trong các vật đó, mối quan hệ đó” [3]. Theo đó, mối quan hệ kinh tế giữa những người giữa hàng hóa được thiết lập trên cơ sở tự do, ý chí giữa các chủ thể trong quan hệ trao đổi sản phẩm hàng hóa.
Dưới sự tác động điều chỉnh của pháp luật thì mối quan hệ trên trở thành một hợp đồng giao kết hàng hóa. Có nhiều cách tiếp cận khác nhau về hợp đồng. Theo từ điển Tiếng Việt, hợp đồng là một sự giao dịch mà trong đó các bên tự trao đổi ý chí với nhau nhằm đi đến sự thỏa thuận cùng nhau làm phát sinh các quyền và nghĩa vụ nhất định. Theo phương diện kinh tế, hợp đồng thường gắn liền với dự án, trong đó một bên thỏa thuận với các bên khác thực hiện dự án hay một phần dự án cho mình.
Và cũng giống như dự án, có dự án chính trị xã hội và dự án sản xuất kinh doanh, hợp đồng có thể là các thỏa ước dân sự về kinh tế (hợp đồng kinh tế) hay xã hội. Theo phương diện pháp lí, hợp đồng là một cam kết giữa hai hay nhiều bên (pháp nhân), là sự thỏa thuận giữa các bên trong khuôn khổ pháp luật về việc xác lập, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự. Trong kinh tế chính trị Mac-Lenin, hàng hóa cũng được định nghĩa là sản phẩm của lao động thông qua trao đổi, mua bán. Hàng hóa có thể là hữu hình hay ở dạng vô hình như sức lao động.
Sự thay đổi và phát triển nhận thức đối với đời sống kinh tế 3]] Nguồn: Trích giáo trinh kinh tế học chính trị Mac- Lenin 7 Luan van dẫn đến cách hiểu hàng hóa không như các nhà kinh tế cổ điển xác định. Phạm trù hàng hóa mất đi ranh giới của sự hiển hiện vật lý của vật thể và tiến sát đến gần phạm trù giá trị. Theo cách tiếp cận của luật học hiện nay, hàng hóa bao gồm tất cả các loại động sản, kể cả động sản hình thành trong tương lai hoặc những vật gắn liền với đất đai. Đối với hợp đồng mua bán hàng hóa thì hiện nay trên thế giới có rất nhiều cách thức định nghĩa và nhiều nguồn tìm hiểu.
Theo pháp luật của nước Pháp: “Hợp đồng mua bán hàng hóa là sự thỏa thuận theo đó một bên có nghĩa vụ giao một vật và người kia có nghĩa vụ trả tiền cho vật ấy”. Việc mua bán được hoàn thành khi quyền sở hữu vật được coi đã chuyển sang cho người mua sau khi đã thỏa thuận về giá cả và vật bán, mặc dù vật chưa được giao và tiền chưa được trao. Việc mua bán có thể được tiến hành không kèm theo điều kiện đình chỉ thi hành hoặc điều kiện hủy bỏ [4]. Theo pháp luật Liên bang Nga quy định: “Bằng hợp đồng mua bán, một bên (bên bán) sẽ thực hiện quyền chuyển giao quyền sở hữu một vật (hàng hóa) cho bên kia (bên mua), trong khi đó bên mua sẽ chấp nhậ trả một khoản tiền nhất định (giá) cho hàng hóa đó” [5].
Ở Việt Nam, tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI tháng 12/1986 đã ra quyết định đổi mới cơ chế quản lí kinh tế theo định hướng xã hội chủ nghĩa, cơ chế quản lí cũng yêu cầu cần được thay đổi. Do đó, ngày 25/9/1989 Hội đồng Nhà nước đã thông qua Pháp lệnh hợp đồng Kinh tế bước đầu xây dựng một chế độ pháp lý về hợp đồng kinh tế. Bộ luật Dân sự 1997 được Quốc hội thông qua ngày 28/10/1995 cũng đưa ra những quy định về hợp đồng dân sự. Luật Thương mại 1997 được Quốc hội thông qua ngày 10/5/1997 cũng quy định về hợp đồng đối với một số hành vi thương mại.
Tuy nhiên, sau nhiều lần bổ sung và thay đổi để phù hợp với cơ chế kinh tế thì ngày 14/6/2005, Bộ luật Dân sự 2005 được Quốc hội khóa 11 thông qua và có hiệu lực ngày 1/1/2006 thay thế cho Bộ luật Dân sự năm 1995 và Pháp lệnh Hợp đồng kinh tế năm 1989 được coi là đạo luật chung, thống nhất trong việc điều chỉnh quan hệ hợp đồng. Luật Thương mại năm 1997 cũng được thay đổi và được Quốc hội thông qua ngày 14/6/2005, có hiệu lực ngày 1/1/2006 được coi là nguồn luật chính điều chỉnh các quan hệ hợp đồng trong lĩnh vực kinh doanh thương mại bao gồm hai phạm trù: hợp đồng mua bán hàng hóa trong nước và hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế (gọi là hợp đồng ngoại thương). Như vậy, theo góc độ kinh tế hợp đồng mua bán hàng hóa là sự thỏa thuận giữa các thương nhân (hoặc một bên là thương nhân) về việc thực hiện hoạt động mua 4[] Nguồn: Từ điều 1582 đến điều 1584, luật Dân sự Pháp 5[] Nguồn: Khoản 1, Điều 454, bộ luật Dân sự Liên Bang Nga 8 Luan van bán hàng hóa nhằm mục đích tìm kiếm lợi nhuận. Theo góc độ pháp lí, mặc dù không quy định cụ thể hợp đồng mua bán hàng hóa song đây được coi là một dạng cụ thể của hợp đồng mua bán tài sản được đề cập trong Luật dân sự năm 2005, đó là sự thoả thuận giữa các bên, theo đó bên bán có nghĩa vụ giao tài sản cho bên mua và nhận tiền, còn bên mua có nghĩa vụ nhận tài sản và trả tiền cho bên bán.
Đặc điểm và vai trò của hợp đồng mua bán hàng hóa Đặc điểm của hợp đồng mua bán hàng hóa: Quan hệ mua bán hàng hoá được xác lập và thực hiện thông qua hình thức pháp lí là hợp đồng mua bán hàng hoá, có bản chất chung của hợp đồng dân sự, là sự thoả thuận nhằm xác lập, thay đổi hoặc chấm dứt các quyền và nghĩa vụ trong quan hệ mua bán. Bởi vậy, hợp đồng mua bán hàng hóa có những đặc điểm cơ bản sau: Một là, hợp đồng mua bán hàng hóa là hợp đồng ưng thuận và có tính sinh lời. Tại thời điểm các bên thỏa thuận xong các điều khoản cơ bản thì hợp đồng được coi là đã giao kết, thời điểm có hiệu lực của hợp đồng không phụ thuộc vào thời điểm bàn giao hàng hóa, việc bàn giao hàng hóa chỉ được coi là hành động của bên bán nhắm thực hiện nghĩa vụ của hợp đồng mua bán đã có hiệu lực. Hai là, hợp đồng mua bán hàng hóa là hợp đồng song vụ và có tính đền bù.
Mỗi bên trong hợp đồng mua bán hàng hóa đều bị ràng buộc bởi nghĩa vụ đối với bên kia, đồng thời lại cũng là bên có quyền đòi hỏi bên kia thực hiện nghĩa vụ đối với mình. Trong hợp đồng mua bán hàng hóa tồn tại hai nghĩa vụ chính mang tính chất qua lại và liên quan mật thiết với nhau: nghĩa vụ của bên bán phải bàn giao hàng hóa cho bên mua và nghĩa vụ của bên mua phải thanh toán cho bên bán bên bán khi thực hiện nghĩa vụ giao hàng hóa cho bên mua thì sẽ nhận từ bên mua một lợi ích tương đương với giá trị hàng hóa theo thỏa thuận dưới dạng khoản tiền thanh toán. Ba là, về chủ thể của hợp đồng mua bán hàng hóa phải là sự giao kết, thỏa thuận, dựa trên cở sở tự nguyện giữa các bên thương nhân hoặc một bên là thương nhân hoặc giữa các cá nhân, tổ chức khác có hoạt động kinh doanh thương mại. Theo luật Thương mại năm 2005, thương nhân bao gồm: tổ chức kinh tế được thành lập hợp pháp, cá nhân hoạt động thương mại một cách độc lập, thường xuyên và có đăng ký kinh doanh.
Thương nhân có quyền hoạt động thương mại trong các ngành nghề, tại các địa bàn, dưới các hình thức và theo các phương thức mà pháp luật không cấm. Bốn là, đối tượng của hợp đồng mua bán hàng hóa là tất cả các loại động sản, kể cả động sản hình thành trong tương lai; những vật gắn liền với đất đai. Ngoài ra, đối với hợp đồng mua bán quốc tế thì mua bán hàng hoá quốc tế được thực hiện dưới các hình thức xuất khẩu, nhập khẩu, tạm nhập, tái xuất, tạm xuất, tái nhập và chuyển khẩu. 9 Luan van Bởi vậy, đối tượng của hợp đồng là những hàng hoá theo quy định pháp luật của cả bên mua và bên bán.
Căn cứ vào điều kiện kinh tế - xã hội của từng thời kỳ và điều ước quốc tế mà Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên, Chính phủ quy định cụ thể danh mục hàng hoá cấm kinh doanh, hàng hoá hạn chế kinh doanh, hàng hoá kinh doanh có điều kiện và điều kiện để được kinh doanh hàng hóa đó. Đồng thời, đối với hàng hoá hạn chế kinh doanh, hàng hoá kinh doanh có điều kiện, việc mua bán chỉ được thực hiện khi hàng hoá và các bên mua bán hàng hóa đáp ứng đầy đủ các điều kiện theo quy định của pháp luật. Vai trò của hợp đồng mua bán hàng hóa: Về phía doanh nghiệp: Hợp đồng hàng hóa có vai trò cốt lõi trong quá trình hoạch định chiến lược của doanh nghiệp mình, chi tiết hóa cấc kế hoạch kinh doanh như ngày, tháng, sản lượng, thời gian, địa điểm giao hàng, định giá, phương thức thanh toán hoặc quy định quyền và nghĩa vụ của các bên tham gia kí kết. Thông qua việc đàm phán, kí kết hợp đồng mua bán hàng hóa doanh nghiệp sẽ tìm hiểu được sản phẩm của mình có đáp ứng thị trường hay không.