Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BÁO CHÍ CHO TRẺ EM 1. TRẺ EM VÀ TRẺ EM Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 1. Định nghĩa trẻ em “Trẻ em hôm nay, thế giới ngày mai” từ lâu đã trở thành khẩu lệnh trong các chương trình hành động vì trẻ em và cho trẻ em ở mỗi quốc gia và cộng đồng quốc tế. Thế nhưng, việc định nghĩa về trẻ em đến nay vẫn chưa được thống nhất.
Bởi tùy theo môi trường, hoàn cảnh, trình độ văn hoá và nhận thức của mỗi người, mỗi quốc gia, trẻ em được định nghĩa khác nhau. Tuy nhiên, để dễ dàng xác định ai là đối tượng trẻ em và để thuận lợi trong công tác bảo vệ, chăm sóc trẻ em ở mỗi quốc gia, Công ước đã đưa ra một quy định chung mang tính quốc tế là “Trẻ em là người dưới 18 tuổi, trừ trường hợp luật pháp quốc gia công nhận tuổi thành niên sớm hơn” [58, tr. Theo Pháp luật Việt Nam “Trẻ em là công dân Việt Nam dưới 16 tuổi” [65, tr. Như vậy, do điều kiện cụ thể của đất nước, trẻ em Việt Nam được hiểu nhỏ hơn trẻ em quy định trong Công ước.
Trẻ em - đối tượng luôn nhận sự quan tâm đặc biệt của Đảng và Nhà nước ta Trẻ em là người kế tục sự nghiệp cách mạng của thế hệ đi trước, vì vậy, các em luôn nhận sự quan tâm đặc biệt của Đảng, Nhà nước và toàn xã hội qua đạo lý dân tộc, đạo đức xã hội và trách nhiệm pháp lý. Điều này thể hiện rõ tại điều 65, Hiến pháp nước CHXHCN năm 1992: “Trẻ em được gia đình, Nhà nước, và xã hội bảo vệ, chăm sóc và giáo dục” [63, tr.39]; điều 5, Luật BVCS&GDTE (sửa đổ, bổ sung): “Việc bảo vệ, chăm sóc và giáo dục là trách nhiệm của gia đình, nhà trường, Nhà nước, xã hội và công dân. Trong mọi hoạt 10 động của cơ quan, tổ chức, gia đình, cá nhân có liên quan đến trẻ em thì lợi ích của trẻ em phải được quan tâm hàng đầu” [65, tr. Lúc sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dành tình yêu thương vô bờ cho trẻ em.
Người viết trong bài Nâng cao trách nhiệm chăm sóc và giáo dục thiếu niên, nhi đồng: “Thiếu niên, nhi đồng là người chủ tương lai của đất nước… Vì tương lai của con em ta, dân tộc ta, mọi người, mọi ngành phải có quyết tâm chăm sóc và giáo dục các bé cho tốt” [60, tr. Thực hiện lời dạy của Người, trong mọi chặng đường phát triển đất nước, Đảng, Nhà nước ta luôn xác định “Quan tâm đến việc đào tạo, bồi dưỡng một lớp người mới không những phục vụ cho sự nghiệp xã hội chủ nghĩa hiện nay mà còn cho sự nghiệp xây dựng cộng sản chủ nghĩa sau này” [57, tr. Vì vậy, công tác BVCS&GDTE được Đảng đưa ra bàn luận tại các kỳ đại hội, hội nghị lớn. Điển hình nhất là tại Hội nghị toàn quốc kiểm điểm 4 năm thực hiện Chỉ thị 38-CT/TW của Ban Bí thư Trung ương Đảng khóa VII, Đảng đã tập trung bàn luận nhiều biện pháp đẩy mạnh công tác BVCS&GDTE.
Tại đây, nguyên Tổng Bí thư Trung ương Đảng - Lê Khả Phiêu phát biểu: Một trong những quan điểm cơ bản chi phối toàn bộ đường lối của Đảng ta là coi con người vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự nghiệp phát triển đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, mà trẻ em là lớp măng non, là nguồn hạnh phúc của mỗi gia đình, là tương lai của dân tộc. khi các em còn chưa phát triển đầy đủ, còn non nớt cả thể chất và tinh thần, dễ bị tổn thương thì việc bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em luôn luôn là mối quan tâm đặc biệt, hàng đầu của Đảng và Nhà nước ta [75, tr. Trẻ em chiếm tỷ lệ càng cao, Đảng và Nhà nước càng quan tâm hơn. Từ khi ký Công ước, Việt Nam luôn tôn trọng và luật hoá các quyền cơ bản của trẻ em trên cơ sở phù hợp với hiến pháp và pháp luật Việt Nam, cụ thể là Luật BVCS&GDTE nhiều lần đã được sửa đổi, bổ sung để phù hợp với từng giai đoạn phát triển; hàng loạt các chương trình hành động quốc gia vì trẻ em đã 11 được triển khai.
Trong cuộc tiếp đón Phó Giám đốc điều hành Quỹ Nhi đồng Liên Hiệp Quốc (UNICEF) - Kul Gautam, ngày 27.2007, tại Hà Nội, nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội - Trương Quang Được khẳng định: “Việt Nam luôn hết sức nỗ lực thực hiện nghiêm các cam kết quốc tế và bảo vệ quyền trẻ em. Đây cũng là một trong những mục tiêu ưu tiên hàng đầu trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam” [92, tr. Trẻ em ở Thành phố Hồ Chí Minh 1. Vài nét về Thành phố Hồ Chí Minh năng động và phát triển Thành phố Hồ Chí Minh là thành phố đông dân nhất, đồng thời cũng là trung tâm kinh tế, văn hóa, giáo dục quan trọng của miền Nam Việt Nam.
Nằm trong vùng chuyển tiếp giữa miền Đông Nam Bộ và đồng bằng sông Cửu Long, “Thành phố Hồ Chí Minh có diện tích tự nhiên 2.095 km2, khí hậu nhiệt đới gió mùa, cận xích đạo, nhiệt độ trung bình từ 25-27 độ [66, tr. Tính đến ngày 1.2009, Thành phố có trên 7,1 triệu dân đang sinh sống tại 24 quận, huyện. Về cơ cấu dân tộc, người Kinh chiếm 92,9%, tiếp đến là người Hoa với 6,69%, còn lại là các dân tộc Chăm, Khơ me Chính vị trí địa lý đã làm cho TP HCM đa dạng về văn hóa. Sự giao lưu văn hóa giữa các dân tộc đang sinh sống và làm việc trên địa bàn, sự hấp thụ thêm nhiều nền văn hóa của các nước trên thế giới qua hoạt động kinh tế, du lịch càng làm cho Thành phố tuy hình thành chỉ hơn 300 năm, đã chứa đựng trong lòng nhiều giá trị văn hoá nhân văn - văn hoá lịch sử trên nền tảng văn hóa Việt Nam đậm đà bản sắc dân tộc.
Với vai trò là một trong những trung tâm văn hóa lớn của cả nước, TP HCM hiện có 22 đơn vị nghệ thuật, 9 rạp hát, 11 bảo tàng, 22 rạp chiếu phim, 25 thư viện. Về kinh tế, TP HCM là địa phương đi đầu trong sự nghiệp đổi mới, đạt được những thành tựu quan trọng trong việc khuyến khích các thành phần kinh tế cùng phát triển. Hiện nay, TP HCM vẫn giữ vai trò đầu tàu kinh tế của Việt Nam. Năm 2007, thu nhập bình quân đầu người ở Thành phố đạt 2.100 12 USD/năm, cao hơn nhiều so với trung bình cả nước, 730USD/năm vào năm 2006.
“Năm 2008, tốc độ tăng trưởng kinh tế của Thành phố cao hơn tốc độ chung cả nước 1,6 lần (ước đạt 11%). Tổng sản phẩm nội địa (GDP) trên địa bàn Thành phố ước đạt 290. Về nhân văn, con người Thành phố luôn thể hiện tính năng động, sáng tạo, nhạy bén với kỹ thuật và công nghệ mới. Nguyễn Minh Hòa nhận định: “Thành phố là nơi mà bất kỳ ai, cho dù trước đó sống ở nơi đâu, khi đến định cư nơi đây đều trở nên năng động, cởi mở, hòa đồng, bớt dần màu mè hình thức, đố kỵ, cực đoan để hướng đến tính hiệu quả và thực dụng tích cực” [31, tr.
Từ những đặc điểm trên, TP HCM được cả thế giới biết đến không chỉ là một thành phố anh hùng trong các cuộc chiến tranh chống ngoại xâm, mà còn biết đến là một trong năm thành phố lớn nhất Đông Nam Á (Bangkok, Metro Malia, Jakarta, Kuala Lumpur, TP HCM) và là thành phố đông dân nhất Việt Nam, hơn thế nữa nó là thành phố năng động, cởi mở, có tốc độ tăng trưởng kinh tế vào loại nhanh ở Đông Nam Á trong hai thập kỷ qua [31, tr. Bước vào thế kỷ mới, trong bối cảnh toàn cầu hoá kinh tế và cách mạng khoa học công nghệ đang diễn ra mạnh mẽ, TP HCM đang tăng tốc thực hiện nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội đến năm 2010. Trong đó, mục tiêu phát triển kinh tế song hành với mục tiêu phát triển con người. Cụ thể, TP HCM phấn đấu đạt “quy mô dân số khoảng 10 triệu người và GDP bình quân đầu người đạt khoảng 4540 USD vào năm 2010” [66, tr.
Để đạt mục tiêu, Thành phố quan tâm nhiều hơn công tác chăm lo phát triển, nâng cao chất lượng giáo dục - đào tạo để nhanh chóng nâng cao dân trí, đào tạo nguồn nhân lực có chất lượng cao, đào tạo nguồn nhân tài cho Thành phố và cho đất nước; 13 phát triển đi đôi với chỉ đạo và quản lý chặt chẽ các hoạt động phát thanh, truyền hình, internet, báo chí, xuất bản… và quan tâm chăm sóc trẻ em [62, tr. Trẻ em ở Thành phố Hồ Chí Minh “Thành phố Hồ Chí Minh hiện có hơn 7,1 triệu dân (chưa tính người vãng lai), trong đó có 1,86 triệu trẻ em dưới 16 tuổi” [95]. So với các thành phố khác, trẻ em ở TP HCM đông nhất cả nước.1: Trẻ em ở Thành phố Hồ Chí Minh so với các thành phố khác Ghi chú: Thành phố Cần Thơ : 260.000/1,2 triệu dân Thành phố Hà Nội : 1,5 triệu/6,4 triệu dân Thành phố Hồ Chí Minh : 1,86 triệu/7,1 triệu dân Bà Phan Thanh Minh - Trưởng Phòng Bảo vệ và chăm sóc trẻ em TP HCM thuộc Sở LĐTB&XH cho rằng: “Đây là nguồn lực dồi dào và cũng là nỗi lo lớn trong công tác bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em của Thành phố hiện nay”. Là thành phố có nền công nghiệp, du lịch phát triển, TP HCM không chỉ thu hút lực lượng lao động người lớn (tỷ lệ dân nhập cư chiếm khoảng 30% dân số Thành phố), mà còn thu hút một lượng lớn trẻ em [79].
Có trẻ theo cha mẹ lập nghiệp, cũng có trẻ tự di cư một mình. Các em kiếm sống bằng nhiều việc như bán vé số, đánh giày, phục vụ quán ăn… Với mức thu nhập trung bình 20.000 đồng/ngày đã làm cho tỷ lệ trẻ em nghèo của Thành phố tăng thêm. “Ngoài số trẻ lao động xa gia đình chưa thống kê được, toàn Thành phố có 16.500 trẻ có 14 hoàn cảnh khó khăn cần được hỗ trợ, trong đó, trẻ từ các tỉnh khác đến chiếm 70%” [82]. Nghèo đi đôi với các vấn đề an sinh xã hội.
Tình trạng trẻ em lang thang, ăn xin, bị lạm dụng tình dục, phạm pháp ở Thành phố chiếm tỷ lệ cao, đứng đầu cả nước. Năm 2008, trong tổng số 11.500 bị can bị khởi tố thì có 1.