CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ CẠNH TRANH VÀ NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA DOANH NGHIỆP 1. Một số khái niệm cơ bản có liên quan 1. Cạnh tranh Cạnh tranh là một thuật ngữ phổ biến trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, đó là hành động ganh đua, đấu tranh chống lại các cá nhân hay nhóm, các loài vì mục đích giành sự tồn tại, sống còn, lợi nhuận, địa vị, sự kiêu hãnh, hay các phần thưởng khác. Trong lĩnh vực kinh tế, cạnh tranh xuất hiện khi tiền tệ ra đời, đặc biệt trong thời kỳ nền sản xuất hàng hoá của chế độ Tư bản chủ nghĩa phát triển mạnh.
Cùng với thời gian cũng như theo các cách tiếp cận khác nhau, có nhiều quan điểm khác nhau về cạnh tranh.Mark, “Cạnh tranh là sự ganh đua, đấu tranh gay gắt của các nhà Tư bản nhằm tìm kiếm lợi nhuận siêu ngạch, cạnh tranh là quy luật điều chỉnh tỷ suất lợi nhuận, các nhà Tư bản luôn cạnh tranh với nhau và tìm đến nơi nào có tỷ suất lợi nhuận cao hơn, qua đó hình thành nên hệ thống giá cả thị trường”. Theo Kinh tế chính trị học, “Cạnh tranh là sự thôn tính lẫn nhau giữa các đối thủ nhằm giành giật thị trường, khách hàng cho doanh nghiệp của mình”. Theo quan điểm Marketing, “Cạnh tranh là việc đưa ra những chiến thuật, chiến lược phù hợp với tiềm lực của doanh nghiệp, xử lý tốt các chiến lược, chiến thuật của đối thủ, giành được lợi thế trong kinh doanh hàng hóa và dịch vụ nhằm tối đa hoá lợi nhuận”. Dù hiểu theo cách tiếp cận nào đi chăng nữa, bản chất của cạnh tranh vẫn là sự ganh đua của các chủ thể với nhau nhằm mang lại lợi ích cho chủ thể.
Đối với các doanh nghiệp thì cạnh tranh là hoạt động nhằm đối phó lại với các đối thủ khác trên thị trường, với mục đích chiếm lĩnh thị phần, nâng cao vị thế của doanh nghiệp nhằm mục đích cao nhất là lợi nhuận. Hiện nay, khi tình hình kinh tế thế giới có nhiều chuyển biến, người ta hiểu cạnh tranh không đơn thuần chỉ là cuộc chiến giữa các đối thủ nhằm phân chia thặng dư kinh tế mà còn là giành những cơ hội xuất hiện trong tương lai. Thời gian trước 1986 kinh tế nước ta là nền kinh tế kế hoạch hoá, tự cung tự 6 Luan van cấp, các doanh nghiệp sản xuất theo đơn đặt hàng của Nhà nước, sản phẩm sản xuất ra lại được chính Nhà nước bao tiêu. Vì thế mà đã kìm hãm sự phát triển đất nước trong một thời gian dài.
Từ khi nước ta đi theo con đường kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, cạnh tranh mới trở nên phổ biến hơn. Các doanh nghiệp trở nên chủ động hơn trong hoạt động sản xuất kinh doanh của mình. Vì thế mà bộ mặt nền kinh tế nước ta mới được cải thiện rõ rệt hơn sau thời gian đó. Ngày nay, khi quốc tế hoá, toàn cầu hoá trở thành một tất yếu, cạnh tranh là một quy luật khách quan của nền kinh tế thị trường, các doanh nghiệp buộc phải chấp nhận cạnh tranh nếu không muốn bị đào thải.
Năng lực cạnh tranh Thuật ngữ năng lực cạnh tranh được sử dụng rộng rãi nhưng cho đến nay vẫn chưa có sự nhất trí cao giữa các học giả, các nhà chuyên môn về khái niệm cũng như cách đo lường, phân tích năng lực cạnh tranh ở cấp quốc gia, cấp ngành và doanh nghiệp. Trong tác phẩm của mình, Micheal Porter cũng thừa nhận, không thể đưa ra một định nghĩa tuyệt đối về khái niệm năng lực cạnh tranh. Theo ông, “để có thể cạnh tranh thành công, các doanh nghiệp phải có được lợi thế cạnh tranh dưới hình thức hoặc là có được chi phí sản xuất thấp hơn hoặc là có khả năng khác biệt hóa sản phẩm để đạt đuợc nưng mức giá cao hơn trung bình, để duy trì được lợi thế cạnh tranh, các doanh nghiệp ngày càng đạt được những lợi thế cạnh tranh tinh vi hơn, qua đó có thể cung cấp những hàng hóa hay dịch vụ có chất lượng cao hơn hoặc sản xuất có hiệu xuất cao hơn” Theo tổ chức UNCTAD của liên hợp quốc cho rằng, Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp là năng lực của doanh nghiệp trong việc giữ vững và tăng thị của mình môt cách vững chắc hay năng lực hạ giá thành hoặc cung cấp sản phẩm bền đẹp, rẻ của doanh nghiệp Theo tác giả Nguyễn Vĩnh Thanh (2005), năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp thể hiện lực và lợi thế của doanh nghiệp so với các đối thủ khác trong việc thoả mãn tốt nhất các đòi hỏi của khách hàng để thu lợi ích ngày càng cao cho doanh nghiệp trong môi trường cạnh tranh trong nước và ngoài nước. Theo Lê Đăng Doanh (2003), trong tác phẩm Nâng cao năng lực cạnh tranh 7 Luan van của doanh nghiệp thời hội nhập: “Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp được đo bằng khả năng duy trì và mở rộng thị phần, thu lợi nhuận cho doanh nghiệp trong nước và ngoài nước.
Như vậy, Năng lực cạnh tranh của sản phẩm được đo bằng thị phần của sản phẩm đó. Năng lực cạnh tranh của sản phẩm phụ thuộc vào chất lượng, giá cả, tốc độ cung cấp, dịch vụ đi kèm, uy tín của người bán, thương hiệu, quảng cáo, điều kiện mua bán, v. Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp là khả năng doanh nghiệp tạo ra được lợi thế cạnh tranh, có khả năng tạo ra năng suất và chất lượng cao hơn đối thủ cạnh tranh, chiếm lĩnh thị phần lớn, tạo ra thu nhập cao và phát triển bền vững. Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp thể hiện thực lực và lợi thế của doanh nghiệp so với đối thủ cạnh tranh trong việc thoả mãn tốt hơn các đòi hỏi của khách hàng để thu lợi ngày càng cao.
Nội dung lý luận về năng lực cạnh tranh trong doanh nghiệp 1. Các yếu tố cấu thành năng lực cạnh tranh Nguồn nhân lực: Con người là yếu tố quan trọng và quyết định đến sự tồn tại, phát triển của doanh nghiệp. Trình độ chất lượng của đội ngũ lao động ảnh hưởng đến chất lượng của sản phẩm mà doanh nghiệp đang cung cấp. Con người phải có trình độ và lòng hăng say công việc thì mới tiếp cận, vận hành được những máy móc hiện đại đòi hỏi có trình độ, điều đó là cơ sở tạo ra sức mạnh cạnh tranh cho doanh nghiệp.
Vì thế con người cũng ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp thông qua năng suất lao động, ý thức lao động, sự sáng tạo. Muốn quản trị được doanh nghiệp trước hết phải làm công tác đào tạo nguồn nhân lực lãnh đạo doanh nghiệp cần phải thường xuyên giáo dục chính trị, tư tưởng, đạo đức văn hóa cho mọi thành viên. Từ đó giúp họ nhận thức tốt về pháp luật, về đường lối chính sách của Đảng nhà nước khuyến khích mọi người tiết kiệm, chống lãng phí, tham nhũng, giảm thiểu những chi phí vô ích, ngoài ra còn tạo môi trường văn hóa lành mạnh trong công ty giúp cho mọi người đoàn kết, gắn bó, tạo dựng được tập thể vững mạnh cùng phấn đấu cho mục tiêu nâng cao năng lực cạnh tranh cho doanh nghiệp. Trình độ tổ chức: Bộ máy quản lý tác động một cách tổng hợp tới hiệu quả của hoạt động sản xuất nói chung cũng như khả năng cạnh tranh nói riêng.
Có thể nói bộ máy quản lý như bộ óc của con người, muốn chiến thắng đối thủ thì phải có bộ óc 8 Luan van nhạy bén, chủ động trước tình hình thị trường, giải quyết mọi khó khăn một cách nhanh nhất và hiệu quả để không ảnh hưởng tới khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp. Nếu một doanh nghiệp có cơ cấu tổ chức hợp lý, phân công trách nhiệm quyền hạn rõ ràng thì mọi hoạt động sẽ trôi chảy, có năng suất. Ngược lại, một cơ câú chồng chéo, quyền lực không được rõ ràng thì hoạt động sẽ kém hiệu quả. Trong đó thì cơ cấu ban lãnh đạo có phẩm chất và tài năng có vai trò quan trọng bậc nhất, ảnh hưởng tới sự thành công của doanh nghiệp.
Một nhà lãnh đạo giỏi không chỉ biết làm cho bộ máy công ty vận hành đúng qui luật mà còn phải cho nó hoạt động linh hoạt và uyển chuyển sao cho phù hợp với sự thay đổi của môi trường bên trong và ngoài của doanh nghiệp. Như trong công ty mọi quyết định cuối cùng đều do giám đốc quyết định và phê duyệt, tuy nhiên đối với những trường hợp cần có quyết định nhanh giám đốc có thể ủy quyền cho phó giám đốc hoặc trưởng phòng. Tiềm lực tài chính: Năng lực tài chính luôn là yếu tố quyết định đối với hoạt động sản xuất nói chung và khả năng cạnh tranh nói riêng của mỗi doanh nghiệp. Một doanh nghiệp có khả năng tài chính đảm bảo sẽ có ưu thế trong việc đầu tư và đổi mới máy móc thiết bị, tiến hành các hoạt động khác nhằm nâng cao khả năng cạnh tranh.
Trước hết, nguồn lực tài chính được thế hiện ở quy mô vốn tự có, khả năng huy động các nguồn vốn phục vụ sản xuất kinh doanh và hiệu quả sử dụng nguồn vốn đó. Quy mô vốn tự có phụ thuộc vào qua trình tích lũy của doanh nghiệp. Nếu doanh nghiệp hoạt động có hiệu quả, lợi nhuận hàng năm cao, phần lợi nhuận để tái đầu tư cho sản xuất kinh doanh sẽ lớn và quy mô đầu tư sẽ tăng. Doanh nghiệp có quy mô vốn tự có cao cho thấy khả năng tự chủ về tài chính và chiếm được lòng tin của nhà cung cấp, chủ đầu tư và khách hàng… Doanh nghiệp nên phấn đấu tăng vốn tự có lên một mức nhất định đủ đảm bảo khả năng thanh toán nhưng vẫn đủ kich thích để doanh nghiệp tận dụng đòn bẩy tài chính làm tăng lợi nhuận.
Để đáp ứng các yêu cầu về vốn cho sản xuất kinh doanh, doanh nghiệp có thể huy động vốn từ rất nhiều nguồn, chiếm dụng tạm thời các nhà cung cấp, khách hàng, vay các tổ chức tài chính hoặc huy động nguồn vốn trên thị trường chứng khoán. Khả năng huy động vốn của doanh nghiệp phụ thuộc vào mối quan hệ của doanh nghiệp với các bên cung ứng nguồn vốn và sự phát triển của thị trường tài chinh. 9 Luan van Mạng lưới tiêu thụ: Là một trong những yếu tố quan trọng để nâng khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp. Mạng lưới tiêu thụ càng rộng lớn thì doanh nghiệp có khả năng cạnh tranh càng mạnh, mạng lưới càng nhỏ thì doanh nghiệp có khả năng cạnh tranh càng yếu.
Chính vì thế khâu đầu ra cho sản phẩm là vô cùng quan trọng để đánh giá năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.