MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trong bối cảnh toàn nhân loại đang chứng kiến sự bùng nổ của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tƣ, cuộc cách mạng lấy nền tảng là công nghệ thông tin trong nền kinh tế tri thức, những thách thức không nhỏ đƣợc đặt ra với tất cả các quốc gia, đặc biệt là các quốc gia đang phát triển. Để có thể đảm bảo đƣợc sự phát triển bền vững, các quốc gia trong đó có Việt Nam đã tiến hành nâng cao chất lƣợng nguồn nhân lực, yếu tố tiên quyết cho sự thành công. Việc đổi mới giáo dục, cải cách chƣơng trình và sách giáo khoa cũng chính vì thế là việc làm cần thiết, để có thể nâng cao chất lƣợng giáo dục, đáp ứng yêu cầu nguồn nhân lực chất lƣợng cao, với nền tảng văn hóa vững chắc và những năng lực cốt lõi trong thời đại mới.
Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04 tháng 11 năm 2013 Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ƣơng khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo (GD&ĐT) đã khẳng định tầm quan trọng của việc: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố cơ bản của giáo dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, năng lực của người học”[1]. Để đáp ứng yêu cầu mới đó, nguồn nhân lực Việt Nam ngoài các phẩm chất nhƣ lòng yêu nƣớc, yêu chủ nghĩa xã hội, quý trọng hăng say lao động, có lòng nhân ái ý thức trách nhiệm thì rất cần có những năng lực khác nhƣ: có khả năng giao tiếp, năng lực hợp tác, năng lực chuyển đổi nghề nghiệp theo yêu cầu mới của sản xuất và thị trƣờng lao động, năng lực quản lý tôn trọng và nghiêm túc tuân theo pháp luật, năng lực thích ứng và khả năng giải quyết vấn đề. Tình hình thực tế đó đặt ra yêu cầu phải điều chỉnh chƣơng trình, Sách giáo khoa để đạt đƣợc mục tiêu đổi mới giáo dục phổ thông. Trong chƣơng trình sách giáo khoa môn khoa học tự nhiên hiện hành, mục tiêu đó đã đƣợc thể hiện qua các qui định cho việc giảng dạy nhƣ sau: - Cung cấp cho HS những kiến thức cơ bản vững chắc và có hệ thống.
- Góp phần giáo dục tƣ tƣởng. - Góp phần phát triển tƣ duy cho HS. - Bồi dƣỡng cho HS lòng đam mê nghiên cứu khoa học, trí tò mò, óc sáng 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tạo, ý thức tích cực gần gũi với thiên nhiên, thực tiễn sản xuất và khả năng làm việc độc lập. Một trong những trọng tâm của đổi mới giáo dục phổ thông là tập trung vào đổi mới phƣơng pháp dạy học.
Tiến trình dạy học cần đƣợc thực hiện dựa trên sự tích cực, chủ động của HS với sự tổ chức và định hƣớng đúng đắn của GV nhằm phát triển tƣ duy độc lập, sáng tạo góp phần hình thành phƣơng pháp và nhu cầu tự học, bồi dƣỡng hứng thú học tập, tạo niềm vui và niềm tin trong học tập cho HS. Trƣớc sức ép của xu thế toàn cầu hóa, nền giáo dục trên thế giới đang có sự chuyển biến mạnh mẽ, hƣớng đến sự hoàn thiện và chuẩn chung cho thế hệ công dân toàn cầu. Trong bối cảnh đó, năm 1997, OECD (Organisation for Economic Co-operation and Development) đã khởi xƣớng Chƣơng trình đánh giá học sinh quốc tế PISA (Progamme for International Studen Assessment), chƣơng trình không phải để kiểm tra khối lƣợng kiến thức học sinh học đƣợc trong nhà trƣờng mà điều tra khả năng học sinh ứng dụng nhƣ thế nào những kiến thức đã đƣợc học trong nhà trƣờng vào các tình huống hữu ích trong cuộc sống thông qua ba năng lực: Toán, Đọc hiểu, Khoa học. Việc phát triển năng lực khoa học là yêu cầu có tính cấp thiết trong thực tế đổi mới giáo dục hiện nay.
Xuất phát từ lý do trên tôi chọn đề tài “Thiết lập đường phát triển năng lực khoa học trong chương trình, sách giáo khoa môn khoa học tự nhiên”. Mục đích nghiên cứu Tìm hiểu khái niệm năng lực khoa học, cấu trúc và phân loại năng lực khoa học. Dựa trên yêu cầu cần đạt của chƣơng trình giáo dục tổng thể môn KHTN để đƣa ra đƣờng phát triển năng lực với việc xác định các chỉ báo mức độ biểu hiện cụ thể, xác định các thành tố năng lực và chỉ báo mức độ phát triển năng lực khoa học trong chƣơng trình môn khoa học tự nhiên nhằm đƣa đến định hƣớng khái quát cho việc xây dựng sách giáo khoa và dạy học theo hƣớng phát triển năng lực. Khách thể, đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu a.
Khách thể nghiên cứu Chương trình tổ ng thể , giáo dụ c phổ thông môn khoa họ c tự nhiên. Đối tượng nghiên cứu 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Các phƣơng pháp dạy học - Năng lực khoa học và biện pháp hình thành năng lực khoa học cho học sinh. - Cấu trúc năng lực khoa học - Các cách tiếp cận khác nhau để đƣa năng lực vào nội dung môn học: + Từ cấu trúc năng lực lựa chọn những nội dung môn học phù hợp. + Từ những nội dung môn học đã có sẵn xác định xem có thể phát triển đƣợc những thành tố nào của năng lực.
- Tiến trình đánh giá năng lực theo chƣơng trình sách giáo khoa môn KHTN. Phạm vi nghiên cứu - Chƣơng trình giáo dục phổ thông môn KHTN. - Các thành tố năng lực và các chỉ báo năng lực, mức độ chỉ báo năng lực khoa học trong môn KHTN. Nhiệm vụ nghiên cứu - Nghiên cứu cơ sở lí luận về biểu hiện của năng lực khoa học của học sinh trong học tập nói chung và trong học tập môn vật lí nói riêng.
- Nghiên cứu các năng lực cần thiết trong quá trình học của học sinh. - Nghiên cứu chƣơng tình tiếp cận năng lực: sự chuyển dịch từ chƣơng trình tiếp cận nội dung sang chƣơng trình tiếp cận năng lực kéo theo sự thay đổi quy trình thiết kế chƣơng trình, xây dựng chuẩn đầu ra, thực hiện, đánh giá kết quả học tập. - Xây dựng đƣờng phát triển năng lực khoa học cho học sinh. - Xác định các thành tố năng lực và chỉ báo mức độ phát triển năng lực khoa học trong chƣơng trình môn khoa học tự nhiên.
Giả thuyết khoa học Nếu phân tích, xác định đƣợc các chỉ báo năng lực và các mức độ chỉ báo năng lực trong chƣơng trình môn KHTN theo đúng các mức độ chỉ báo yêu cầu cần đạt sẽ giúp giáo viên đánh giá đúng năng lực học sinh, xây dựng kế hoạch dạy học theo hƣớng tích cực góp phần nâng cao chất lƣợng dạy và học bộ môn khoa học tự nhiên. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Phƣơng pháp nghiên cứu - Nghiên cứu cơ sở lí luận liên quan đến đề tài nhƣ: nghiên cứu cơ sở Tâm lý học, Giáo dục học, Triết học của việc phát triển năng lực cho học sinh và một số lý thuyết về phƣơng pháp phát triển năng lực khoa học. - Phƣơng pháp phân tích tổng kết kinh nghiệm: Là phƣơng pháp nghiên cứu và xem xét lại những thành quả thực tiễn trong quá khứ để rút ra kết luận bổ ích cho thực tiễn và khoa học.
Đóng góp của luận văn - Đề xuất nội dung và quy trình tổ chức dạy học nhằm phát triển năng lực khoa học cho học sinh trong xây dựng chƣơng trình, sách giáo khoa môn khoa học tự nhiên. - Góp phần đổi mới phƣơng pháp dạy học môn khoa học tự nhiên nói chung và môn Vật lý nói riêng. Cấu trúc luận văn Chƣơng 1: Cơ sở lí luận về việc tổ chức dạy học nhằm phát triển năng lực khoa học cho học sinh trong xây dựng chƣơng trình sách giáo khoa môn khoa học tự nhiên. Chƣơng 2: Xác định các thành tố năng lực và chỉ báo mức độ phát triển năng lực khoa học trong chƣơng trình môn khoa học tự nhiên.
Chƣơng 3: Đƣờng phát triển năng lực khoa học trong môn khoa học tự nhiên và áp dụng cho chủ đề “Năng lƣợng và sự chuyển hóa năng lƣợng”. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VIỆC TỔ CHỨC DẠY HỌC NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC KHOA HỌC CHO HỌC SINH TRONG XÂY DỰNG CHƢƠNG TRÌNH, SÁCH GIÁO KHOA MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊN 1. Định hƣớng đổi mới chƣơng trình giáo dục định hƣớng phát triển năng lực Chƣơng trình giáo dục định hƣớng phát triển năng lực (định hƣớng phát triển năng lực) nay còn gọi là dạy học định hƣớng kết quả đầu ra đƣợc bàn đến nhiều từ những năm 90 của thế kỷ 20 và ngày nay đã trở thành xu hƣớng giáo dục quốc tế. Giáo dục định hƣớng phát triển năng lực nhằm mục tiêu phát triển năng lực ngƣời học.
Giáo dục định hƣớng năng lực nhằm đảm bảo chất lƣợng đầu ra của việc dạy học, thực hiện mục tiêu phát triển toàn diện các phẩm chất nhân cách, chú trọng năng lực vận dụng tri thức trong những tình huống thực tiễn nhằm chuẩn bị cho con ngƣời năng lực giải quyết các tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp. Chƣơng trình này nhấn mạnh vai trò của ngƣời học với tƣ cách chủ thể của quá trình nhận thức. Khác với chƣơng trình định hƣớng nội dung, chƣơng trình dạy học định hƣớng phát triển năng lực tập trung vào việc mô tả chất lƣợng đầu ra, có thể coi là ”sản phẩm cuối cùng” của quá trình dạy học. Việc quản lý chất lƣợng dạy học chuyển từ việc điều khiển “đầu vào” sang điều khiển “đầu ra”, tức là kết quả học tập của HS.
Chƣơng trình dạy học định hƣớng phát triển năng lực không quy định những nội dung dạy học chi tiết mà quy định những kết quả đầu ra mong muốn của quá trình giáo dục, trên cở sở đó đƣa ra những hƣớng dẫn chung về việc lựa chọn nội dung, phƣơng pháp, tổ chức và đánh giá kết quả dạy học nhằm đảm bảo thực hiện đƣợc mục tiêu dạy học tức là đạt đƣợc kết quả đầu ra mong muốn. Trong chƣơng trình định hƣớng phát triển năng lực, mục tiêu học tập, tức là kết quả học tập mong muốn thƣờng đƣợc mô tả thông qua hệ thống các năng lực (Competency). Kết quả học tập mong muốn đƣợc mô tả chi tiết và có thể quan 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sát, đánh giá đƣợc. HS cần đạt đƣợc những kết quả yêu cầu đã quy định trong chƣơng trình.
Việc đƣa ra các chuẩn đào tạo cũng là nhằm đảm bảo quản lý chất lƣợng giáo dục theo định hƣớng kết quả đầu ra. Ƣu điểm của chƣơng trình giáo dục định hƣớng phát triển năng lực là tạo điều kiện quản lý chất lƣợng theo kết quả đầu ra đã quy định, nhấn mạnh năng lực vận dụng của HS.