Ảnh Hưởng Của Biến Động Dân Số Đến Phát Triển Kinh Tế - Xã Hội Tỉnh Lào Cai: Luận Văn Tốt Nghiệp

Luận văn tốt nghiệp phân tích ảnh hưởng của biến động dân số đến phát triển kinh tế xã hội tỉnh Lào Cai, đưa ra giải pháp hiệu quả.

• Tác giả: Hoàng Kiên Thành
• Người hướng dẫn: TS. Bùi Hoàng Lan
• Chuyên ngành: Kinh tế và quản lý đô thị
• Đề tài: Ảnh hưởng của biến động dân số đến phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Lào Cai
• Loại tài liệu: luận văn tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ ẢNH HƯỞNG CỦA BIẾN ĐỘNG DÂN SỐ ĐẾN PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI
• 1.1. Một số khái niệm về dân số và biến động dân số
• 1.2. Biến động dân số
• 1.2.1. Biến động dân số tự nhiên
• 1.2.2. Biến động dân số cơ học
• 1.3. Các yếu tố gây ra biến động dân số
• 1.3.1. Mức sinh và các yếu tố ảnh hưởng
• 1.3.2. Mức chết và các yếu tố ảnh hưởng
• 1.4. Phát triển kinh tế bền vững
• 1.4.1. Tăng trưởng kinh tế
• 1.4.2. Phát triển kinh tế
• 1.4.3. Phát triển kinh tế bền vững
• 1.4.4. Đặc điểm của phát triển bền vững
• 1.5. Ảnh hưởng của biến động dân số đến phát triển kinh tế - xã hội
• 1.5.1. Ảnh hưởng đối với phát triển kinh tế
• 1.5.1.1. Dân số tăng nhanh trong khi kinh tế tăng chậm hơn sẽ làm cho mức sống dân cư chậm được cải thiện
• 1.5.1.2. Phân bố lao động
• 1.5.2. Ảnh hưởng đối với phát triển xã hội
• 1.5.2.1. Lương thực, thực phẩm và nhà ở
• 1.5.2.2. Giáo dục – đào tạo
• 1.5.2.3. An ninh trật tự xã hội và các yếu tố xã hội khác
• 1.5.3. Ảnh hưởng đối với môi trường
• 1.6. Kết luận chương I
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG DÂN SỐ TỈNH LÀO CAI
• 2.1. Lịch sử hình thành và phát triển của Lào Cai
• 2.2. Tình hình biến động dân số Lào Cai từ 1991 đến nay
• 2.3. Nguyên nhân của biến động dân số
• 2.4. Ảnh hưởng của biến động dân số đến sự phát triển kinh tế - xã hội Lào Cai
• 2.4.1. Đối với kinh tế
• 2.4.1.1. Cải thiện đời sống dân cư
• 2.4.1.2. Phân bố lao động
• 2.4.2. Đối với xã hội
• 2.4.2.1. Lương thực thực phẩm và nhà ở
• 2.4.2.2. An ninh – trật tự và các yếu tố xã hội khác
• 2.4.3. Đối với môi trường
• 2.5. Kết luận chương II
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP VÀ ĐỀ XUẤT, KIẾN NGHỊ
• 3.1. Các chính sách tác động đến biến động dân số của Tỉnh Lào Cai
• 3.2. Một số đề xuất của bản thân
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về ảnh hưởng của biến động dân số đến phát triển kinh tế xã hội

Biến động dân số có vai trò quan trọng trong việc định hình phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Lào Cai. Luận văn tốt nghiệp này phân tích các khái niệm cơ bản về dân số và biến động dân số, từ đó làm rõ mối liên hệ giữa biến động dân số và phát triển kinh tế. Sự biến đổi dân số không chỉ ảnh hưởng đến quy mô và cơ cấu dân số mà còn tác động đến các yếu tố như tăng trưởng kinh tế, phát triển xã hội và phát triển bền vững. Theo đó, việc nghiên cứu nghiên cứu dân số là cần thiết để hiểu rõ hơn về các yếu tố tác động đến kinh tế xã hội của tỉnh.

1.1 Khái niệm về dân số và biến động dân số

Dân số được định nghĩa là tổng số người sinh sống trong một khu vực nhất định. Biến động dân số là sự thay đổi số lượng dân số theo thời gian, bao gồm biến động dân số tự nhiên và biến động dân số cơ học. Sự biến động này có thể do nhiều yếu tố như mức sinh, mức chết và di dân. Nghiên cứu về biến động dân số giúp xác định xu hướng phát triển và đưa ra các giải pháp phù hợp cho phát triển kinh tế và phát triển xã hội.

1.2 Ảnh hưởng của biến động dân số đến phát triển kinh tế

Sự gia tăng dân số nhanh chóng trong khi kinh tế phát triển chậm có thể dẫn đến tình trạng nghèo đói và mức sống không được cải thiện. Dân số tăng nhanh có thể tạo áp lực lên các nguồn lực như lương thực, nhà ở và dịch vụ xã hội. Việc phân bố lao động cũng bị ảnh hưởng, dẫn đến sự không cân đối trong thị trường lao động. Do đó, việc quản lý biến động dân số là rất quan trọng để đảm bảo sự phát triển bền vững cho tỉnh Lào Cai.

1.3 Ảnh hưởng của biến động dân số đến phát triển xã hội

Biến động dân số không chỉ ảnh hưởng đến kinh tế mà còn tác động mạnh mẽ đến phát triển xã hội. Sự gia tăng dân số có thể dẫn đến áp lực lên hệ thống giáo dục, y tế và an ninh xã hội. Cụ thể, nhu cầu về giáo dục và nhà ở tăng cao, trong khi khả năng cung cấp dịch vụ không theo kịp. Điều này có thể dẫn đến tình trạng bất bình đẳng xã hội và gia tăng tội phạm. Do đó, cần có các chính sách phù hợp để quản lý biến động dân số nhằm đảm bảo sự ổn định và phát triển xã hội.

II. Thực trạng dân số tỉnh Lào Cai

Tỉnh Lào Cai có những đặc điểm riêng về dân số và biến động dân số. Từ năm 1991 đến nay, dân số tỉnh đã có sự thay đổi đáng kể, với sự gia tăng nhanh chóng về số lượng. Nghiên cứu dân số cho thấy rằng các yếu tố như di dân, mức sinh và mức chết đều có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh. Việc phân tích thực trạng dân số giúp đưa ra những nhận định chính xác về tình hình hiện tại và dự đoán xu hướng trong tương lai.

2.1 Tình hình biến động dân số Lào Cai từ 1991 đến nay

Tình hình biến động dân số tại Lào Cai từ năm 1991 đến nay cho thấy sự gia tăng đáng kể về số lượng dân cư. Sự gia tăng này chủ yếu do biến động dân số cơ học, với nhiều người từ các tỉnh khác di cư đến Lào Cai tìm kiếm cơ hội việc làm. Điều này đã tạo ra áp lực lớn lên các dịch vụ công cộng và cơ sở hạ tầng. Cần có các chính sách quản lý dân số hiệu quả để đảm bảo sự phát triển bền vững cho tỉnh.

2.2 Nguyên nhân của biến động dân số

Nguyên nhân chính của biến động dân số tại Lào Cai bao gồm mức sinh cao, di dân và mức chết thấp. Mức sinh cao chủ yếu do các yếu tố văn hóa và kinh tế, trong khi di dân chủ yếu là do tìm kiếm việc làm. Mức chết thấp nhờ vào sự cải thiện trong chăm sóc sức khỏe. Tuy nhiên, sự gia tăng dân số nhanh chóng có thể dẫn đến nhiều vấn đề xã hội và kinh tế nếu không được quản lý tốt.

III. Giải pháp và đề xuất kiến nghị

Để quản lý biến động dân số hiệu quả, tỉnh Lào Cai cần có các chính sách cụ thể nhằm phát huy ảnh hưởng tích cực và hạn chế tác động tiêu cực. Các giải pháp có thể bao gồm cải thiện chất lượng giáo dục, tăng cường dịch vụ y tế và phát triển cơ sở hạ tầng. Ngoài ra, cần có các chương trình khuyến khích phát triển bền vững và quản lý dân số một cách hiệu quả.

3.1 Các chính sách tác động đến biến động dân số của Tỉnh Lào Cai

Các chính sách hiện tại cần được xem xét và điều chỉnh để phù hợp với tình hình thực tế. Cần có các chương trình hỗ trợ cho các gia đình có mức sinh thấp, đồng thời khuyến khích di dân có kế hoạch. Việc xây dựng các chính sách này sẽ giúp cân bằng biến động dân số và phát triển kinh tế.

3.2 Một số đề xuất của bản thân

Đề xuất một số giải pháp như tăng cường giáo dục về kế hoạch hóa gia đình, cải thiện dịch vụ y tế và phát triển các chương trình hỗ trợ cho người dân. Những giải pháp này không chỉ giúp quản lý biến động dân số mà còn góp phần vào phát triển kinh tế và phát triển xã hội bền vững cho tỉnh Lào Cai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quy mô dân số tỉnh Lào Cai trong giai đoạn 1991–2009 ghi nhận tốc độ gia tăng nhanh chóng, tăng 1,47 lần từ 422.991 người lên 614.820 người với tốc độ tăng trưởng bình quân đạt 2,5%/năm, tương ứng mỗi năm tăng thêm khoảng 10.630 người. Vấn đề cốt lõi của nghiên cứu xoay quanh áp lực từ gia tăng dân số tự nhiên và di dân cơ học đối với hạ tầng kinh tế, chất lượng nguồn nhân lực, dịch vụ an sinh xã hội và tài nguyên môi trường tại một tỉnh miền núi cao biên giới phía Tây Bắc.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm làm rõ thực trạng biến động dân số giai đoạn 1991–2009; phân tích cơ chế tác động hai chiều giữa động thái nhân khẩu học và quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế, cân đối cung - cầu lao động, áp lực lên giáo dục, y tế và trật tự an toàn xã hội. Trên cơ sở đó, công trình xây dựng hệ thống giải pháp can thiệp có tính khả thi nhằm tối ưu hóa quy mô và chất lượng dân số cho tỉnh Lào Cai trong các giai đoạn tiếp theo.

Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát toàn bộ địa bàn tỉnh Lào Cai gồm thành phố Lào Cai và 8 huyện trực thuộc (Bảo Thắng, Bảo Yên, Bắc Hà, Si Ma Cai, Mường Khương, Sa Pa, Bát Xát, Văn Bàn). Phạm vi thời gian tập trung phân tích chuỗi dữ liệu thực nghiệm từ năm 1991 đến năm 2009.

Nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc khi cung cấp các chỉ số đo lường tin cậy phục vụ công tác điều hành: hỗ trợ chuyển dịch cơ cấu lao động nông nghiệp từ 84,8% năm 1995 xuống 74,2% năm 2008, gia tăng sản lượng lương thực bình quân từ 212 kg/người/năm lên 331,7 kg/người/năm, đồng thời hạ tỷ số dân số phụ thuộc từ 102 xuống 85,9 nhằm mở rộng quỹ tích lũy tái sản xuất.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng hệ thống lý thuyết nhân khẩu học và kinh tế phát triển hiện đại làm nền tảng phân tích:

• Lý thuyết chuyển tiếp nhân khẩu học (Demographic Transition Theory) làm sáng tỏ các giai đoạn vận động của mức sinh và mức chết trong tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa.
• Lý thuyết sức đẩy - sức hút (Push - Pull Theory) của Donald J. Bogue (1969) và Quy luật lực hấp dẫn trong di dân của George Kingsley Zipf giải thích các luồng dịch chuyển lao động giữa nông thôn và thành thị, giữa vùng núi cao và vùng núi thấp.
• Khung lý thuyết phát triển bền vững theo Hội nghị Thượng đỉnh Johannesburg (2002) xác lập mối quan hệ tương hỗ giữa tăng trưởng GDP, tiến bộ xã hội và bảo tồn môi trường sinh thái.

Các khái niệm chính được chuẩn hóa gồm:

• Biến động dân số tự nhiên: Sự chênh lệch giữa tỷ suất sinh thô và tỷ suất chết thô trong một thời kỳ xác định.
• Biến động dân số cơ học: Sự biến thiên quy mô dân số bắt nguồn từ dòng di cư thuần túy giữa xuất cư và nhập cư.
• Phương trình cân bằng nhân khẩu học cơ bản: Xác định dân số thời điểm nghiên cứu dựa trên quy mô thời điểm gốc kết hợp các biến số sinh, tử và di dân thuần.
• Tỷ số phụ thuộc dân số và cơ cấu dân số vàng: Tỷ lệ giữa nhóm dân số ngoài độ tuổi lao động so với nhóm dân số trong độ tuổi lao động.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu thứ cấp thu thập từ Niên giám Thống kê tỉnh Lào Cai các năm 1991, 1999, 2003 và 2008; Báo cáo Tổng điều tra Dân số và Nhà ở các năm 1989, 1999 và kết quả sơ bộ năm 2009; các báo cáo chuyên đề của Ủy ban Dân số, Gia đình và Trẻ em tỉnh Lào Cai.
• Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Nghiên cứu sử dụng phương pháp thống kê toàn bộ trên tổng thể 614.820 dân cư tại 164 xã, phường, thị trấn thuộc 9 đơn vị hành chính cấp huyện/thành phố. Dữ liệu được phân tầng chi tiết theo nhóm tuổi, giới tính, dân tộc, trình độ học vấn và phân vùng địa lý (vùng núi cao chiếm 23,06% dân số và vùng núi thấp chiếm 76,94% dân số).
• Phương pháp phân tích và lý do lựa chọn: Áp dụng phương pháp phân tích chuỗi thời gian (time-series), phương pháp cân đối nguồn nhân lực xã hội và phương pháp so sánh tổng hợp. Việc lựa chọn các phương pháp này xuất phát từ yêu cầu lượng hóa chính xác mối liên hệ giữa tốc độ tăng dân số tự nhiên (1,8% - 2,7%/năm) với tốc độ tăng trưởng kinh tế địa phương đạt 17%/năm, giúp nhận diện rõ sự phân hóa giữa các ngành kinh tế.
• Khung thời gian thực hiện: Toàn bộ quá trình thu thập, xử lý và tổng hợp dữ liệu nghiên cứu được tiến hành từ tháng 10/2009 đến tháng 5/2010.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

• Quy mô dân số tăng nhanh nhưng mức sinh phân hóa sâu sắc: Dân số toàn tỉnh tăng 1,47 lần qua 19 năm, trong đó tỷ lệ dân cư thành thị tăng từ 12,63% lên 21,31%. Tỷ số giới tính chuyển từ trạng thái dưới 100 (99,7 nam/100 nữ năm 1999) sang 101,24 nam/100 nữ năm 2009. Tỷ suất sinh thô giảm từ 43,1‰ (1991) xuống 21,2‰ (2008), song tổng tỷ suất sinh vẫn ở mức 2,7 con/phụ nữ. Hiện tượng sinh con thứ 3 trở lên chiếm 14,15%, tập trung cao ở đồng bào dân tộc H'Mông (69,5%), Dao (10,5%), hộ nghèo (78,7%) và nhóm phụ nữ không biết chữ (83,3%).
• Nguồn lao động gia tăng mạnh mẽ kèm sức ép thất nghiệp: Nguồn nhân lực tăng 40,14% trong giai đoạn 1995–2008 (tăng bình quân 3,09%/năm, tương ứng 7.578 lao động/năm). Cơ cấu lao động theo ngành có sự dịch chuyển: khu vực nông - lâm - thủy sản giảm từ 84,8% xuống 74,2%; công nghiệp - xây dựng tăng từ 7,7% lên 13,5%; dịch vụ tăng từ 7,5% lên 12,3%. Tuy nhiên, số người thất nghiệp tăng 1,14 lần, từ 17.330 người (tỷ lệ 7,06%) lên 37.000 người (tỷ lệ 10,76%) năm 2008.
• Cải thiện mức sống và mở rộng dịch vụ xã hội: Tổng sản phẩm trên địa bàn (GDP theo giá so sánh 1994) tăng từ 744,538 tỷ đồng lên 2.388,97 tỷ đồng, đưa GDP bình quân đầu người từ 1,56 triệu lên 3,95 triệu đồng/năm. Sản lượng lương thực bình quân tăng 56,5%, đạt 331,7 kg/người/năm. Ngân sách giáo dục tăng 519% (từ 116,94 tỷ lên 723,9 tỷ đồng), giúp số trường mẫu giáo tăng 5,7 lần và tỷ lệ trẻ ngoài độ tuổi đi học giảm từ 31,6% xuống 11,9%. Ngân sách y tế tăng lên 169,1 tỷ đồng, nâng tỷ lệ cán bộ y tế đạt 42 người/10.000 dân.

Thảo luận kết quả

Dữ liệu nghiên cứu phản ánh mối tương quan phức tạp có thể trực quan hóa qua biểu đồ đường kết hợp cột: đường tăng trưởng GDP bình quân 17%/năm vượt xa đường gia tăng dân số 2,5%/năm, chứng minh địa phương bước đầu tận dụng được nguồn lao động trẻ cho tăng trưởng. Biểu đồ cột chồng cơ cấu lao động giai đoạn 1995–2008 thể hiện rõ nét tốc độ thu hẹp của khu vực nông nghiệp trước đà mở rộng của công nghiệp và dịch vụ.

Bảng số liệu phân bố không gian chỉ ra sự mất cân đối nghiêm trọng: 76,94% dân số tập trung tại các vùng núi thấp có hạ tầng phát triển, trong khi các huyện vùng cao như Si Ma Cai, Mường Khương chiếm diện tích lớn nhưng thiếu hụt trầm trọng giáo viên và cán bộ y tế.

Nguyên nhân của mức sinh cao tại vùng cao bắt nguồn từ tâm lý coi trọng con trai, hủ tục tảo hôn, tỷ lệ sinh con tại nhà chiếm tới 83,5% cùng rào cản ngôn ngữ trong tiếp cận dịch vụ kế hoạch hóa gia đình. Tốc độ tăng dân số của Lào Cai giai đoạn 1999–2009 đạt 1,8%/năm, cao hơn mức bình quân 1,2%/năm của cả nước. Tỷ số phụ thuộc ở mức 85,9 dù đã giảm so với mức 102 năm 1995 nhưng vẫn cao hơn nhiều so với toàn quốc (51 năm 2009), tạo gánh nặng lớn cho tích lũy vốn và nâng cao năng suất xã hội. Bên cạnh đó, tốc độ đô thị hóa nhanh tại thành phố Lào Cai và hoạt động khai thác mỏ Apatit, mỏ đồng Sin Quyền đang gia tăng nguy cơ ô nhiễm nguồn nước và suy thoái đất canh tác.

Đề xuất và khuyến nghị

• Nâng cao năng lực chuyên môn và kiện toàn tổ chức: Chuẩn hóa 100% đội ngũ cán bộ chuyên trách dân số cấp xã và cộng tác viên thôn bản giai đoạn 2011–2015; bảo đảm mức kinh phí đầu tư cho công tác dân số đạt tối thiểu 0,6 USD/người/năm do Chi cục Dân số - Kế hoạch hóa gia đình tỉnh Lào Cai chủ trì thực hiện.
• Triển khai chiến dịch y tế và truyền thông thay đổi hành vi sinh sản: Phấn đấu giảm tỷ suất sinh thô ít nhất 0,6‰/năm, hạ tỷ lệ sinh con thứ 3 trở lên xuống dưới 10% và nâng tỷ lệ áp dụng biện pháp tránh thai hiện đại đạt trên 70% vào năm 2015 do Sở Y tế phối hợp với UBND các huyện vùng cao (Bắc Hà, Si Ma Cai, Mường Khương, Sa Pa, Bát Xát) triển khai.
• Đẩy mạnh đào tạo nghề gắn với chuyển dịch cơ cấu việc làm: Mở rộng các cơ sở đào tạo nghề kỹ thuật và dịch vụ du lịch nhằm hạ tỷ lệ thất nghiệp từ 10,76% xuống dưới 5% trong giai đoạn 2011–2020, ưu tiên nguồn lực chuyển đổi việc làm cho lao động thanh niên dân tộc thiểu số do Sở Lao động - Thương binh và Xã hội đảm trách.
• Hoàn thiện quy hoạch phân bố dân cư và quản lý môi trường: Đầu tư hoàn thiện hệ thống giao thông liên huyện, kiểm soát dòng di dân tự do vào khu vực đô thị Lào Cai - Cam Đường, đồng thời siết chặt tiêu chuẩn xử lý chất thải tại các cụm công nghiệp và vùng khai thác khoáng sản trước năm 2020 do Sở Xây dựng cùng Sở Tài nguyên và Môi trường thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách địa phương (Sở Kế hoạch và Đầu tư, Sở Y tế, Chi cục Dân số): Khai thác hệ thống số liệu thực chứng để xây dựng quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội, dự báo nhu cầu biên chế giáo dục, y tế và phân bổ ngân sách theo từng giai đoạn 5 năm.
• Giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh ngành Kinh tế phát triển, Quản lý đô thị, Dân số học: Sử dụng công trình làm tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp đánh giá định lượng tác động nhân khẩu học tại các địa bàn miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
• Chuyên gia quy hoạch không gian đô thị và các nhà quản lý hạ tầng: Tham khảo các phân tích về tỷ lệ đô thị hóa (từ 12,63% lên 21,31%) và phân bố dòng lao động để lập đồ án phát triển các khu đô thị mới, khu công nghiệp tập trung.
• Các tổ chức phi chính phủ và cơ quan quản lý dự án an sinh xã hội: Ứng dụng kết quả khảo sát về hành vi sức khỏe sinh sản, tỷ lệ sinh con thứ 3+ và trình độ dân trí để thiết kế các dự án can thiệp bình đẳng giới, nâng cao dinh dưỡng và hỗ trợ sinh kế vùng cao.

Câu hỏi thường gặp

• Biến động dân số tại tỉnh Lào Cai giai đoạn 1991–2009 có đặc trưng nổi bật nào? Quy mô dân số tăng 1,47 lần đạt 614.820 người với tốc độ tăng bình quân 2,5%/năm. Cơ cấu dân số dịch chuyển rõ nét khi tỷ lệ dân cư thành thị tăng từ 12,63% lên 21,31% và tỷ số giới tính đảo chiều đạt 101,24 nam/100 nữ vào năm 2009.

• Tại sao tỷ lệ sinh con thứ 3 trở lên tại các huyện vùng cao vẫn duy trì ở mức cao? Tỷ lệ sinh con thứ 3+ đạt 14,15% chủ yếu do tập quán kết hôn sớm, tâm lý thích đông con và định kiến giới. Thống kê chỉ ra nhóm này tập trung tới 69,5% ở dân tộc H'Mông, 83,3% không biết chữ và 83,5% phụ nữ sinh con tại nhà thiếu sự hỗ trợ y tế.

• Tăng trưởng dân số đã tác động thế nào đến cơ cấu lao động và việc làm của tỉnh? Nguồn lao động mở rộng 40,14%, thúc đẩy chuyển dịch tỷ trọng lao động công nghiệp - xây dựng lên 13,5% và dịch vụ lên 12,3%. Tuy nhiên, lực lượng lao động trẻ gia tăng nhanh đã đẩy tỷ lệ thất nghiệp từ 7,06% lên 10,76% năm 2008 với 37.000 người chưa có việc làm.

• Sự phân bố dân cư không đồng đều ảnh hưởng ra sao đến kinh tế địa phương? Khoảng 76,94% dân số tập trung tại các vùng núi thấp thuận lợi, dẫn đến hiện tượng dư thừa lao động cục bộ tại đô thị nhưng lại gây thiếu hụt nhân lực giáo viên, bác sĩ tại các huyện vùng cao như Si Ma Cai và Mường Khương, gây lãng phí tài nguyên đất đai.

• Áp lực từ biến động dân số đến tài nguyên và môi trường biểu hiện như thế nào? Dân số đô thị tăng nhanh tạo áp lực nước sạch và rác thải tại trục Lào Cai - Cam Đường. Tại các vùng nông thôn, tập quán đốt nương làm rẫy và di dân tự do làm thu hẹp diện tích rừng tự nhiên, gia tăng nguy cơ xói mòn đất và cháy rừng trong mùa khô hạn.

Kết luận

• Quy mô dân số tăng trưởng 1,47 lần lên 614.820 người, cung cấp nguồn nhân lực dồi dào với lực lượng lao động tăng 40,14%, hỗ trợ tiến trình công nghiệp hóa địa phương.
• Tỷ suất sinh thô giảm từ 43,1‰ xuống 21,2‰ nhưng mức sinh tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số còn cao với tổng tỷ suất sinh đạt 2,7 con.
• Kinh tế tăng trưởng vượt bậc với GDP bình quân đầu người tăng 2,53 lần và sản lượng lương thực bình quân đạt 331,7 kg/người/năm, giúp giảm tỷ số phụ thuộc xuống 85,9.
• Tỷ lệ thất nghiệp gia tăng lên mức 10,76% cùng sự mất cân đối phân bố dân cư đòi hỏi chính sách đào tạo nghề và hoàn thiện hạ tầng liên vùng đồng bộ.
• Ô nhiễm môi trường đô thị và suy giảm rừng tự nhiên đặt ra yêu cầu cấp thiết về tích hợp các mục tiêu nhân khẩu vào chiến lược tăng trưởng xanh.

Luận văn đã đóng góp hệ thống luận cứ khoa học thực chứng, lượng hóa toàn diện mối quan hệ giữa biến động dân số và phát triển kinh tế - xã hội tại vùng biên giới Tây Bắc. Định hướng nghiên cứu tiếp theo cần tập trung xây dựng các mô hình kinh tế lượng dự báo nhu cầu dịch vụ công đến năm 2025. Độc giả và các nhà nghiên cứu quan tâm hãy trích dẫn công trình này để ứng dụng vào công tác hoạch định chính sách dân số và phát triển bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I : Tổng quan về ảnh hưởng của biến động dân số đến phát triển kinh tế - xã hội 1.1 Một số khái niệm về dân số và biến động dân số 1.1 Dân số Dân số bao gồm toàn bộ số người sinh sống trong phạm vi một lãnh thổ nhất định: một vùng, một nước, một nhóm nước hoặc cả thế giới (toàn cầu). Quy mô dân số biểu thị khái quát tổng số dân của một vùng, một nước hay của các khu vực khác nhau trên thế giới (giáo trình dân số học) Còn theo pháp lệnh dân số năm 2003 (Pháp lệnh số 03/2003/PL-UBTVQH11 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội ngày 9/1/2003 về dân số), dân số là tập hợp người sinh sống trong một quốc gia, khu vực, vùng địa lý kinh tế hoặc một đơn vị hành chính. Quy mô dân số là số người sống trong một quốc gia, khu vực, vùng địa lý kinh tế hoặc một đơn vị hành chính tại thời điểm nhất định.2 Biến động dân số Khái niệm: Biến động dân số là sự thay đổi số lượng dân số của một quốc gia, khu vực, vùng địa lý kinh tế hoặc một đơn vị hành chính theo thời gian do tác động của ba quá trình sinh, tử và di dân. Biến động dân số được chia làm 2 loại: biến động dân số tự nhiên và biến động dân số cơ học Khảo sát sự biến động dân số nhằm mục đích tìm hiểu quá trình phát triển dân số của một quốc gia, một địa phương để biết dân số của vùng lãnh thổ đó thay đổi như thế nào: theo chiều hướng tăng, theo chiều hướng giảm, không tăng, không giảm hay phát triển quá nhanh dẫn đến bùng nổ dân số.

Từ đó, đưa ra các giải pháp để cân bằng sự phát triển dân số với sự phát triển kinh tế - xã hội 1.1 Biến động dân số tự nhiên Là sự chênh lệch giữa mức sinh và mức tử của dân số một quốc gia, khu vực, vùng địa lý kinh tế hoặc một đơn vị hành chính trong một thời kỳ nhất định. Hoàng Kiên Thành – Kinh tế và quản lý đô thị 48 4 Ảnh hưởng của biến động dân số đến phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Lào Cai 1.2 Biến động dân số cơ học Là sự chênh lệch giữa xuất cư và nhập cư do quá trình di dân của một quốc gia, khu vực, vùng địa lý kinh tế hoặc một đơn vị hành chính trong một thời kỳ nhất định. Di dân là sự di chuyển dân số từ quốc gia này đến cư trú ở quốc gia khác, từ đơn vị hành chính này tới cư trú ở đơn vị hành chính khác mang đặc trưng thay đổi nơi cư trú, theo những chuẩn mực không gian và thời gian nhất định. Di dân có 2 loại: di dân quốc tế và di dân trong nước.

*Di dân quốc tế bao gồm (theo hội nghị dân số thế giới ở Mêhicô): -Di dân hợp quy tắc -Di dân không hợp quy tắc -Hiện tượng “chảy máu chất xám” -Người tị nạn Ngoài ra còn có phân loại khác như : theo đặc trưng địa lý (di dân trong khu vực và liên khu vực, di dân trong châu lục và liên châu lục); theo đặc trưng phát triển (di dân giữa các nước phát triển, giữa các nước đang phát triển, giữa các nước phát triển –đang phát triển). *Di dân trong nước bao gồm: -Theo cấp hành chính: Mỗi nước có những quy định phân cấp hành chính riêng. Ở nước ta chính thức có 3 cấp: tỉnh (thành phố), huyện (quận, thị xã), xã (phường, thị trấn). Vùng và miền không phải cấp hành chính song cũng được quan tâm nghiên cứu di dân.

Ở cấp xã, di chuyển trong nội bộ xã nói chung không phải là di dân nhưng sự di chuyển mang ý nghĩa đặc thù khai phá đất mới, lập thôn mới lại được coi là di dân. -Theo trình độ phát triển: đặc trưng rõ nhất là phân chia thành thị, nông thôn. Như vậy sẽ có 4 kiểu di dân: (1)Nông thôn – Nông thôn (2)Nông thôn – Thành thị (3)Thành thị – Thành thị (4)Thành thị – Nông thôn Về hình thức, đây chỉ là những cặp hoán vị của 2 phạm trù. Song nội dung phản ánh thực trạng xu hướng vận động phát triển của lịch sử di dân.

Khi chưa chưa phát triển Hoàng Kiên Thành – Kinh tế và quản lý đô thị 48 5 Ảnh hưởng của biến động dân số đến phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Lào Cai thì (1) là hình thức di dân chủ yếu. Quá trình công nghiệp hóa – hiện đại hóa tạo nên hình thức (2). Sau đó sự phát triển mạnh mẽ hình thành nhiều đô thị mới nên (3) là hình thức chủ yếu. Cuối cùng khi sự phát triển đạt đến mức cao nhất định thì xu hướng (4) chiếm ưu thế.

Các xu hướng lịch sử này hiện đang chi phối hầu như tất cả các quốc gia, vùng và địa phương.3 Các yếu tố gây ra biến động dân số Phương trình cơ bản của biến động dân số Ba quá trình sinh, tử và di dân kết hợp lại sẽ tạo nên phương trình căn bản của biến động dân số: Pt = P0 + B - D + I - O Trong đó: - Pt là dân số ở thời điểm t cần khảo sát. - Po là dân số ở thời điểm gốc. - B, D, I, O lần lượt là số trẻ em được sinh ra, số người chết, số người nhập cư, số người xuất cư trong thời kỳ (0, t).1 Mức sinh và các yếu tố ảnh hưởng Sinh sản là yếu tố cơ bản ảnh hưởng đến quá trình biến động tự nhiên dân số. Nó không chỉ ảnh hưởng đến quy mô cơ cấu, tốc độ tăng dân số mà còn ảnh hưởng lớn đến quá trình phát triển kinh tế - xã hội.

Mức sinh chịu sự tác động của nhiều yếu tố, nhưng vẫn diễn ra theo một xu hướng nhất định. Để điều tiết mức sinh phải biết xu hướng biến động và những yếu tố ảnh hưởng đến nó. Trong dân số học, sinh sản chỉ sự sinh sản của phụ nữ, liên quan tới số trẻ đẻ ra mà một phụ nữ thực sự có. Có hai cách tiếp cận nghiên cứu mức sinh : mức sinh theo thời kỳ và mức sinh theo đoàn hệ (thế hệ).

Nói chung, phân tích theo thời kỳ đơn giản hơn, hay được dùng hơn. *Các yếu tố ảnh hưởng đến mức sinh : Mức sinh sản không chỉ phụ thuộc vào khả năng sinh sản của các cặp vợ chồng mà chịu ảnh hưởng bởi một loạt các yếu tố khác như : tuổi kết hôn, thời gian chung sống của các cặp vợ chồng, ý muốn về số con, trình độ phát triển kinh tê – xã hội, địa vị của người phụ nữ, việc sử sụng các biện pháp tránh thai. Như vậy mức sinh chịu ảnh hưởng của nhiều biến số trực tiếp hoặc gián tiếp. Ta có thể chia thành 3 loại bao gồm: Hoàng Kiên Thành – Kinh tế và quản lý đô thị 48 6 Ảnh hưởng của biến động dân số đến phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Lào Cai những biến số trung gian (nhân tố quyết định gần); những biến số liên quan đặc tính và hoàn cảnh gia đình; biến số môi trường.

-Những biến số trung gian (nhân tố quyết định gần): Theo Davis và Blake, 2 nhà nghiên cứu đã tạo ra 1 hệ thống biến số có vai trò trung gian giữa các biến số hành vi và mức sinh, cho rằng có 3 loại biến số trung gian cần thiết cho tái sinh sản là : +Xác suất giao hợp (tuổi kết hôn). +Xác suất thụ thai nếu có quan hệ tình dục (biện pháp tránh thai. +Xác suất thụ thai dẫn đến sinh con sống (sẩy thai, nạo thai. Còn Bongaarts, nhà nghiên cứu dân số học đã trình bày một cách hệ thống các biến số trung gian, ảnh hưởng của chúng đối với tình trạng mức sinh cao và mức sinh thấp, cho rằng có 4 loại biến số trung gian là : +Tỷ lệ dân số trong quan hệ tình dục.

+Tỷ lệ người quan hệ sử dụng biện pháp tránh thai và độ hiệu quả của những biện pháp đó. +Độ phổ biến nạo thai trong dân số. +Khoảng thời gian trung bình cho con bú của dân số. -Những biến số liên quan đặc tính gia đình và hoàn cảnh gia đình: Trong nhóm này có nhiều loại biến số : tuổi, mức chết, ngân sách của gia đình, những chi phí và thuận lợi có con, địa vị phụ nữ, thu nhập và sở thích.

+Tuổi là 1 trong những biến số quan trọng nhất giải thích mức sinh của cá nhân trong phạm vi vi mô. Cơ cấu tuổi là 1 trong những biến số quan trọng nhất khi giải thích mức sinh phạm vi vĩ mô. Tại cả 2 phạm vi, tuổi liên quan đến kết hôn, ly hôn, góa, tuổi dậy thì, bắt đầu khả năng sinh đẻ, tần suất giao hợp, xác suất thụ thai và mãn kinh. +Mức chết ảnh hưởng tới mức sinh thông qua 1 số cơ chế.

Thứ nhất, ảnh hưởng đến số người sống trong tuổi sinh đẻ qua cơ cấu tuổi – giới tính. Thứ hai, mức chết trẻ sơ sinh và trẻ em có thể ảnh hưởng đến mức sinh qua cơ chế sinh học và hành vi. +Ngân sách, tài sản và thời gian của gia đình cũng ảnh hưởng đến mức sinh. Ngân sách giới hạn những hàng hóa mua được.

Quỹ thời gian là số giờ hoặc ngày có Hoàng Kiên Thành – Kinh tế và quản lý đô thị 48 7 Ảnh hưởng của biến động dân số đến phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Lào Cai thể làm việc. Do đó yêu cầu khi có con đòi hỏi có cả vật chất và sử dụng thời gian. Yêu cầu có những chi phí và thuận lợi khi có con trong một gia đình có thể ảnh hưởng đến mức sinh. +Địa vị người phụ nữ, theo nhiều nhà nghiên cứu là nhân tố quyết định chủ chốt ảnh hưởng đến mức sinh.

Địa vị người phụ nữ có thể ảnh hưởng đến mức sinh thông qua tuổi kết hôn, những lựa chọn sinh con trong hôn nhân và mức sinh tự nhiên. Trình độ học vấn, sự tham gia vào lực lượng lao động, khả năng quyết định trong gia đình và tình trạng sức khỏe là những nhân tố hay được nghiên cứu khi nói đến địa vị phụ nữ và mức sinh. Hai nhân tố quan trọng nhất là trình độ học vấn và công việc. Sự khác biệt mức sinh của các nước đang phát triển và cac nước phát triển đều cho thấy 1 quan hệ nghịch giữa trình độ học vấn của người mẹ và mức sinh.

Quan hệ này mạnh nhất ở lứa tuổi trẻ và rõ nhất ở những bậc học cao. Trình độ học vấn ảnh hưởng nhiều đến biến số trung gian tuổi kết hôn và việc sử dụng biện pháp tránh thai.