Luận Văn Thạc Sĩ: Xây Dựng Cơ Quan Tài Phán Hành Chính Ở Việt Nam Trong Giai Đoạn Hiện Nay

Luận văn thạc sĩ VNU LS phân tích xây dựng cơ quan tài phán hành chính ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay, nêu rõ thách thức và giải pháp.

• Tác giả: Trần Văn Dương
• Người hướng dẫn: GS.TS Phạm Hồng Thái
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Học
• Đề tài: Xây Dựng Cơ Quan Tài Phán Hành Chính Ở Việt Nam Trong Giai Đoạn Hiện Nay
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC XÂY DỰNG CƠ QUAN TÀI PHÁN HÀNH CHÍNH Ở VIỆT NAM TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY
• 1.1. Quan niệm tài phán hành chính

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Xây Dựng Cơ Quan Tài Phán Hành Chính Ở Việt Nam

Xây dựng cơ quan tài phán hành chính ở Việt Nam là một nhiệm vụ quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân. Cơ quan này có vai trò quyết định trong việc giải quyết các khiếu nại hành chính, đảm bảo tính công bằng và minh bạch trong quản lý nhà nước. Trong bối cảnh hiện nay, việc hoàn thiện cơ cấu tổ chức và chức năng của cơ quan tài phán hành chính là cần thiết để đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội và hội nhập quốc tế.

1.1. Khái Niệm Về Cơ Quan Tài Phán Hành Chính

Cơ quan tài phán hành chính là tổ chức có thẩm quyền giải quyết các tranh chấp phát sinh trong hoạt động quản lý nhà nước. Chức năng của cơ quan này bao gồm việc tiếp nhận và xử lý các đơn khiếu nại của công dân, đảm bảo quyền lợi hợp pháp của họ.

1.2. Vai Trò Của Cơ Quan Tài Phán Hành Chính Trong Xã Hội

Cơ quan tài phán hành chính đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi của công dân, đồng thời góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước. Việc giải quyết khiếu nại hành chính không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi cá nhân mà còn tạo ra sự tin tưởng của người dân vào hệ thống pháp luật.

II. Thực Trạng Cơ Quan Tài Phán Hành Chính Ở Việt Nam Hiện Nay

Thực trạng cơ quan tài phán hành chính ở Việt Nam hiện nay cho thấy nhiều vấn đề cần được giải quyết. Mặc dù đã có những tiến bộ nhất định, nhưng hiệu quả giải quyết khiếu nại hành chính vẫn chưa cao. Tình trạng đơn thư gửi tràn lan, vượt cấp và chuyển vòng quanh diễn ra khá phổ biến, cho thấy sự cần thiết phải cải cách.

2.1. Những Vấn Đề Còn Tồn Tại Trong Giải Quyết Khiếu Nại

Nhiều vụ việc khiếu nại vẫn tồn đọng, và có biểu hiện nể nang, né tránh trách nhiệm trong giải quyết. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi của công dân mà còn làm giảm niềm tin vào hệ thống pháp luật.

2.2. Nguyên Nhân Của Những Vấn Đề Này

Nguyên nhân chính của tình trạng này là do thiếu cơ quan chuyên trách trong hệ thống hành pháp để giải quyết khiếu nại. Cơ chế giải quyết khiếu nại tại Tòa án còn nhiều bất cập, chưa thực sự đi vào cuộc sống.

III. Giải Pháp Cải Cách Cơ Quan Tài Phán Hành Chính Ở Việt Nam

Để nâng cao hiệu quả hoạt động của cơ quan tài phán hành chính, cần có những giải pháp cụ thể. Việc cải cách tổ chức và quy trình giải quyết khiếu nại là rất cần thiết để đáp ứng yêu cầu thực tiễn.

3.1. Đề Xuất Cải Cách Tổ Chức Cơ Quan Tài Phán

Cần xây dựng một cơ quan tài phán hành chính độc lập, có thẩm quyền rõ ràng trong việc giải quyết khiếu nại. Điều này sẽ giúp tăng cường tính minh bạch và hiệu quả trong công tác giải quyết khiếu nại.

3.2. Nâng Cao Chất Lượng Giải Quyết Khiếu Nại

Cần cải cách quy trình giải quyết khiếu nại theo hướng đơn giản hóa, công khai và thuận lợi cho công dân. Đào tạo nâng cao năng lực cho cán bộ làm công tác giải quyết khiếu nại cũng là một yếu tố quan trọng.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Cơ Quan Tài Phán Hành Chính

Việc xây dựng cơ quan tài phán hành chính không chỉ là lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn rõ ràng. Các nghiên cứu cho thấy, khi có cơ quan tài phán hành chính hoạt động hiệu quả, tỷ lệ khiếu nại được giải quyết thành công tăng lên đáng kể.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Giải Quyết Khiếu Nại

Nghiên cứu cho thấy, việc giải quyết khiếu nại hành chính có tác động tích cực đến sự phát triển kinh tế - xã hội. Người dân cảm thấy yên tâm hơn khi biết quyền lợi của mình được bảo vệ.

4.2. Những Bài Học Kinh Nghiệm Từ Các Nước Khác

Nhiều quốc gia đã thành công trong việc xây dựng cơ quan tài phán hành chính độc lập, từ đó rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam. Việc học hỏi và áp dụng các mô hình thành công sẽ giúp cải thiện tình hình hiện tại.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Cơ Quan Tài Phán Hành Chính Ở Việt Nam

Tương lai của cơ quan tài phán hành chính ở Việt Nam phụ thuộc vào những cải cách và giải pháp được thực hiện trong thời gian tới. Việc xây dựng một cơ quan tài phán hành chính mạnh mẽ, độc lập sẽ góp phần quan trọng vào việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Cải Cách

Cải cách cơ quan tài phán hành chính là cần thiết để đáp ứng yêu cầu phát triển của xã hội. Điều này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả giải quyết khiếu nại mà còn tạo ra sự tin tưởng của người dân vào hệ thống pháp luật.

5.2. Định Hướng Phát Triển Trong Tương Lai

Cần có một chiến lược dài hạn cho việc xây dựng và phát triển cơ quan tài phán hành chính, đảm bảo rằng cơ quan này hoạt động hiệu quả và đáp ứng được nhu cầu của người dân trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thực tiễn quản lý nhà nước tại Việt Nam cho thấy tình hình tranh chấp, khiếu kiện hành chính diễn biến ngày càng phức tạp và gay gắt. Theo Báo cáo số 2280/BC-TTCP của Thanh tra Chính phủ, từ năm 2005 đến tháng 6/2009, khiếu nại trong lĩnh vực đất đai chiếm khoảng 80% tổng số vụ việc phát sinh trên toàn quốc. Trước đó, chỉ riêng năm 2002, các cơ quan tiếp dân Trung ương đã tiếp 25.734 lượt người, tăng 21,7% so với 20.525 lượt người của năm 2001, với hơn 30 tỉnh, thành phố xuất hiện điểm nóng khiếu kiện đông người kéo dài. Vấn đề nghiên cứu cốt lõi đặt ra là sự bất cập trong cơ chế giải quyết khiếu nại hiện hành: người ban hành quyết định hành chính lại chính là người giải quyết khiếu nại đối với quyết định đó, dẫn đến tình trạng thiếu khách quan, đùn đẩy trách nhiệm và làm giảm niềm tin của nhân dân vào cơ quan công quyền.

Mục tiêu cụ thể của nghiên cứu là xây dựng luận cứ khoa học và đề xuất mô hình Cơ quan Tài phán hành chính chuyên trách, độc lập thuộc hệ thống hành pháp tại Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào thực tiễn khiếu nại và giải quyết khiếu nại hành chính giai đoạn 1995–2010, đồng thời bám sát định hướng Chiến lược cải cách tư pháp và hoàn thiện hệ thống pháp luật đến năm 2010, định hướng năm 2020 theo Nghị quyết số 48-NQ/TW của Bộ Chính trị. Ý nghĩa của đề tài được lượng hóa thông qua việc góp phần giảm tải ước tính 60% đến 70% các vụ việc khiếu kiện vượt cấp, rút ngắn trên 50% thời gian xử lý tranh chấp hành chính, đồng thời đảm bảo tính tương thích với các hiệp ước quốc tế trong tiến trình Việt Nam đẩy mạnh hội nhập kinh tế toàn cầu.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự kết hợp của 3 nền tảng lý thuyết và học thuyết pháp lý hiện đại:

Thứ nhất, học thuyết phân chia và kiểm soát quyền lực nhà nước của Montesquieu, nhấn mạnh nguyên tắc quyền lực phải được phân công, phân nhiệm rành mạch nhằm ngăn chặn sự lạm quyền và độc đoán của cơ quan hành pháp.

Thứ hai, học thuyết về trách nhiệm của Nhà nước trước công dân, khẳng định việc phủ nhận quyền miễn trừ tuyệt đối của Nhà nước trong các quyết định quản lý, đồng thời xác lập nghĩa vụ bồi thường và khắc phục hậu quả khi quyết định hoặc hành vi hành chính xâm hại quyền lợi hợp pháp của cá nhân, tổ chức.

Thứ ba, quan điểm lý luận về Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân theo tinh thần Hiến pháp năm 1992 (sửa đổi, bổ sung năm 2001), khẳng định quyền lực nhà nước là thống nhất nhưng có sự phân công, phối hợp chặt chẽ giữa các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp.

Khung phân tích vận dụng 4 khái niệm pháp lý then chốt:

1. Tài phán: Hoạt động nhân danh quyền lực công để phân xử tính đúng sai, hợp pháp của các hành vi và quan hệ pháp luật.
2. Tài phán hành chính: Cơ chế xem xét, phán quyết về tính hợp pháp và hợp lý của các quyết định hành chính, hành vi hành chính khi có tranh chấp phát sinh giữa cơ quan công quyền và công dân.
3. Trách nhiệm công vụ: Nghĩa vụ pháp lý của cơ quan hành chính hoặc công chức khi thực thi nhiệm vụ trái pháp luật, vượt quyền hoặc lạm quyền gây thiệt hại cho xã hội.
4. Tranh chấp hành chính: Xung đột pháp lý nảy sinh từ quan hệ mệnh lệnh - phục tùng bất bình đẳng giữa chủ thể quản lý và đối tượng chịu sự quản lý.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu khai thác nguồn dữ liệu thứ cấp quy mô lớn từ hơn 30 báo cáo tổng kết thi hành pháp luật về khiếu nại, tố cáo của Thanh tra Chính phủ, Tòa án nhân dân tối cao và Bộ Tư pháp trong giai đoạn 1996–2009. Cỡ mẫu khảo sát thực tiễn bao gồm toàn bộ số liệu thống kê tại 63 tỉnh, thành phố, kết hợp với việc chọn mẫu điển hình tại 4 địa phương trọng điểm có tốc độ đô thị hóa cao và tranh chấp đất đai phức tạp như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Nam Định và Bến Tre. Phương pháp chọn mẫu điển hình được lựa chọn nhằm bóc tách chính xác các nguyên nhân gốc rễ của khiếu kiện đông người và đo lường sự tắc nghẽn trong khâu thi hành phán quyết.

Phương pháp nghiên cứu chủ đạo bao gồm phương pháp duy vật biện chứng mác-xít, phương pháp so sánh luật học đối chiếu với 4 mô hình tài phán hành chính tiêu biểu trên thế giới (Pháp, Đức, Anh, Trung Quốc), kết hợp phương pháp phân tích thống kê xã hội học pháp luật và phương pháp tổng kết thực tiễn. Lý do lựa chọn hệ phương pháp này là nhằm đảm bảo tính khách quan toàn diện, giúp đánh giá đồng thời cả tính hợp hiến, tính hợp pháp lẫn tính khả thi thực tiễn của mô hình cơ quan tài phán hành chính mới tại Việt Nam trong dòng thời gian nghiên cứu từ năm 1995 đến năm 2010.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát và phân tích dữ liệu thực chứng mang lại 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, thực trạng quá tải và tồn đọng khiếu kiện hành chính diễn ra trầm trọng. Dữ liệu thực tế cho thấy các vụ khiếu nại liên quan đến thu hồi đất, giải phóng mặt bằng, tái định cư chiếm khoảng 80% tổng số đơn thư. Hơn 30 tỉnh thành xuất hiện các vụ khiếu kiện tập thể với quy mô lớn, điển hình như vụ việc của hơn 2.000 hộ dân tại 3 huyện Ba Tri, Giồng Trôm, Thạnh Phú (Bến Tre), vụ việc tại 20 trên tổng số 22 xã thuộc huyện Giao Thủy (Nam Định), hay tranh chấp của hơn 300 hộ nông dân tại Sóc Trăng.

Thứ hai, cơ chế giải quyết khiếu nại tại Tòa hành chính thuộc Tòa án nhân dân bộc lộ nhiều điểm nghẽn. Mặc dù được thành lập từ năm 1996, số lượng các vụ án hành chính được giải quyết tại Tòa án chỉ chiếm tỷ lệ ước tính dưới 5% so với tổng lượng khiếu nại hành chính thực tế. Nguyên nhân chủ yếu do tâm lý người dân e ngại kiện tụng chốn công đường, thủ tục tố tụng phức tạp và thẩm phán tòa án thường gặp khó khăn về kiến thức chuyên sâu trong quản lý hành chính chuyên ngành.

Thứ ba, kinh nghiệm quốc tế khẳng định tính ưu việt của mô hình tài phán chuyên trách. Tại Pháp, hệ thống gồm Tham chính viện, 5 Tòa phúc thẩm và 30 Tòa sơ thẩm hành chính hoạt động độc lập với tòa án tư pháp, giải quyết hiệu quả hàng chục nghìn vụ án hành chính mỗi năm. Tại Anh, hơn 2.000 cơ quan tài phán chuyên trách thuộc hơn 50 ngành kinh tế - xã hội giúp xử lý các tranh chấp công vụ với chi phí ước tính thấp hơn khoảng 50% so với thủ tục tư pháp thông thường.

Thứ tư, hệ thống pháp luật Việt Nam đã hội đủ cơ sở hiến định để thành lập cơ quan chuyên trách. Cụ thể, Điều 74, Khoản 7 Điều 112, Điều 127 và Điều 134 Hiến pháp năm 1992 (sửa đổi năm 2001) tạo nền tảng vững chắc để Chính phủ tổ chức cơ quan tài phán hành chính thuộc hệ thống hành pháp, dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Thủ tướng Chính phủ.

Thảo luận kết quả

Khi hệ thống hóa dữ liệu qua biểu đồ cơ cấu tranh chấp, sự áp đảo của nhóm khiếu nại đất đai (80%) so với các nhóm khiếu nại chính sách xã hội và kỷ luật công vụ (20%) phản ánh rõ nét mâu thuẫn giữa tốc độ đô thị hóa nhanh và chính sách bồi thường chưa sát giá thị trường. Bảng đối sánh 4 mô hình tài phán quốc tế (mô hình song hành độc lập của Pháp, mô hình tòa án chuyên biệt của Đức với 52 tòa khu vực, mô hình phân tòa của Trung Quốc với 4 cấp tòa án, và mô hình cơ quan tài phán trực thuộc ngành của Anh) chỉ ra rằng mô hình kết hợp hành chính - tài phán chuyên trách là hướng đi thích hợp nhất cho Việt Nam.

Nguyên nhân căn bản của tình trạng khiếu kiện kéo dài hiện nay là sự đồng nhất giữa chức năng quản lý điều hành và chức năng tài phán phân xử trong cùng một cơ quan hành chính. So sánh với các công trình nghiên cứu trước đây như Đề tài cấp Bộ năm 1993 của Thanh tra Chính phủ và Đề án Tài phán hành chính năm 2009, luận văn đã làm rõ hơn sự cần thiết phải phân định rành mạch giữa luật công và luật tư. Hoạt động của cơ quan tài phán hành chính với cơ chế phán quyết tập thể theo hội đồng và sự tham gia bắt buộc của luật sư sẽ đảm bảo nguyên tắc bình đẳng vũ khí giữa công dân và cơ quan công quyền, điều mà cơ chế thủ trưởng hành chính tự giải quyết không thể đáp ứng.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm giải quyết triệt để các bất cập trong công tác giải quyết khiếu kiện, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính chiến lược:

1. Xây dựng mô hình Cơ quan Tài phán hành chính chuyên trách độc lập thuộc hệ thống hành pháp, đặt dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Thủ tướng Chính phủ. Cơ quan này được tổ chức theo 3 cấp (Trung ương, khu vực và địa phương), hoạt động theo cơ chế hội đồng tài phán nhằm mục tiêu giải quyết dứt điểm trên 80% vụ việc ngay từ cơ sở trong giai đoạn 2011–2015 do Chính phủ và Thanh tra Chính phủ chủ trì thực hiện.
2. Hoàn thiện đồng bộ hệ thống pháp luật tố tụng và khiếu nại thông qua việc Quốc hội ban hành Luật Khiếu nại và Luật Tố tụng hành chính mới. Mục tiêu là mở rộng 100% phạm vi thụ lý đối với mọi quyết định hành chính và hành vi hành chính gây phương hại đến quyền lợi của người dân, hoàn thành lộ trình sửa đổi lập pháp trong giai đoạn 2010–2012.
3. Chuẩn hóa và phát triển đội ngũ Tài phán viên chuyên nghiệp. Bộ Tư pháp phối hợp với Học viện Hành chính Quốc gia xây dựng chương trình đào tạo bắt buộc kéo dài ít nhất 2 năm, kết hợp giữa kiến thức luật công và thực tiễn quản lý nhà nước cho 100% tài phán viên trước năm 2015.
4. Thiết lập cơ chế thi hành phán quyết nghiêm minh với các chế tài kinh tế và kỷ luật cụ thể. Trao quyền cho cơ quan tài phán được ra quyết định phong tỏa hoặc khấu trừ tài khoản kho bạc của cơ quan vi phạm, đồng thời xử lý trách nhiệm cá nhân đối với người đứng đầu trì hoãn thi hành án, đảm bảo tỷ lệ thi hành đạt trên 90% trước năm 2020.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao cho 4 nhóm đối tượng:

Thứ nhất, các nhà hoạch định chính sách, đại biểu Quốc hội và chuyên gia tại Ủy ban Pháp luật của Quốc hội, Bộ Tư pháp, Thanh tra Chính phủ. Nghiên cứu cung cấp luận cứ khoa học để soạn thảo các dự án luật trọng điểm như Luật Tố tụng hành chính và Luật Khiếu nại.

Thứ hai, đội ngũ Thẩm phán Tòa hành chính, Kiểm sát viên, Luật sư và Cán bộ thanh tra. Tài liệu giúp nâng cao kỹ năng thu thập chứng cứ, thẩm cứu hồ sơ và xây dựng chiến lược tranh tụng trong các vụ án hành chính phức tạp.

Thứ ba, giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học thuộc các chuyên ngành Luật học, Lý luận Nhà nước và Pháp luật, Quản lý công. Luận văn đóng vai trò là tài liệu tham khảo chuyên sâu về tài phán so sánh và mô hình cải cách tư pháp.

Thứ tư, cộng đồng doanh nghiệp và người dân có quyền lợi liên quan đến các quyết định hành chính về thu hồi đất đai, bồi thường giải tỏa mặt bằng, giúp họ nắm vững các cơ chế pháp lý để tự bảo vệ quyền lợi hợp pháp.

Câu hỏi thường gặp

Tài phán hành chính khác gì so với hoạt động giải quyết khiếu nại của cơ quan hành chính thông thường? Hoạt động giải quyết khiếu nại thông thường do chính thủ trưởng cơ quan đã ra quyết định thực hiện nên thiếu tính khách quan. Ngược lại, tài phán hành chính được thực hiện bởi một cơ quan độc lập, xét xử theo thủ tục tranh tụng công khai với hội đồng tài phán chuyên nghiệp, đảm bảo quyền bình đẳng giữa người dân và cơ quan công quyền.

Tại sao cơ quan tài phán hành chính cần được đặt trong hệ thống hành pháp thay vì tư pháp? Theo kinh nghiệm của Pháp và Anh, cơ quan tài phán thuộc hành pháp nắm bắt sâu sắc bản chất quản lý nhà nước, giúp phân xử nhanh chóng cả tính hợp pháp và tính hợp lý của quyết định. Đồng thời, cấu trúc này hoàn toàn phù hợp với quy định tại Khoản 7 Điều 112 Hiến pháp năm 1992 của Việt Nam.

Tranh chấp đất đai chiếm tỷ lệ bao nhiêu trong các vụ việc khiếu nại hành chính tại Việt Nam? Số liệu thực tế từ Thanh tra Chính phủ chỉ ra rằng khiếu nại liên quan đến đất đai, thu hồi đất và giải phóng mặt bằng chiếm khoảng 80% tổng số vụ việc phát sinh, xuất hiện tại hơn 30 tỉnh thành và là nguyên nhân chính dẫn đến các điểm nóng khiếu kiện đông người.

Mô hình tài phán của Pháp và Đức mang lại bài học kinh nghiệm gì cho Việt Nam? Pháp khẳng định giá trị của cơ quan Tham chính viện độc lập kết hợp tư vấn pháp lý với tài phán, trong khi Đức thiết lập hệ thống 52 tòa khu vực chuyên sâu về luật công. Cả hai quốc gia đều chứng minh rằng việc chuyên môn hóa thẩm phán hành chính giúp nâng cao trên 70% chất lượng xét xử công vụ.

Làm thế nào để đảm bảo tính khả thi trong việc thi hành các phán quyết của cơ quan tài phán? Luận văn kiến nghị áp dụng các biện pháp chế tài nghiêm khắc như phạt tiền trực tiếp vào tài khoản cơ quan chậm thi hành, kiến nghị truy cứu trách nhiệm hình sự đối với cá nhân vi phạm và công khai quyết định hủy bỏ văn bản trái pháp luật trên phương tiện thông tin đại chúng.

Kết luận

Luận văn đã giải quyết trọn vẹn mục tiêu nghiên cứu với 5 kết luận cốt lõi:

• Khẳng định tính cấp thiết của việc tách chức năng tài phán ra khỏi hoạt động quản lý hành chính thông thường nhằm bảo đảm sự công minh và khách quan.
• Xác lập cơ sở lý luận vững chắc dựa trên học thuyết kiểm soát quyền lực và trách nhiệm của Nhà nước pháp quyền trước nhân dân.
• Đánh giá toàn diện thực trạng khiếu nại hành chính giai đoạn 1995–2010 với 80% vụ việc tập trung vào lĩnh vực đất đai và chỉ ra sự bất cập của cơ chế giải quyết hiện hành.
• Tổng kết sâu sắc 4 mô hình tài phán quốc tế để rút ra bài học ứng dụng phù hợp với đặc thù chính trị - xã hội tại Việt Nam.
• Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ từ thiết lập mô hình tổ chức, sửa đổi luật định đến đào tạo ngạch tài phán viên chuyên nghiệp.

Đóng góp khoa học lớn nhất của công trình là cung cấp luận cứ toàn diện cho việc xây dựng cơ quan tài phán hành chính chuyên trách thuộc hành pháp tại Việt Nam. Lộ trình thực hiện cần được đẩy mạnh trong giai đoạn 2011–2020 nhằm đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp và hội nhập quốc tế. Quý độc giả, các nhà nghiên cứu và cơ quan quản lý quan tâm có thể khai thác toàn bộ dữ liệu chi tiết trong công trình để ứng dụng vào công tác hoàn thiện thể chế pháp luật nước nhà.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC XÂY DỰNG CƠ QUAN TÀI PHÁN HÀNH CHÍNH Ở VIỆT NAM TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY 1. Quan niệm tài phán hành chính 1. Quan niệm về tài phán hành chính Trong xã hội, sự tồn tại mâu thuẫn, bất đồng, tranh chấp về lợi ích giữa các chủ thể cũng như việc vi phạm những chuẩn mực xử sự chung là một điều không thể tránh khỏi. Để ổn định xã hội, giải quyết một cách thoả đáng các tranh chấp nói trên thì cần có những hoạt động tài phán.

Ở góc độ chung nhất, tài phán được hiểu là việc “phân xử phải trái, đúng sai” [43, tr. Theo quan niệm này, tài phán có nội dung và phạm vi rộng. Theo đó, hoạt động của bất kỳ ai được giao nhiệm vụ phân xử phải trái, đúng sai dựa trên những chuẩn mực đã được thừa nhận đều được coi là hoạt động tài phán. Nhà nước quản lý xã hội, tiến hành rất nhiều các hoạt động khác nhau nhằm xây dựng, duy trì, bảo vệ trật tự xã hội, bảo vệ lợi ích của các thành viên trong xã hội, trong đó phương tiện có hiệu quả nhất được nhà nước sử dụng để quản lý xã hội là pháp luật.

Bên cạnh, việc xây dựng hệ thống pháp luật, tổ chức thực hiện pháp luật, Nhà nước còn thực hiện các công việc đảm bảo cho pháp luật được thực hiện trong thực tế. Pháp luật chỉ được phát huy tác dụng khi nó được thực hiện nghiêm chỉnh trên thực tế. Để làm được điều này, Nhà nước phải thực hiện hàng loạt các hoạt động khác nhau, trong đó vấn đề quan tâm nhất là cách hành xử theo yêu cầu được pháp luật đề ra của các chủ thể trong xã hội. Với tư cách là chủ thể ban hành pháp luật, Nhà nước sẽ phán xét các hành xử đó của các thể là đúng hay sai so với quy định của pháp luật, trên cơ sở đó áp dụng các biện pháp xử lý thích hợp.

Như vậy, Nhà nước đã thực hiện hoạt động tài phán. Đó chính là sự phán quyết của Nhà nước về tính hợp pháp, tính hợp lý của các chủ thể khi thực hiện hành vi trong 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] xã hội cũng như các biện pháp xử lý thích hợp đối với các chủ thể này nhằm bảo đảm cho pháp luật được tôn trọng và thực hiện trên thực tế [17, tr. Có nhiều cách phân loại tài phán, theo cách thông thường, tài phán có hai dạng là tài phán bắt buộc và tài phán tự nguyện. Tương ứng với nó là hai hình thức tài phán, đó là tài phán nhà nước và tài phán phi nhà nước (phi Chính phủ - trọng tài).

Tài phán hành chính, tài phán tư pháp, tài phán hiến pháp… là tài phán nhà nước. Có nhiều quan niệm về tài phán hành chính, có quan niệm cho rằng, “tài phán hành chính” nằm trong hệ thống các cơ quan tài phán…, tài phán hành chính là tổng hợp tất cả các tranh chấp phát sinh trong việc thực hiện hoạt động quản lý nhà nước [27, tr. Quan niệm đã đồng nhất tài phán hành chính là một loại hoạt động nhà nước với cơ quan thực hiện hoạt động đó, hoặc đã đồng nhất tài phán hành chính với đối tượng hoạt động là giải quyết các tranh chấp phát sinh trong việc thực hiện hoạt động quản lý nhà nước bị hoạt động đó tác động tới. Hơn nữa, trong quá trình thực hiện hoạt động quản lý nhà nước thường phát sinh nhiều tranh chấp khác, không chỉ Toà án mà một số cơ quan khác cũng có thẩm quyền xem xét, giải quyết theo những trình tự, thủ tục khác nhau.

Một quan niệm khác coi “tài phán hành chính” là hoạt động xét xử các tranh chấp hành chính phát sinh giữa Nhà nước (mà người đại diện là cơ quan, nhân viên nhà nước) và các tổ chức, cá nhân trong xã hội do cơ quan tài phán hành chính thực hiện theo trình tự tố tụng [37, tr. Tài phán là một chức năng vốn có của Nhà nước, khi Nhà nước sử dụng pháp luật làm phương tiện chủ yếu để quản lý xã hội thì đồng thời cũng xuất hiện các hoạt động tài phán. Do xã hội có tính đa dạng, phức tạp về quan hệ nên bản thân các hoạt động tài phán của Nhà nước cũng rất phong phú, phức tạp về nội dung và hình thức. Gắn liền với hoạt động quản lý hành chính nhà nước là hoạt động tài phán hành chính.

9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Quản lý hành chính nhà nước là hoạt động tổ chức thực hiện quyền hành pháp, là hoạt động có vai trò quan trong nhằm duy trì, thúc đẩy sự phát triển của mọi mặt đời sống xã hội. Để thực hiện chức năng quản lý hành chính nhà nước, các chủ thể quản lý được trao những quyền năng nhất định, trên cơ sở quyền hạn được trao, các chủ thể quản lý hành chính nhà nước có quyền đơn phương ra các quyết định quản lý hoặc thực hiện các hành vi liên quan đến đối tượng quản lý và các đối tượng chịu sự quản lý phải phục tùng các mệnh lệnh, yêu cầu của nhà quản lý đưa ra. Vì nhiều lý do khác nhau, các tổ chức, cá nhân trong xã hội cho rằng quyết định hành chính hoặc hành vi hành chính của chủ thể quản lý nhà nước là trái pháp luật, xâm phạm trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Thực tế quản lý nhà nước cho thấy, không ít các quyết định hành chính, hành vi hành chính vi phạm pháp luật, xâm phạm trực tiếp đến quyền và lợi ích của cơ quan, tổ chức, cá nhân.

Để bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của mình, các tổ chức, cá nhân khiếu nại đến các cơ quan nhà nước để yêu cầu các cơ quan này thực hiện những hành vi nhất định. Những tranh chấp giữa nhà nước với cơ quan, tổ chức, cá nhân nảy sinh, những tranh chấp này gọi là tranh chấp hành chính. Những tranh chấp hành chính có nhiều khác biệt với các tranh chấp khác trong đời sống xã hội do nảy sinh từ quan hệ bất bình đẳng giữa một bên là chủ thể quản lý và một bên là đối tượng chịu sự quản lý. Sự tồn tại của các tranh chấp hành chính là hoàn toàn khách quan.

Nhà nước, không phân biệt chế độ chính trị, đều xuất hiện các tranh chấp và giải quyết những tranh chấp. Việc giải quyết những tranh chấp này nhằm loại bỏ sự chuyên quyền, độc đoán, vi phạm pháp luật của các cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền trong các cơ quan nhà nước để bảo vệ lợi ích chính đáng của các cơ quan, tổ chức, cá nhân trong xã hội. Thực tế đã xuất hiện nhiều phương pháp, cách thức giải quyết khác nhau để giải quyết các tranh chấp hành chính hoặc do các chủ thể hành chính tự mình giải quyết hoặc Nhà nước trao quyền cho các 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] cơ quan độc lập với chủ thể quản lý hành chính nhà nước đứng ra giải quyết các tranh chấp này. Trên cơ sở quyền lực Nhà nước trao, các cơ quan có thẩm quyền giải quyết các tranh chấp hành chính sẽ xem xét, giải quyết các vấn đề phát sinh từ tranh chấp đó, như: xác định tính hợp pháp của các quyết định hành chính, hành vi hành chính, xác định thiệt hại, trách nhiệm phát sinh nếu có vi phạm pháp luật xẩy ra… Các loại hoạt động này được thực hiện theo trình tự, thủ tục do pháp luật quy định.

Mặt khác, để thực hiện các hoạt động quản lý hành chính nhà nước, Nhà nước đã ban hành hàng loạt các văn bản pháp luật quy định về quyền và nghĩa vụ cho các đối tượng quản lý hành chính nhà nước. Việc tuân thủ đầy đủ, nghiêm chỉnh các quy định nêu trên đảm bảo cho trật tự quản lý hành chính được tôn trọng và giữ vững. Tuy vậy, việc tồn tại các vi phạm pháp luật trong quản lý hành chính nhà nước là vấn đề không thể tránh khỏi. Để bảo vệ trật tự quản lý, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể tham gia quan hệ, nhà nước cần xử lý những hành vi vi phạm.

Thông qua việc ban hành các văn bản quy phạm pháp luật, Nhà nước đã trao quyền cho cơ quan có thẩm quyền xem xét, đánh giá tính chất, mức độ vi phạm của các chủ thể để áp dụng biện pháp xử lý. Từ những phân tích trên cho thấy, theo nghĩa rộng, tài phán hành chính là việc xem xét, giải quyết tranh chấp phát sinh giữa cơ quan, tổ chức, công dân đối với quyết định hành chính, hành vi hành chính của cơ quan hành chính nhà nước hoặc của người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước. Vì thế, sẽ là hợp lý và đầy đủ nếu quan niệm tài phán hành chính không chỉ giới hạn ở việc giải quyết các vụ án hành chính của Toà án hành chính mà còn bao gồm cả hoạt động giải quyết các khiếu nại hành chính dưới các hình thức khác nhau [37, tr. Nghiên cứu kinh nghiệm về tổ chức thực hiện việc giải quyết tranh chấp hành chính của các nước trên thế giới cho thấy, tổ chức và hoạt động tài 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] phán hành chính ở mỗi quốc gia là rất khác nhau tuỳ thuộc vào điều kiện kinh tế - xã hội, thiết chế quyền lực Nhà nước, các yếu tố về truyền thống pháp lý, văn hoá, tâm lý dân tộc.

của từng quốc gia. Tuy nhiên, trên bình diện chung thì tổ chức và hoạt động tài phán hành chính thường được thể hiện thông qua một số mô hình chủ yếu sau: - Tài phán hành chính được thực hiện chủ yếu bởi các toà án hành chính. Toà án hành chính là một hệ thống độc lập song song với toà án tư pháp. Mô hình này điển hình là Pháp, Đức, Thuỵ Điển, Phần Lan.

Ở Đông Nam Á có Thái Lan theo mô hình này. - Việc giải quyết tranh chấp hành chính cũng được thực hiện tại Toà án nhưng không tổ chức thành hệ thống độc lập mà Toà hành chính là một bộ phận của Toà án (Trung Quốc và một số nước khác theo mô hình của Trung quốc - tương tự như ở Việt Nam hiện nay). - Ở những nước chỉ có một hệ thống Toà án (Anh, Mỹ và một số nước khác theo mô hình của Anh, Mỹ như Oxtrâylia, Xingapo, Philipine…). Về nguyên tắc, ở các nước này Toà án có thẩm quyền giải quyết mọi tranh chấp, trong đó có tranh chấp hành chính.