Đặt vấn đề Chè là một cây công nghiệp lâu năm có giá trị kinh tế cao, nó có vị trí quan trọng trong đời sống sinh hoạt và đời sống kinh tế, văn hóa của con người, mang lại thu nhập khá ổn định cho người trồng chè, nó thích ứng với các vùng miền núi và trung du phía Bắc, cây chè giúp chống xói mòn, phủ xanh đất trống đồi trọc, thu hút lao động nhàn rỗi. Vì vậy, việc phát triển cây chè ở nhiều vùng sẽ góp phần tạo ra của cải vật chất, tạo ra vùng chuyên sản xuất hàng hoá xuất khẩu. Được thiên nhiên ưu đãi về khí hậu và đất đai, Thái Nguyên có nhiều khả năng phát triển nông lâm nghiệp. Chè Thái Nguyên, đặc biệt là chè Tân Cương là sản phẩm nổi tiếng trong cả nước.
Cây chè đã được tỉnh Thái Nguyên xác định là cây công nghiệp chủ lực, có lợi thế trong nền kinh tế thị trường, là cây xoá đói giảm nghèo và làm giầu của nông dân. Đến nay về diện tích trồng chè, năng suất và sản lượng chè tăng đáng kể. Tuy nhiên, việc phát triển sản xuất cây chè còn gặp rất nhiều khó khăn như chất lượng chè chưa cao, thường xuyên bị nhiễm sâu bệnh hại và đặc biệt là mối. Nó làm ảnh hưởng tới năng suất và chất lượng của cây chè.
Qua điều tra sơ bộ tại tỉnh Thái Nguyên cho thấy tình hình mối phát triển và gây hại đang diễn ra rất mạnh và đang là vấn đề được rất nhiều người quan tâm. Chính vì vậy,việc phòng trừ chúng là vấn đề rất cần thiết và được nhiều người quan tâm. Để hiểu thêm về mối, về khả năng phá hoại của chúng và tìm ra được các biện pháp phòng trừ mối có hiệu quả, có cơ sở khoa học vững chắc, cần phải có những dẫn liệu cơ bản về chúng. Nhưng hiện nay các tài liệu và các công trình nghiên cứu về mối, về thực trạng phá hoại của mối đối với cây chè tại tỉnh Thái Nguyên còn ít và chưa được làm rõ.
Với nhận thức đó, chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài. “Thực trạng mối hại cây chè tại xã Tân Cương – thành phố Thái Nguyên – tỉnh Thái Nguyên”. Mục đích nghiên cứu của đề tài Khảo sát thực trạng mối hại cây chè tại xã Tân Cương - thành phố Thái Nguyên- tỉnh Thái Nguyên, từ đó làm cơ sở cho việc đề xuất các giải pháp và lập kế hoạch phòng trừ. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài - Đánh giá được thực trạng mối hại cây chè ở xã Tân Cương - thành phố Thái Nguyên - tỉnh Thái Nguyên.
- Đề xuất được các giải pháp phòng trừ và lập kế hoạch phòng trừ mối hại cây chè tại xã Tân Cương – thành phố Thái Nguyên – tỉnh Thái Nguyên. Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu Qua quá trình nghiên cứu giúp chúng tôi tìm hiểu thêm về mối một cách đầy đủ hơn về thức ăn, tập quán ăn mồi cũng như mức độ gây hại của chúng đối với cây chè và hiểu thêm về các biện pháp phòng trừ chúng. Giúp chúng tôi học tập được phương pháp nguyên cứu khoa học, cụ thể là phương pháp quan sát thực hành, khả năng phân tích và tổng hợp tài liệu.
Phát huy tốt tinh thần độc lập sáng tạo trong học tập và nghiên cứu khoa học. Ý nghĩa trong thực tiễn Kết quả nghiên cứu là cơ sở thực tiễn quan trọng trong việc khoanh vùng gây hại, đánh giá mức độ gây hại của chúng tôi đối với từng vùng để từ đó đề xuất các phương pháp phòng trừ mối cho cây chè và khắc phục các hậu quả do mối gây ra để giảm thiểu thiệt hại cho người dân tại xã Tân Cương - thành phố Thái Nguyên - tỉnh Thái Nguyên nói riêng cũng như cả nước nói chung. 3 Phần 2 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. Đặc điểm sinh học của mối Mối được xếp vào nhóm “côn trùng xã hội”.
Khác với nhiều loài côn trùng đơn sinh, mỗi tổ mối là một “đơn vị sống” hoặc được coi là một “xã hội” riêng biệt. Chúng thành lập vương quốc sớm nhất. Đôi khi người ta còn gọi mối là “Kiến trắng” nhưng thật ra chúng chẳng có họ hàng gì với nhau cả (thậm chí chúng còn tấn công nhau), chúng chỉ có mối quan hệ: đều là côn trùng. Mối được phân loại như là bộ cánh đều (danh pháp khoa học: Isoptera), tuy nhiên, dựa trên chứng cứ ADN, người ta thấy có sự ủng hộ cho một giả thuyết gần 120 năm trước, nguyên thủy dựa trên hình thái học, rằng mối có quan hệ họ hàng gần gũi nhất với các loài gián ăn gỗ (chi Cryptocercus).
Gần đây, điều này đã dẫn tới việc một số tác giả đề xuất rằng mối nên được phân loại lại như là một họ duy nhất, gọi là Termitidae, trong phạm vi bộ Blattodea, một bộ chứa các loài gián. Tuy nhiên, phần lớn các nhà nghiên cứu ủng hộ biện pháp ít quyết liệt hơn và coi mối vẫn là nhóm có tên gọi khoa học Isoptera, nhưng chỉ là một nhóm dưới bộ trong gián thực thụ, nhằm bảo vệ phân loại nội bộ của các loài mối. Quần thể mối Trên thế giới có khoảng 2700 loài mối, riêng ở Việt Nam có khoảng 100 loài thuộc 6 giống, giữa các loài chỉ có sự khác nhau về hình thái, số lượng cá thể, về 4 cấu trúc tổ,…song đều giống nhau là sống quần thể. Mỗi quần thể đều có sự phân công theo chức năng (Lê Văn Nông và cs ) [9].
Tổ mối Tổ là nơi sinh hoạt tập trung của mối. Mối sống trong đất nên tổ của chúng hầu như không tách rời với đất. Tổ của họ mối này có thể ở trong thân cây (Cototermes, Prototermes, Matermes) hoặc có thể là những ụ đất thuộc những loại phá hoại cây rừng (Macrotermes, 0dontotermes) (Trần Công Loanh và cs, 1997) [7]. Thức ăn của mối Mối sử dụng rất nhiều loại thức ăn nhưng chủ yếu là thực vật.
Khi khan hiếm thức ăn, mối ăn cả da, xác động vật, len, dạ, có khi ăn cả trứng mối thâm chí cả mối non (Chu Thi Thơm & cs, 2006) [12]. Việc nuôi dưỡng quần thể mối chủ yếu do mối thợ đảm nhiệm. Thoạt tiên thức ăn qua miệng vào ruột mối thợ, sau đó mối thợ đem thể dịch thức ăn có trong cơ thể nó đã được tiêu hóa hoặc tiêu hóa một phần ứa ra đường mồm hoặc bài tiết ra từ cuối đường tiêu hóa để mớm cho mối vua, mối chúa, mối lính, mối non mà tự chúng không thể lấy thức ăn được, chất bã dạng viên được tống ra ngoài, những chất này thường được sử dụng để xây tổ. Hình thái và chức năng của mối Mối là loại côn trùng có kích thước thân thể nhỏ, mềm, râu đầu hình chuỗi hạt, miệng gặm nhai, bàn chân có 4 đốt, lông đuôi ngắn.
Mối có cánh hoặc không cánh. Trong một tổ mối trưởng thành của các loài mối điển hình bao gồm các thành phần; mối vua, mối chúa, mối cánh, mối lính, mối thợ. Mỗi thành phần lại có các đặc điểm, hình thái và đảm nhận các chức năng khác nhau. * Mối vua Trong tổ mối chỉ có một mối vua, cá biệt có 2 - 3 mối vua.
Mối vua làm nhiệm vụ thụ tinh cho mối chúa. Nó cũng được mối thợ chăm sóc chu đáo nhưng hình thái không biến đổi mà giống như mối cánh đực bình thường (Phạm Ngọc Anh, 1967) [1]. Mối vua * Mối chúa Mỗi tổ mối chỉ có một mối chúa, cá biệt có 2-3 mối chúa. Mối chúa làm nhiệm vụ sinh sản, giao phối với mối vua để duy trì nòi giống.
Do được chăm sóc chu đáo nên hình thái của nó biến đổi nhiều, bụng có thể lớn gấp 250 - 300 lần đầu. Mỗi ngày mối chúa có thể đẻ hàng triệu trứng một ngày đêm. Trứng mối màu trắng, chiều dài từ 0,4 - 2mm, tuỳ loại mối mà trứng mối có hình dạng khác nhau (Trần Công Loanh và cs, 1997) [7]. Mối chúa * Mối giống Bao gồm mối giống có cánh và mối giống không cánh (Trần Công Loanh và cs, 1997) [7]: + Mối giống có cánh: Đây là thành phần chiếm số luợng đông trong quần thể.
Hình thái ít biến đổi có 2 đôi cánh màng dài hơn thân thể, cánh trước và cánh sau có hình 6 dạng và kích thước giống nhau, gốc cánh có ngấn rụng cánh. Khi không bay cánh sẽ xếp bằng trên mặt lưng. mối giống có tính xu quang mạnh. + Mối giống không có cánh: Loại này chiếm tỷ lệ ít trong quần thể.
Chức năng của chúng là các mối vua hoặc mối chúa đề phòng trong trường hợp mối vua hoặc mối chúa bị chết do già hoặc bệnh thì chúng sẽ được chăm sóc đặc biệt để thay thế. Mối cánh * Mối lính Mối lính phân hóa từ mối thợ. Mối lính chiếm tỷ lệ không nhiều trong tập đoàn mối, nhiệm vụ của chúng là bảo vệ và tấn công. Nhiều mối lính có hàm rất to khiến chúng không thể tự kiếm ăn, thay vào đó chúng được mối thợ nuôi giống như ấu trùng.
Ở tuyến hàm đấy có thể tiết ra dịch nhũ trắng gây mê đối phương (Dương Văn Đoàn, 2012) [3]. Mối lính * Mối thợ Mối thợ làm rất nhiều nhiệm vụ: xây tổ , đắp đường mui, vận chuyển nước, thức ăn, chăm sóc mối vua, mối chúa, mối lính, mối non….do vậy chúng chiếm số lượng nhiều nhất trong tổ mối. Cơ quan sinh dục của mối thợ không phát triển. Về hình thái, mối thợ gần giống mối con, miệng gặm nhai hướng xuống dưới, màu sắc sẫm hơn (Trần Công Loanh và cs, 1997) [7].
Sự chia đàn và hình thành tổ mối Hằng năm, mối thường chia đàn vào tháng 4 đến tháng 8. Mối thường chia đàn vào thời gian khoảng từ 16 - 22h, đặc biệt vào những ngày trời mưa giông. Khi bay ra khỏi tổ chúng bay theo hướng gió, bay cao và co tính hướng quang rất mạnh. Sau đó mối giống có cánh cái phát ra tín hiệu dụ mối giống đực, mối giống đực bay đến dùng râu môi cọ vào lưng mối cái.
Nhận được tín hiệu mối giống cái rụng cánh, 8 mối giống đực rụng cánh, chúng cắn đuôi nhau đi tìm xây tổ mới (Trần Công Loanh và cs, 1997) [7]. Cách thức xâm nhập của mối đối với cây trồng Mối xâm nhập vào cây trồng thường bằng những đường sau: 1. Xâm nhập từ dưới đất lên và từ các vùng lân cận vào cây trồng: Đây là cách xâm nhập phổ biến nhất và hay gặp nhất. Theo cách xâm nhập này, mối sẽ từ các tổ mối có sẵn dưới đất hoặc từ các khu vực xung quanh xâm nhập vào cây trồng thông qua các hệ thống đường đất liên tục nối từ tổ mối đến nơi có nguồn thức ăn.