CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 1. Một số khái niệm 1. Khái niệm tích hợp Tích hợp là một tư tưởng sư phạm đã trở thành xu hướng chung của nhiều nước trên thế giới có nền giáo dục tiên tiến. Đưa tư tưởng sư phạm tích hợp vào trong quá trình dạy học là cần thiết.
Quan điểm dạy học này đã được nghiên cứu và sử dụng để xây dựng chương trình, biên soạn sách giáo khoa phổ thông ở nước ta trong những năm gần đây. Tuy nhiên cũng có nhiều cách hiểu khác nhau về quan điểm giáo dục tích hợp. Theo Từ điển tiếng Việt, tích hợp là "Lắp ráp, nối kết các thành phần của một hệ thống theo quan điểm tạo nên một hệ thống toàn bộ" [24, tr. Như vậy, tích hợp là sự kết hợp những hoạt động, chương trình hoặc các thành phần khác nhau thành một khối chức năng.
Tuy nhiên vấn đề quan trọng là tích hợp cái gì và tích hợp như thế nào? Ở đây, Bộ giáo dục cũng chỉ rõ "Tích hợp là sự phối hợp những tri thức gần gũi, có quan hệ mật thiết với nhau trong thực tiễn, để chúng hỗ trợ và tác động vào nhau, phối hợp với nhau, nhằm tạo nên kết quả tổng hợp nhanh chóng và vững chắc" [47, tr. Bên cạnh đó "Tích hợp là sự phối hợp các tri thức thuộc một số môn học có những nét tương đồng vào một lĩnh vực chung, thường là quanh những chủ đề" [48, tr. Trong tiếng Anh, tích hợp được viết là "integration" một từ gốc Latin (integer) có nghĩa là "whole" hay "toàn bộ, toàn thể". Có nghĩa là sự phối hợp các hoạt động khác nhau, các thành phần khác nhau của một hệ thống để bảo đảm sự hài hòa chức năng và mục tiêu hoạt động của hệ thống ấy.
Mỗi nhà sư phạm có một cách thể hiện về tích hợp nhưng họ đều đi đến một điểm chung là sự phối kết hợp các kiến thức, kĩ năng thuộc các môn học hoặc các phân môn khác nhau nhằm hình thành kiến thức liên thông, rèn luyện bốn kĩ năng nghe - nói - đọc - viết cho học sinh, hướng các em biết cách 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chiếm lĩnh và sử dụng kiến thức trong thực tiễn cuộc sống. Không chỉ ở Việt Nam mà nhiều nước trên thế giới cũng coi tích hợp là xu hướng dạy học chung như Pháp, Trung Quốc, Philippines. Vậy, nên hiểu dạy học tích hợp là gì? 1. Dạy học tích hợp 1.
Bản chất của dạy học tích hợp Quan điểm về nội dung và phương pháp giáo dục của nhà nước ta là giáo dục toàn diện. Luật Giáo dục đã chỉ rõ: "Nội dung giáo dục phải đảm bảo tính cơ bản, toàn diện, thiết thực, hiện đại và có hệ thống" (Điều 5) nhằm phát huy tính tích cực, tự giác, tính tích cực, chủ động và phát huy tư duy sáng tạo của người học. Quan điểm dạy học đó được cụ thể hóa trong việc xây dựng chương trình sách giáo khoa theo hướng tích hợp, đây là một phương pháp dạy học đúng đắn và mang lại hiệu quả cao. Dạy học tích hợp hướng giáo viên và học sinh tới cách dạy và cách học chủ động, sáng tạo nhằm hình thành và phát triển năng lực.
Như vậy, có thể hiểu dạy học tích hợp là lồng ghép các nội dung cần thiết vào những nội dung vốn có của một hay nhiều môn khoa học. Ví dụ khi dạy môn sinh học, người giáo viên có thể lồng ghép những kiến thức về địa lí, môi trường, giáo dục bảo vệ sức khỏe sinh sản. Khi dạy môn Ngữ văn có thể lồng ghép những kiến thức về lí tưởng sống, lòng yêu nước hay những kiến thức của môn địa lí, lịch sử, giáo dục công dân. Cũng có thể khi dạy phân môn nhỏ tiếng Việt người giáo viên có thể cùng các em tìm hiểu ngôn từ, tài năng, phong cách nghệ thuật của tác giả.
Dạy học tích hợp cũng chính là hành động liên kết các đối tượng nghiên cứu, giảng dạy, học tập của cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực khác nhau trong cùng một kế hoạch dạy học. Cuộc sống là một bộ đại bách khoa toàn thư của tri thức, kinh nghiệm và phương pháp, mọi vấn đề xảy ra trong cuộc sống bao giờ cũng yêu cầu người gặp phải giải quyết theo hướng tích hợp. Không thể giải quyết một vấn đề và nhiệm vụ nào của lí luận và thực tiễn mà lại 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com không sử dụng tổng hợp và phối hợp kinh nghiệm kĩ năng đa ngành của nhiều lĩnh vực khác nhau. Rèn được khả năng tích hợp sẽ giúp học sinh học tập thông minh, biết vận dụng sáng tạo kiến thức, kĩ năng và phương pháp của khối lượng tri thức toàn diện, hài hòa và hợp lí trong giải quyết các tình huống khác nhau của cuộc sống hiện đại, giúp các em khi ra cuộc sống luôn chủ động tự tin và hòa nhập với môi trường mới.
Dạy học tích hợp trong môn Ngữ văn Phương pháp dạy học tích hợp là một trong những xu thế dạy học hiện đại đang được quan tâm nghiên cứu và áp dụng vào nhà trường ở nhiều nước trên thế giới. Ở Việt Nam, từ thập niên 90 của thế kỉ XX trở lại đây vấn đề xây dựng môn học tích hợp với những mức độ khác nhau mới thực sự được tập trung nghiên cứu, thử nghiệm và áp dụng vào nhà trường phổ thông, chủ yếu ở bậc học Tiểu học và Trung học cơ sở. Trước đó, tinh thần giảng dạy tích hợp mới chỉ thực hiện ở mức độ thấp như liên hệ, phối hợp các kiến thức kĩ năng thuộc các môn học hay phân môn khác nhau để giải quyết một vấn đề giảng dạy. Hiện nay, xu hướng tích hợp vẫn đang được tiếp tục nghiên cứu, thử nghiệm và áp dụng đổi mới chương trình và SGK bậc THPT.
Các môn học trong nhà trường đều lấy quan điểm tích hợp làm nguyên tắc chỉ đạo để tổ chức nội dung chương trình, biên soạn SGK và lựa chọn các phương pháp giảng dạy. Phương pháp dạy học lấy người học làm trung tâm được xem là đáp ứng yêu cầu cơ bản của mục tiêu giáo dục nhất là đối với giáo dục nghề nghiệp. Đây là phương pháp có khả năng định hướng việc tổ chức quá trình dạy học thành quá trình tự học, quá trình cá nhân hóa người học. Dạy học lấy người học là trung tâm đòi hỏi người học là chủ thể của hoạt động học, họ phải tự học, tự nghiên cứu để tìm ra kiến thức bằng hành động của chính mình; người học không chỉ được đặt trước những kiến thức có sẵn ở trong bài giảng của giáo viên mà phải tự đặt mình vào tình huống có vấn đề của thực tiễn, cụ thể và sinh động của nghề nghiệp để rồi từ đó tự mình tìm ra cái chưa biết, cái cần khám phá học để hành, hành để học, tức là tự tìm kiếm kiến thức 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cho bản thân, phát triển năng lực làm việc nhóm.
Dạy học tích hợp biểu hiện cách tiếp cận lấy người học là trung tâm, đây là xu hướng chung có nhiều ưu thế so với dạy học truyền thống. Trong lĩnh vực lí luận và phương pháp dạy học, vấn đề đang đặt ra cho bộ môn Ngữ văn là làm thế nào để tiếp cận, nghiên cứu và vận dụng phương pháp tích hợp vào dạy học nhằm hình thành và phát triển năng lực cho học sinh một cách hiệu quả hơn, góp phần thực hiện tốt mục tiêu giáo dục. Bộ môn Ngữ văn trong nhà trường phổ thông với những đặc trưng riêng rất thuận lợi trong việc dạy học tích hợp. Bởi nội dung, kiến thức, mục tiêu ở các phân môn đều liên quan mật thiết với nhau và đều hướng tới đích chung là biết cảm thụ văn chương, biết hướng tới cái hay cái đẹp của ngôn từ, hiểu và biết sử dụng tiếng Việt đúng ý nghĩa nhất.
Văn bản của cả ba phân môn (Văn học, Tiếng Việt, Làm văn) đều chứa đựng những mức độ khác nhau của tính khoa học, tính nghệ thuật, tính xã hội và tính sáng tạo của nó. Đó cũng là cơ sở chung để suy nghĩ về sự quy tụ những giao điểm của quá trình tích hợp. Việc tích hợp trong chương trình và SGK Ngữ văn được thể hiện trên các phương diện cụ thể như : + Tích hợp các nội dung dạy học của phần Văn học với nội dung dạy học của các phần Tiếng Việt và Làm văn; tích hợp tri thức lí luận văn học với các bài giảng, tích hợp với nội dung các phần trong bài đọc hiểu; + Tích hợp dạy kiến thức với thực hành luyện tập các kĩ năng quan sát, nghe, nói, đọc, viết và rèn luyện tư duy; + Tích hợp dạy các kiến thức, kĩ năng của môn Ngữ văn với các kiến thức kĩ năng thuộc các ngành khoa học, nghệ thuật khác và thực tiễn đời sống; + Tích hợp việc dạy của giáo viên với việc học của học sinh. Khi tiến hành tích hợp người giáo viên đã góp phần giải quyết những vấn đề của giáo dục như: Mâu thuẫn giữa lượng kiến thức, kĩ năng cần đưa vào nhà trường với quỹ thời gian có hạn, mâu thuẫn giữa việc tiếp nhận lí thuyết và sử dụng trong thực tiễn, đặc biệt là mâu thuẫn giữa sự tiếp nối hệ thống 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com kiến thức và sự trùng lặp kiến thức, người học thường gặp kiến thức quen quen, và như vậy chương trình đã bị lặp lại.
Đích của việc dạy học tích hợp Ngữ văn còn nhằm hình thành, vận dụng bốn kĩ năng nghe, nói, đọc, viết và hình thành cho học sinh năng lực phân tích, bình giá, cảm thụ văn học một cách chủ động, sáng tạo. Giúp các em có thể sử dụng kiến thức mình ra thực tiễn cuộc sống, trong lao động và công tác. Tích hợp trong môn Ngữ văn cũng còn hướng tới đích tích hợp với nhiều môn học khác trong chương trình, giúp học sinh làm chủ kiến thức và biết vận dụng chúng trong đời thường. Tích hợp trong môn Ngữ Văn được hiểu là sự kết nối tri thức và kỹ năng giữa ba phần: Văn - Tiếng Việt - Làm văn và trong từng phân môn, trong từng vấn đề cụ thể.
Đó chính là cách tiếp cận tri thức từ việc sử dụng hiệu quả các tri thức công cụ. Tuy nhiên không phải lúc nào việc sử dụng phương pháp dạy học tích hợp đối với bộ môn Ngữ văn cũng mang lại hiệu quả cao. Bởi nhiều giáo viên chưa thật sự chú ý đến dạy tích hợp, các bài giảng thiếu chiều sâu, chưa đảm bảo tính hệ thống, chưa phát huy được thế mạnh của môn học.