CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN VỀ YẾU TỐ “DUY TÌNH” TRONG VĂN HÓA PHƯƠNG ĐÔNG VÀ MỐI QUAN HỆ GIỮA NHÂN VIÊN QUAN HỆ CÔNG CHÚNG VỚI NHÀ BÁO Yếu tố “duy tình” trong văn hóa phương Đông 1.1 Khái niệm “duy tình” Văn hoá “duy tình” là một khái niệm được nhiều nhà nghiên cứu nhắc đến khi nghiên cứu về văn hoá Việt Nam. Khái niệm này nhằm nhấn mạnh một trong những đặc điểm của người Việt là coi trọng tình cảm. Tâm lí coi trọng tình cảm và hành vi ứng xử thiên về tình cảm của người Việt được thể hiện trong tất cả các mối quan hệ: với xã hội, với thiên nhiên. Nói về lối sống duy tình, từ rất sớm, tác giả Đào Duy Anh đã nhắc đến trong cuốn “Việt Nam văn hóa sử cương”: “Ở trong gia tộc và con ăn ở với nhau chỉ cốt cảm tính .trong việc giao thiệp với người dưng hàng xứ cũng chỉ trọng cảm tình, chỉ căn cứ vào lòng tín nghĩa” [1, tr.
Trong các nghiên cứu về văn hóa Việt Nam sau này, lối sống trọng cảm tình đó được các nhà nghiên cứu gọi tên là “duy tình” hay “trọng tình”. Trong khi xem xét môi trường xã hội Việt Nam với 4 yếu tố, giáo sư Trần Quốc Vượng đã dùng chữ “duy tình” ở yếu tố thứ tư "văn hóa Việt Nam có đặc trưng văn hóa nông nghiệp lúa nước, mang tính chất tiểu nông, duy tình với cơ cấu tĩnh (tương đối)…" [19, tr. Cũng trong cuốn Cơ sở văn hóa Việt Nam này, tác giả tiếp tục gọi tên lối sống của người Việt ta bằng khái niệm “trọng tình”: “Về nguyên tắc tổ chức cộng đồng, con người nông nghiệp ưa tổ chức xã hội theo nguyên tắc trọng tình. Hàng xóm sống cố định với nhau nên phải tạo ra một cuộc sống hòa thuận, lấy tình nghĩa làm đầu” [19, tr.
Cũng với ý nghĩa phản ánh về lối sống “lấy tình cảm làm nguyên tắc ứng xử”, tác giả Trần Ngọc Thêm đã sử dụng thuật ngữ “lối sống trọng tình” [17, tr. Hoặc khi bàn về nghệ thuật ngôn từ của người Việt, tác giả cũng dùng 12 thuật ngữ “văn hóa trọng tình”. Trần Ngọc Thêm cũng khẳng định “đặc trưng của văn hóa nông nghiệp là sống trọng tình” [17, tr. Như vậy, cùng một văn hóa giao tiếp nhưng có 2 cách gọi tên là “duy tình” và “trọng tình”.
Trong khuôn khổ luận văn này, tác giả chọn sử dụng thuật ngữ “duy tình” vì nó gợi mở đến thuật ngữ “duy lý”. “Duy tình” và “duy lý” là hai biểu hiện đặc trưng của văn hóa phương Đông và phương Tây. Lối sống “duy tình” này trái ngược với lối sống “duy lý” của phương Tây. Trong khi “duy tình” đặt chữ Tình lên trên mọi mối quan hệ và lấy đó làm nguyên tắc ứng xử với các mối quan hệ trong xã hội thì “duy lý” luôn coi trọng quy luật khách quan, coi trọng lý trí và tư duy logic.
Theo tác giả Trần Ngọc Thêm, tư duy “trọng tình” có nguồn gốc từ nền văn hóa gốc nông nghiệp. Về nguyên tắc tổ chức cộng đồng, con người nông nghiệp ưa tổ chức theo nguyên tắc trọng tình. Hàng xóm sống cố định lâu dài với nhau phải tạo ra một cuộc sống hòa thuận trên cơ sở lấy tình nghĩa làm đầu: “một bồ cái lý không bằng một tí cái tình” (tục ngữ). Lối sống trọng tình cảm tất yếu dẫn đến thái độ trọng đức, trọng văn, trọng phụ nữ.
Ngược lại, duy lý có nguồn gốc từ văn hóa du mục với nguyên tắc tổ chức cộng đồng là trọng sức mạnh, trọng tài, trọng võ, trọng nam giới [17]. Văn hóa Việt Nam là nền văn hóa gốc nông nghiệp, xã hội Việt Nam hàng ngàn năm nay là một xã hội nông nghiệp. Vì thế, căn tính nông dân và văn hóa tiểu nông đã ăn sâu trong đời sống, tiềm thức, lối sinh hoạt và ứng xử của con người Việt Nam, trong đó, các giá trị gia đình và cộng đồng luôn được đặt lên trên các giá trị cá nhân. Văn hóa “duy tình” được thể hiện qua tâm lý coi trọng tình cảm, qua hành vi, qua cách ứng xử của người Việt trong tất cả các mối quan hệ với môi trường tự nhiên, môi trường xã hội trong đó có quan hệ ứng xử giữa người với người.
Đó là lối sống, là cách ứng xử, giao tiếp thiên về khuynh hướng tình cảm, thân mật. Bên cạnh đó là tính cộng đồng, trọng nghĩa, trọng tình, giữ thể diện cho nhau. Lịch sử hàng ngàn năm dựng nước và giữ nước của dân tộc ta cũng ghi nhận lối sống, cách cư xử khéo léo, hòa hảo trong 13 ngoại giao với các nước láng giềng đặc biệt là sự khoan dung, cách giữ thể diện của người Việt ngay cả đối với kẻ thù đã bị thua trận. Như vậy, “duy tình” là một đặc trưng về lối sống được người Việt sử dụng trong toàn bộ quá trình giao tiếp, ứng xử của mình.
Tuy nhiên, yếu tố “duy tình” không chỉ tồn tại trong văn hóa Việt Nam mà có trong nhiều nước chịu ảnh hưởng của văn hóa phương Đông như Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ. Ví dụ, ở Trung Quốc, không có mối quan hệ nào đơn thuần chỉ là mối quan hệ mà giữa chúng luôn tồn tại một sợi dây liên hệ nào đó. Guanxi, Mianzi, Renqing và Bao cũng chính là những khái niệm văn hóa cơ bản của người Trung Quốc, được vận dụng sâu sắc trong các mối quan hệ xã hội nói chung và quan hệ giao thương nói riêng. Trong văn hóa Hàn Quốc, tình “Cheong” là một yếu tố không thể thiếu trong nền tảng các mối quan hệ trong gia đình cũng như ngoài xã hội… 1.2 Những biểu hiện của yếu tố “duy tình” Lấy chữ “Tình” làm nguyên tắc ứng xử Đối với văn hóa phương Đông, xuất phát từ nền nông nghiệp lúa nước, những người trong làng sống nương tựa vào nhau, vì nhau, sống theo tinh thần cộng đồng, do đó họ đối xử với nhau rất có tình cảm.
Mọi vấn đề nảy sinh đều được giải quyết bằng tình nghĩa họ hàng, bà con, láng giềng một cách mềm dẻo. Có người ví văn hoá ứng xử phương Đông mềm dẻo và linh hoạt như nước. Vì vậy mềm dẻo, trọng tình thực sự là một đặc trưng của văn hoá ứng xử phương Đông. Người ta sống với nhau bằng tình cảm thương yêu, bằng tinh thần cộng đồng, vì vậy sẵn sàng giúp đỡ nhau trong những lúc hoạn nạn, khó khăn, theo tinh thần “lá lành đùm lá rách”.
Văn hóa “duy tình” của người Việt được thể hiện qua tâm lý coi trọng tình cảm, qua hành vi, qua cách ứng xử của người Việt trong tất cả các mối quan hệ với môi trường tự nhiên, môi trường xã hội trong đó có quan hệ ứng xử giữa người với người. Đó là lối sống, là cách ứng xử, giao 14 tiếp thiên về khuynh hướng tình cảm, thân mật. Bên cạnh đó là tính cộng đồng, trọng nghĩa, trọng tình, giữ thể diện cho nhau. Xuất phát từ văn hóa gốc nông nghiệp với đặc điểm “trọng tình” (Trần Ngọc Thêm, 2000) đó đã dẫn người Việt Nam tới chỗ lấy tình cảm, lấy sự yêu sự ghét làm nguyên tắc ứng xử trong giao tiếp, từ đó người Việt dễ dàng dựa trên tình cảm mà bỏ qua cho nhau những lỗi lầm hay những bất đồng trong cuộc sống: “Yêu nhau chín bỏ làm mười”, “Yêu nhau củ ấu cũng tròn, ghét nhau bồ hòn cũng méo” hay “Yêu nhau yêu cả đường đi, ghét nhau ghét cả tông ti họ hàng”, “Yêu nhau cau sáu bổ ba, ghét nhau cau sáu bổ ra làm mười”, “Yêu nhau mọi việc chẳng nề, dẫu trăm chỗ lệch cũng kê cho bằng”.
Người Việt Nam sống có lý có tình nhưng vẫn thiên về tình hơn. Người Việt ứng xử trong các mối quan hệ xã hội của mình bằng cái tình, khi cần cân nhắc giữa tình với lý thì tình được đặt cao hơn lý: “Một bồ cái lý không bằng một tý cái tình”. Điều này dẫn đến thói quen và tư duy “đi cửa sau”. Đây là sản phẩm của lối sống duy tình, người Việt ít khi vận dụng tính chất duy lý vào giải quyết công việc mà muốn dùng tình cảm, mối quan hệ để giải quyết vấn đề.
Điều này được cho là thuận lợi và nhanh chóng được việc hơn. Người Việt Nam cũng có tính thích được tặng quà và nhận quà. Tặng quà cho mọi người vào dịp lễ, tết được coi như một nét đẹp trong văn hóa của người Việt, Chúng ta thường tặng quà cho ông bà, cha mẹ, chị em, bạn bè, đối tác… Tặng quà ngày tết đem lại niềm vui cho cả người tặng và người nhận. Trong việc thể hiện tình cảm giữa người với người, việc trao tặng quà đã từ lâu trở thành một nét việc làm hết sức cần thiết.
Người ta tặng quà cho nhau nhân ngày sinh nhật, kỷ niệm ngày cưới, tặng dịp lễ tết, tặng nhân ngày tân gia, mừng cấp trên thăng chức, tặng quà lưu niệm giữa các đối tác… Việc tặng quà chỉ đơn thuần là giúp gắn kết tình cảm giữa người với người. Bên cạnh đó, người Việt Nam có tính thích thăm viếng. Đã là những người có mối quan hệ thân thiết thì cho dù hàng ngày có gặp nhau ở đâu, bao 15 nhiêu lần đi nữa, những lúc rảnh rỗi, họ vẫn tới thăm nhau. Thăm viếng nhau đây không còn là nhu cầu công việc mà là biểu hiện của tình cảm, tình nghĩa, có tác dụng thắt chặt thêm quan hệ.
Điều này rất khác so với văn hóa của người phương Tây, họ thường chỉ đi thăm viếng những người mà bình thường mình ít có điều kiện gặp gỡ. Bên cạnh đó, người Việt Nam cũng có tính hiếu khách. Có khách đến nhà, dù quen hay lạ, thân hay sơ, người Việt dù nghèo khó đến đâu, cũng cố gắng tiếp đón một cách chu đáo và tiếp đãi một cách thịnh tình, dành cho khách các tiện nghi tốt nhất, các đồ ăn ngon nhất: “Khách đến nhà chẳng gà thì gỏi”, bởi lẽ “đói năm, không ai đói bữa” (tục ngữ). Coi trọng cộng đồng Trong quan hệ giữa người với người, văn hoá phương Đông nặng về tính cộng đồng và cách ứng xử tình cảm, mềm dẻo.
Cả hai phẩm chất này, suy cho cùng, cũng là do loại hình văn hoá gốc nông nghiệp chi phối. Trong sản xuất nông nghiệp, các gia đình nông dân cùng canh tác trên một cánh đồng, ruộng đất nhà này tiếp giáp ruộng đất nhà kia. Để có được năng suất, những người nông dân trong làng không thể không liên kết với nhau. Chỉ có đoàn kết con người mới chống được thiên tai.
“Lụt thì lút cả làng” - vì vậy chỉ có sự đồng tâm hiệp lực của cả làng, cả xã thì mới đắp được đập, được đê ngăn nước. Muốn chống hạn, diệt sâu bệnh, chuột bọ.